Gyzgyn - "gosgy" teg entryler

Gurbannazar Ezizow (1940-1975)

gyzgyn — Fri, 14 Dec 2018 06:04:59 +0000

Gurbannazar Ezizow 1940-njy ýylyň 1-nji martynda Aşgabat etrabynyň Büzmeýin obasynda eneden bolýar. 1948-nji ýylda mekdebe barýar we 1959-njy ýylda Aşgabat şäherindäki 29-njy orta mekdebi tamamlaýar. Şol ýyl Türkmen döwlet uniwersitetiniň filologiýa fakultetine okuwa girýär. Uniwersiteti 1964-nji ýylda tamamlaýar we Çagalar edebiýatynyň birleşen neşirýatynyň redaksiýasyna işe iberilýär. Şol ýylam goşun gullugyna çagyrylýar. 1965-nji ýylda gullugy tamamlap geleninden soň, 25 ýaşynda Halnabat bilen durmuş gurýar. Halnabatdan 4 gyzy 1 ogly bolýar. 1965-den 1970-nji ýyla çenli "Edebiýat we sungat" gazetiniň poeziýa (şygryýet) bölüminiň müdiri bolup işleýär. 1972-nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginde edebi geňeşçi bolup işleýär. Gurbannazar Ezizow 1975-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda aradan çykýar. Ol özboluşly talanty bilen gysga ömründe türkmen edebiýatynda öçmejek yz galdyrmagy başardy.

Döredijiligi:
Gurbannazar on bäş ýaşyndaka, onuň ilkinji goşgulary çap edilip başlanýar. G. Ezizow ýüzlerçe täzeçil, gowy goşgular bilen birlikde türkmen edebiýatynda ilkinji bolup "Sonetler çemenini" döretdi. "Daş gyz", "Pikir derýasynda akyl gämisi", "Söýgi", "Güýz" poemalaryny, "Nesiller", "Uruşdan soň", "Tabyt" dramalaryny, "Görogly" şadessanynyň librettosyny ýazdy.
Ezizowyň poeziýasyna setirleriň çeperligi, çuň manylylygy häsiýetlidir. Onuň «Oglan bilen deňiz» (1969), «Ynam» (1971), «Ýer-gögüň arasynda» (1973), «Gyzyl otrýad hakynda ballada» (1978) ýaly goşgular ýygyndylary çap edildi. 1960-70 ýyllarda E. ýaş türkmen sowet poeziýasynyň ösüşine uly goşant goşýar. Şahyryň ýazyş manerasy goşgularynyň stili, özboluşlylygy bilen tapawutlanýar. Şahyr öz eli bilen toplan iň soňky goşgular kitabyny «Güýz» (1978) atlandyrýar.«Serpaý» diýen goşgular ýygyndysy 1978-nji ýylda neşir edilýär. Onuň «Türkmen sährasy», «Daglar» ýaly goşgulary aýdymçylaryň repertuaryna ornaşdy. Poemalary sahnalaşdyryldy. Şahyryň goşgulary ençeme halklarynyň diline terjime edildi.
Talantly türkmen şahyry Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesidir. 2007-nji we 2011-nji ýyllarda Ezizowyň goşgular ýygyndylary çap edilýär.

Ezizowmy ýa-da Azizow?
Aslynda şahyryