Gyzgyn - "magtymguly" teg entryler

Döwletmämmet Azady (1700-1760)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 00:51:08 +0000

Döwletmämmet — Azady XVIII asyrda ýaşan türkmen şahyrlarynyň arasynda iň görnüklileriniň biridir. Ol öz eserleri bilen edebi mirasymyza saldamly goşant goşan görnükli alym, ussat şahyr hökmünde tanalýar. Şahyryň türkmen klassyky edebiýatynyň, filosofik we jemgyýetçilik-syýasy pikiriniň ösüş taryhynda bitiren hyzmatlary diňe şular bilen çäklenmeýär. Ol birtopar türkmen şahyrlaryny-da terbiýeläp ýetişdirýär. Ogly Magtymgulyny, ýegeni Gurbandurdy Zeliliniň, ussat şahyr bolup ýetişmeklerinde onuň ýakyndan alada edendigi aýdyň duýulýar.
Döwletmämmet — Azady takmynan 1700-nji ýylda Etrek derýasynyň boýunda, dürli hünärlerden habarly Magtymguly Ýonaçynyň maşgalasynda eneden bolýar. Şahyryň kakasy ýaşlykdan ýetim galýar, köp horluklary başdan geçirýär. Her halda il-günüň, özi ýaly garyp-gasarlaryň, goldamagy bilen, ol hem köpüň hataryna goşulýar, öýli-işikli bolýar. Magtymguly Ýonaçy zähmetsöýer adam bolupdyr. Ol daýhançylyk, at eýer-esbaplaryny ýasamak, zergärçilik bilen meşgullanypdyr. Ol öz el hünäri bilen halk arasynda uly hormata eýe bolupdyr. Bu barada halk rowaýatlarynyň birinde şeýle gürrüň berilýär:

«Magtymguly ýonaçy 40 ýaşlarynda…
Atanyýaz Kadyr handan:
– Men daýhan durar ýaly kim bar?—diýip sorapdyr. Ondan soň Atanyýaz Kadyr han:
– Gerkezde milletiň köpüsi gyşyklardandyr — diýip, şol tireden bolan bir adamynyň öýüni salgy berýär.
Magtymguly Ýonaçy bir gyşygyň öýünde boluberýär. Ol bolýan öýi bolsa Magtymguly Ýonaçyny ogullyk alýar. "Bu her wagt hem özümiziňki bolar" diýip, agasynyň ýetişen gyzyny hem oňa alyp berýär. Şondan soň Magtymguly Ýonaçyda gerkezde gyşyklara saýylyp gidýär. Şeýlelikde, Magtymguly Ýonaçy ýetimlikden çykyp, özbaşdak öýli-işikli bolýar.
Magtymguly Ýonaçy pişekär adam bolupdyr. Ol atlara ýona tiker eken, uýan, gamçy, çeki eder eken. Aýal tarapynyň işi meşik düýplär eken hem-de az-owlak kümüş ussaçylygyny edip, ýüzük-püzük we şuňa meňzeş şaýlary ýasar eken. Ol başga zada göz gezdirmändir, özüniň girdejisini artdyrjak bolmandyr. Iliň näme hyzmaty bolsa irinmändir. Şonuň üçin il hem "Bu biderek adam däl" diýip, Magtymguly Ýonaçy babamyzy gowy görer eken…
Magtymguly Ýonaçy ýetim-esirlikde, hor-homsy günde ýaşan-ogly bolýar. Oňa Döwletmämmet (Garrymolla) at dakylýar. Ýonaçy 66 ýaşynda aradan çykypdyr».

Magtymguly Ýonaçy ýetim-ýesirlikde, hor-homsy günde ýaşanlygy sebäpli, ylym-bilim alyp bilmeýär. Ol sowatsyzlykdan kösenýänligi üçin ogly Döwletmämmedi ýaşlykdan okuwa berýär, oňa öz döwrüniň ýokary ylmyny almaga mümkinçilik döredýär. Döwletmämmet başlangyç bilimi öz obalarynda Nyýaz Salyh diýen adamyň elinde alýar. Ol mekdebi tamamlandan soň, daýylarynyň kömegi bilen Hywa medreseleriniň birine okuwa gidýär. Azady şol ýerde düýpli ylym-bilim alýar, döwrüniň görnükli alymy bolup ýetişýär. Akademik A.N. Samoýlowiç ylym-bilim babatdan "…Türkmenleriň dürli tirelerinden maňa belli bolan şahyrlarynyň arasynda Magtymgulynyň kakasynyň mertebesinde goýar ýaly adam hem ýok" diýip ýazýar.
Azady mekdep-medresede alan ylmy bilen çäklenmeýär. Ol onuň daşyndan hem köp ylymlary öwrenipdir. Şahyr arap, pars hem-de köne çagataý dillerini oňat özleşdirip, şol dillerde ýazylan Gündogaryň taryhyny, filosofiýasyny, edebiýatyny gowy bilipdir. Ol şygyr düzüliş kadalaryndan, ritorikadan, logikadan, medisinadan we beýleki ylymlardan-da ýakyndan habarly bolupdyr. Azadynyň medisina degişli konspekti hem-de şahyryň şahsy kitaphanasyndan biziň günlerimize çenli saklanyp galan bir golýazmanyň (bu golýazma häzir TSSR-nyň Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň golýazmalar fondunda saklanýar. 546 nomerli bukja) ýazgylary onuň köp ylymlar bilen içgin gyzyklanandygyny, gözyetiminiň, dünýägaraýşynyň diýseň giň bolandygyny görkezýär. Azadynyň awtografy bolan bu golýazma onuň geçen durmuş hem döredijilik ýoluny öwrenmekde iň ygtybarly hem-de gymmatly dokumentleriň biri hasaplanýar.
Döwletmämmet — Azadynyň esasy käri oglan okatmak bolup, ol maldarçylyk, ekerançylyk bilen-de meşgullanypdyr. Şahyr adamkärçiligi, parasatlylygy, zähmetsöýerligi bilen halk arasynda giňden tanalypdyr. Ol külli türkmeniň ýaşulusy, ýakyn maslahatçysy hökmünde hormatlanypdyr. Azady hemişe halkyň jümmüşinde ýaşap, olar bilen bir howadan dem alypdyr, hemişe olaryň hyzmatynda bolupdyr. Şonuň üçin halk şahyry tüýs ýürekden söýüpdir, ony ýakyndan goldapdyr. Bir rowaýatda Azadynyň zähmetsöýerligini halkyň hormatlan adamy bolandygy barada şeýle gürrüň berilýär:

«Döwletmämmet oba oglanlaryny okadar eken. Ol mundan başga az-owlak çarwaçylyk hem daýhançylyk bilen-de meşgul bolupdyr. Munuň ekin-tikin hojalyk işlerine uly ogullary Muhammetsapadyr Abdylla kömek eder ekenler. Ol bir çeşmäni bejerip, ekmäge başlaýar, munuň eken gawun-garpyzy, kädisi, jöweni gowy bitipdir. Azady ekin ekmekde ilata görelde görkezipdir. Şondan soň beýleki çarwalar hem çeşmeleri bejerip ekin ekip başlaýarlar.
Bir ýyl açlyk bolupdyr. Döwletmemmet öz eken ýerinden önen ähli hasyly jemagata paýlapdyr.
Başga bir ýyl Döwletmämmediň hem eken ýerleri hasyl bermeýär. Jemagat öz eken gallalaryndan eltip, onuň öýüni bugdaýdan doldurýar. Döwletmämmet elmydama halk bilen baglanyşykly bolup, olara dürli maslahatlar berer eken. Azady argyş bahanasy bilen köp ýerleri gezipdir. Haramylar hem onuň kerwenini talamakdan çekiner ekenler».

Döwletmämmet — Azady şol döwür türkmen durmuşynda dowam eden jemgyýetçilik-syýasy, taryhy wakalardan çetde durmandyr. Ýurduň tozgunçylygyny, halk köpçüliginiň agyr horluklary başdan geçirýändiklerini gören şahyr zulum-süteme, ekspluatasiýa garşy göreş alyp barypdyr. Ol Hanaly han ýaly zalym hökümdarlaryň, gahar-gazabyndan, gara güýçlerinden gorkmazdan, olaryň wagşyçylykly hereketlerini paş edipdir. Döwletmämmet — Azady türkmen ýaşulularynyň, hatarynda Eýran, Owganystan ýaly goňşy döwletler bilen geçirilen gepleşiklere-de gatnaşýar. Şahyryň ogullary Muhammetsapadyr Abdylla bolsa Çowdur hanyň ýolbaşçylygynda Owganystana gidenlerinde ýolda garakçylaryň elinden heläk bolýarlar.
Azady şeýle uly döwlet ähmietli işler bilen birlikde geljekki şahyr Magtymgulyny terbiýeläp ýetişdirmäge, oňa düýpli ylym-bilim bermäge-de köp wagt, uly zähmet sarp edýär.
Şahyr Buzlypolat, Çowdur han, Durdy şahyr ýaly şol döwür türkmen jemgyýetçiliginiň progressiw pikirli birnäçe görnükli wekilleri bilen ýakyn aragatnaşyk saklapdyr.
Döwletmämmet — Azady altmyş ýaşap, 1760-njy ýylyň 22-nji martynda aradan çykýar. Şahyryň ölümi baradaonuň ogly Magtymguly «Atamyň» atly mersiesini (elegiýasyny), ýazypdyr. Onda şeýle maglumat berilýär:

Altmyş ýaşda, nowruz guni, lu ýyly,
Turdy ajal, ýolun tutdy atamyň.
Bu dünýäniň işi beýlemiş, beli?
Ömrüniň tanapyn kesdi atamyň.

Şahyr Etrek derýasy bilen Soňudagyň aralygyndaky Aktokaý diýen ýerde, "Garrymolla" gonamçylygynda jaýlanýar.

DÖREDIJILIGI:
Döwletmlmmet — Azadynyň edebi mirasynyň aslynda nä derejede bolandygyny anyk takyklamak kyn. Doly görnüşde bolmasa-da şahyryň döreden eserleriniň birnäçesi biziň günlerimize ýazuw üsti bilen gelip ýetipdir. Azady ençeme gazallaryň, rubagylaryň hem-de "Hekaýaty-Jabyr Ensar", "Behiştnama", "Wagzy-Azat" poemalarynyň awtorydyr.
Beýleki XVIII—XIX asyr türkmen klassyklarynyň köpüsinden tapawutlylykda, Azady Gündogar edebiýatynyň tradisiýalaryny giňden dowam etdirip, öz eserlerini kitaby stilde (köne çagataý dilinde) ýazypdyr. Onuň döredijiliginde Abulkasym Ferdöwsiniň (940—1020), Nyzamy Genjewiniň (1141 —1203), Sagdy Şirazynyň (1208—1292), Abdyrahman Jamynyň (1414—1492), Alyşir Nowaýynyň (1441—1501) täsiri has-da aýdyň duýulýar.
Azadynyň gazallary, rubagylary filosofik, ahlak-didaktiki, sosial-tankydy motiwli eserler bolup, olarda şahyryň jemgyýetçilik-syýasy, filosofik garaýyşlary, adamkärçiligiň gowy gylyk-häsýietleri baradaky öwüt-ündewleri beýan edilýär. Onuň "Dad heý", "Bu hal ile", "Dürli nygmat käni bar" atly gazallarynda sosýal mazmun has-da güýçlüdir. Şahyr XVIII asyr türkmen durmuşynyň dürli nogsanlyklaryny aýtmak bilen, öz döwründen, onuň gurluşyndan şikaýat edýär. Ol özi ýaly ýüz-münlerçe garyp-gasarlaryň arzuw-umytlarynyň hasyl bolmaýandygyny gynanç bilen şeýle beýan edýär:

Uçmak istär dalmynyp, köňlüm guşy maksat sary,
Ýaýylyp, ýel almady parlap, bu synyk bal ile.

Azadynyň şygyrlary özünden soňky ýaşap geçen şahyrlaryň, birnäçesiniň ünsüni özüne çekipdir. XVIII asyr özbek şahyry Pälwanguly Rownak, XIX asyr türkmen şahyry Gurbandurdy—Zelili dagy onuň "Dad heý" atly gazalyna nezire ýazypdyrlar.
Şahyryň rubagylarynyň hemmesi diýen ýaly zeýrenç, gözýaş dökmek äheninde düzülip, olar pessimizme, göwnüçökgünlige ýugrulypdyr. Şonuň üçin olaryň ideýa-çeperçiligi-de gowşakdyr.
Azadynyň "Hekaýaty-Jabyr Ensar", "Behiştnama" poemalary dini häsiýetde ýazylanlygy, öwredijilik hem terbiýeleçilik ähmiýetiniň pesligi sebäpli, halk arasynda giňden ýaýramandyr. Her halda olarda hem şahyryň geçen durmuş hem döredijilik ýoluny, şonuň ýaly-da türkmen edebiýatynyň beýleki käbir meselelerini öwrenmek üçin azda-kände maglumatlar berilýär.
Şahyryň, bize galdyran edebi mirasynyň, iň ähmiýetlisi onuň, "Wagzy — Azat" kitabydyr. Bu poema Azadynyň döredijiliginiň naýbaşy bolmak bilen, bütin türkmen klassyky edebiýatynyň, taryhy boýunça-da original eserleriň biridir.

ÇEŞME: Gollanma

Magtymguly Pyragy - Türkmeniň

DrWaltBishop — Wed, 06 Jun 2018 05:30:44 +0000

Jeýhun bilen bahry-Hazar arasy,
Çöl üstünden öser ýeli Türkmeniň;
Gül-gunçasy – gara gözüm garasy,
Gara dagdan iner sili Türkmeniň.

Hak sylamyş bardyr onuň saýasy,
Çyrpynşar çölünde neri, maýasy,
Reňbe-reň gül açar ýaşyl ýaýlasy,
Gark bolmuş reýhana çöli Türkmeniň.

Al-ýaşyl bürenip çykar perisi,
Kükeýip bark urar anbaryň ysy,
Beg, töre, aksakal ýurduň eýesi,
Küren tutar gözel ili Türkmeniň.

Ol merdiň ogludyr, mertdir pederi,
Görogly gardaşy, serhoşdyr seri,
Dagda, düzde kowsa, saýýatlar dirii
Ala bilmez, ýolbars ogly Türkmeniň.

Köňüller, ýürekler bir bolup başlar,
Tartsa ýygyn, erär topraklar-daşlar,
Bir suprada taýýar kylynsa aşlar,
Göteriler ol ykbaly Türkmeniň.

Köňül howalanar ata çykanda,
Daglar lagla döner gyýa bakanda,
Bal getirer, joşup derýa akanda,
Bent tutdurmaz, gelse sili Türkmeniň.

Gapyl galmaz, döwüş güni har olmaz,
Gargyşa, nazara giriftar olmaz,
Bilbilden aýrylyp, solup, saralmaz,
Daýym anbar saçar güli Türkmeniň.

Tireler gardaşdyr, urug ýarydyr,
Ykballar ters gelmez hakyň nurudyr,
Mertler ata çyksa, söweş sarydyr,
Ýow üstüne ýörär ýoly Türkmeniň.

Serhoş bolup çykar, jiger daglanmaz,
Daşlary syndyrar, ýoly baglanmaz,
Gözüm gaýra düşmez köňül eglenmez,
Magtymguly – sözlär dili Türkmeniň.

Magtymguly Pyragy - Nowruzdan Seni

DrWaltBishop — Wed, 06 Jun 2018 05:28:48 +0000

Bolmady bizge nesibiň, istedim güýzden seni,
Diýdiň: “Ötsün gyş, tapar men täze nowruzdan seni”.
Saýladym, seçdim, sonam, bir bölejik gyzdan seni,
Neçün biliňni guçmadym men tapyp düzden seni,
İsterim hakdan, gowuşdyrgaý maňa tizden seni.

Hak katynda sözüm ötmez, men kibi awara ýok,
İl-gün rehm eýlemezler, men kibi biçäre ýok,
Ýüregim sed para tekdir, hiç tenimde ýara ýok,
Sen garyp sen, men pakyr men, sende, mende çäre ýok,
Söwdügim, takdyry-hakdyr aýyrgan bizden seni.

Söwdügim, sen günde bir gez ýadyňa salsaň meni,
Günde ýüz katla tilär men ýardan-hakdan seni,
Başky gün sen oda saldyň men parahat bendäni,
Hak götersin aradan, şaýed, rakyp-şermendäni,
Kyl buhl bizden ýaňa ynjytsalar sözden seni.

Bagyňa girsem säher, bilbil bolup salsam oýun,
Gaflata, galsa rakyp, bir dem salyşsak gol boýun,
Hakdan özge çäre ýokdur, ne kylaý men, neýleýin,
İnçe bil, şirin zyban, kepder topuk sen, gaz boýun,
Saklasyn taňry penahynda ýaman gözden seni.

Haýryňy duşman görer, dostuň çeker jebri-jepaň,
Ýara, dildarlyk bolarmy sürmeýin zowky sapaň,
Salsalar mizana, Balkan dagy bolmazdyr päheň,
Aýdadyr Magtymguly ähdiň ýalan, ýokdur wepaň,
Biwepalar hup sowutmyşlar, sonam, bizden seni.

Magtymguly Pyragy - Ýar senden

DrWaltBishop — Wed, 06 Jun 2018 05:26:45 +0000

Bilbilleri ýesir eden güli-handan,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!
Ýedi yklym maňa görüner zyndan,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

İspendiýar Ruinten, Rüstem Zalynda,
Şam, Nejefde, Mekke, Dymşyk ilinde,
Arzy Karsda, Kerbelanyň çölünde,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

Şerap içip, serhoş bolup, segresem,
Ganym janyn gyýym-gyýym dograsam,
Görogly dek dagdan-daga ugrasam,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

Bir gül kokar gözel ýaryň bagynda,
Bilbil hüjüm eýlär sol-u sagynda,
Beýtullanyň Safa, Merve dagynda,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

Şyh Sengan deý uzyn gaýga ulansam,
Şibli kimin toz-topraga bulansam,
Käbä baryp, ýedi keret dolansam,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

Ýusup kibi zyndan içre aglasam,
Jirjis kibi jan ýolunda çaglasam,
Ýunus kibi haka gulluk baglasam,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

Doga kylyp, elim göge galdyrsam,
Gül, Ferhar dek gyzyl meňzim soldursam,
Gopuz alyp, beýik nagra çaldyrsam,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

İsa kibi hylwat tutsam semada,
İdris kibi gulluk etsem zyýada,
Hyzyr, Ylýas kibi girsem zulmada,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

Magtymguly, aşyklaryň mestinde,
Hyra gözi haýran olar dostunda,
Ýedi ýerde, dokuz pelek üstünde,
Ýa, reb, habar bilerinmi, ýar, senden!

Magtymguly Pyragy - Bady sebani görsem

DrWaltBishop — Wed, 06 Jun 2018 04:36:56 +0000

Dehistanyň baýrynda
Bady-sabany görsem.
Bahaweddin Mirkulal,
Zeňňi Babany görsem.

Nagleýni arşa täçdir,
Ady äleme paçdyr,
İki jahan mätäçdir,
Arap zybany görsem.

Gelen geçer çaşt edip,
Eglenmez güzeşt edip,
Köňül aýdar keşt edip,
Älem-jahany görsem.

Hezyr kimin çöllerde,
Ylýas kimin köllerde,
Kowus kimin daglarda,
Ýagşy-ýamany görsem.

Ýokarda Hindistany,
Arkada Türküstany,
Öwlüýäler ummany
Ol Rumystany görsem.

Jan pany, jahab şeýda,
Mundan hiç ýokdur peýda,
Ýedi dag, ýedi derýa,
Däli dünýäni görsem.

Magtymguly hoş bolsa,
Aksa didäm, ýaş bolsa,
Imanym ýoldaş bolsa,
Barsam, Käbäni görsem.

Magtymguly Pyragy - Äleme belgilidir

DrWaltBishop — Wed, 06 Jun 2018 04:34:06 +0000

Dostlar-a, dostum meniň şirin jandan söýgülidir,
Jan kibi pynhan jahanda äleme belgilidir.

Baş bile barsam aňa, handan olursa güzeri,
Tutsam ol ýerde watan, ol ýer ki anyň ýoludyr.

Diýrdi ýar: Men aşygym öz elim le katl edem,
Andan owwal gam meni paýmal edip almalydyr.

Özge aşyklaryň olsa paýy bent zülp-taryna,
Men garyby-bendäniň hem eli, hem aýagydyr.

Gaýry le bezm eýleýip, eýlese hoş köňlüni ýar,
Mejlis içre ýat edip diý: “Ol garyp gaýgylydyr”.

Ýar geler, wagt-da gider, gaflata batmyş gözlerim,
Açaýyn diýsem, açylmaz, ne agyr uýkulydyr.

Bilmeýen soranlara aýdyň bu garyp adymyz,
Asly gerkez, ýurdy Etrek, ady Magtymgulydyr.

Magtymguly Pyragy (1733-1807)

DrWaltBishop — Wed, 06 Jun 2018 04:30:44 +0000

Magtymguly Pyragy (18-njy Maý 1733 - 1807), XVIII asyrda yaşan, türkmen klassyky edebiýatynyň esasy şahyry.
Magtymguly özüniň dürdäne döredijiligi bilen adamkärçiligiň iň gowy suratlaryny wasp edip, ulumsylyk edýänleri, tekepbirleri, şöhratparazlary, harsydünýäleri rehimsiz paş eden şahyrdyr. Magtymguly edebiýaty halk köpçüligine has ýakynlaşdyrýar. Ol edebiýatyň dili, tematikasy jähitden göniden-göni halkyň jümmüşine aralasýar, onuň zeruryýetliklerinden ugur alýar.

MAGTYMGULYNYŇ ÖMRI:
Türkmen halkynyň beýik şahyr ogly Magtymguly Pyragy gökleň türkmenlerindendir. Ol takmynan, 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda, Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol omrüniň kopüsini Etrek, Gürgen, Garrygala sebitlerinde geçiripdir. Şahyr "Älem belgilidir" diýen şygrynda,

"Ýaz geler, wagt-da gidre, gaflata çykmyş gözlerim.
Açaýyn diýsem açylmaz, ne agyr uýkulydyr;
Bilmeýin soranlara aýdyň, bu garyb adymyz:
Asly-gerkez, ýurdy-Etrek, ady-Magtymgulydyr"

diýip, öz adyny we niredendigini, kimlerdendigini aýdýar.
Magtymguly Pyragy başlangyç terbiýäni kakasy Döwletmämmet Azadydan alýar. Ol bu barada: "Ylym öwreden ussat-kyblam pederdir" - diýip ýazýar. Magtymguly ilki oba mekdebinde okaýar. Onuň ilkinji mugallymyna Nyýazsalyh diýer ekenler. Magtymguly örän zehinli we ýiti akylly bolupdyr. Magtymguly ýaş wagty kakasyndan, ejesinden we obanyň garry adamlaryndan köp-köp halk rowaýatlary, goşgy-gazallary, erteki we nakyllary höwes bilen diňleýär eken. Ol kakasy Döwletmämmet Azadynyň döreden eserleriniň köpüsini ýatdan öwrenipdir.
Magtymgulynyň zehinliligine, okuwa höwesliligine göz ýetiren Döwletmämmet onuň ylymly adam bolup ýetişmeginiň aladasyny edipdir. XVIII-nji asyrda Etrek, Ahal, Mary sebilerinde güýçli medreseler bolmandyr. Şonuň uçin hem Döwletmämmet Azady öz oglyny ilki Halajyň Gyzylaýak obasynda ýerlesýän, sol wagt güýcli hasap edilen Idris babanyň medresesinde okuwa iberýär. Magtymguly bu medresede birnäçe wagt okaýar. Soňra ol Buhara gidýär, Buharada Gögeldaş atly medresä okuwa gidýär we onda iki ýyl okaýar. Şahyr sol medresede ders berýän Şiriralyly türkmen Nury Kazym ibn Bahr bilen hem tanyşýar we onuň bilen dostlaşýar. Emma medresedäki talyplaryň tertip-düzgüniniň bozuklygy Magtymgulynyň bu medresäni taşlamagyna sebäp bolýar.
Magtymguly esasy bilimi Hywadaky «Şirgazy» medresesinde üç ýyl okap alýar. Medresede berilýän dersleriň daşynda hem Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň, Nesiminiň, Fizulynyň, Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz okaýar. Ol medresede okaýanlaryň arasynda özüni derrew tanadyp, zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. Okuwyň ilkinji ýylynda Magtymguly talyplaryň halypasy bolýar. Magtymguly öz döwrüniň iň bilimli we düşünjeli adamy bolup ýetişipdir.
Magtymguly Pyragy XVIII-nji asyrda ýaşan, türkmen klassyky edebiýatynyň kämilleşmegine örän uly goşant goşan, türkmen edebi dilini ösdürmekde uly işler bitiren şahyrdyr.
Türkmen halkynyň beýik şahyry Magtymguly Pyragy, takmynan 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol ömrüniň köpüsini Etrek, Gürgen, Garrygala sebit-rinde geçiripdir. Şahyr "Äleme belgilidir" diýen şygrynda:

"Bilmeýän soranlara aýdyň bu garyp adymyz,
Asly-gerkez, ýurdy-Etrek, ady-Magtymguludyr"

diýip, öz adyny, niredendigini, kimlerdendigini aýdýar. Magtymguly ilki oba mekdebinde, soňra Halajyň Gyzylaýak obasynda ýerleşýän Idris babanyň medresesinde bilim alýar. Buharadaky Gögeldaş medresesine okuwa girýär, ýöne talyplaryň bozuklygy, ony bu medresäni taşlamaga mejbur edýär. Magtymguly Hywadaky Şirgazy medresesinde okap bilim alýar we öz döwrüniň bilimli we düşünjeli adamsy bolup ýetişýär. Magtymguly oglan okatmakdan başga tanymal zergär bolupdyr we kümüşden, altyndan dürli bezeg şaýlaryny ýasapdyr. Magtymgulynyň maşgala ýagdaýy jedelli meseleleriň biri bolup durýar. Goşgularyna esaslanyp, onuň Meňli diýen gyzy söýendigini, ýöne käbir sebäplere görä alyp bilmändigi hakda alymlar netijä gelýärler. Magtymgula Akgyz diýen ýeňňesi dakylýar.
Ondan iki ogul bolup, olar hem ýaşlykda ýogalýarlar. Şahyr ogullarynyň ölümine gynanyp, "Yzlamaýan bolarmy", "Mübtela kyldy“ eserleri döredipdir.
Magtymguly, takmynan, 1791-nji ýylda Atasary diýilýän çeşmäniň boýunda, Soňudagyň ýanynda aradan çykýar. Ony kakasynyň ýanynda "Garry molla" (Eýranda) gonamçylygynda jaýlapdyrlar.

DÖREDIJILIGI:
Magtymguly döredijilik işine ýaşka başlapdyr. Magtymguly goşgularyny köpçüligiň üýşen ýerinde, toý-meýlisler okap berip, adamlary gahrymançylyga, ar-namysly, hüşgär bolmaklyga çagyrypdyr. Onuň ylham çeşmesi halk we onuň güzerany bolupdyr.
Onuň öz golýazmalary bize gelip ýetmändir. Magtymguly köp şygyrlaryny Pyragy lakamy bilen düzüpdir. Onuň döredijiligi XVIII asyr türkmen durmuşyny öwrenmäge örän köp material berýär.

Durmuşy goşgulary: Magtymgulynyň çilim çekmek, nas atmak, ogurlyk, nähak gan dökmek ýaly pis häsiýetlere garşy göreş alyp barypdyr. Özüniň goşgularynda (“Kyly-kal bolar”, “Düýşüne degmez”, “Çilimkeş”, “Nas atan”) olary rehimsiz ýazgarypdyr. Magtymguly ýaramaz häsiýetlere garşy göreşmek temasyny edebiýatda giň möçberde işlän we propagandirlän şahyrdyr.

Öwut-nesihat häsiýetli goşgulary: Bu temadan Magtymguly “Janyna degmez”, “Durasyň geler”, “Ýör biläni”, “Il ýagşy”, “Zor bolar”, “Bolar sen”, “Aýrylma” ýaly şygyr ýazypdyr. Şahyr bu goşgularynda döwürdeşlerine asylly terbiýe bermek, olaryň mert, ar-namysly bolmaklaryny nesihat edip, binamys, namartlary ýaňsa alypdyr.

Sosial-deňsizlik temasy: Onuň bu temada ýazan eserlerine “Salar guşun aňlamaz”, “Gaça başlady”, “Ötüp baradyr”, “Ýat bolar”, “Il gözlär”, “Käre döndi”, “Golda bary bolmasa”, “Ajap eýýam gelmedi” ýaly şygyrlar degişlidir.

Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy: Ol bu temada “Türkmeniň”, “Ýeli Gürgeniň” , “Depe nedir, düz nedir”, “Öňi-ardy bilinmez”, “Döker bolduk ýaşymyz”, “Gidiji bolma”, “Gözlär men”, “Başy gerekdir”, “Mert bolmaz” ýaly birnäçe goşgular döredipdir. Magtymguly hakyky watançy hökmünde türkmen ýurduna, onuň gözel tebigatyna, baýlygyna, batyr ýigitlerine guwanypdyr.

Söýgi lirikasy: Bu temadan onuň «Gözel sen», «Gülzardan aýryldym», «Uýat eýleýir», «Bu derdi», «Boýlaryňa», «Durasyň geler» ýaly ençeme goşgulary bar. Magtymguly yşky-liriki temada ýazan goşgularynda öz söýgülisi Meňli bilen baglanyşykly progressiw pikirleri öňe sürýär.

Türkmen edebiýatçylaryndan B.A.Garryýew, G.O.Çaryýew, B.Kerbabaýew, M.Kösäýew, Z.B.Muhammedowa dagylar Magtymgulynyň eserlerini toplamakda we çap etmekde birnäçs işleri geçirdiler. 1926, 1940, 1942-nji ýyllarda şahyryň eserler ýygyndysy çapdan çykdy. 1947-nji ýylda hudojnik A.Hajyýew Magtymgulynyň suratyny döretdi. Şahyryň ady Türkmen döwlet uniwersitetine we iň uly köçä hormatlanyp dakyldy. Aşgabatda ýerleşen şahyryň ýadygärliginiň ýanynda her ýyl poeziýa baýramçylygy geçirilýär.

Magtymgulynyň ady häzirki günlerde birnäçe ýerde ulanylýar. Onuň adyny göterýän uniwersitet, mekdep, guramalar bar.
-Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasy
-Magtymguly adyndaky drama teatry
-Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitedi
-Balkanabat şäheriniň Magtymguly adyndaky 2-nji orta mekdebi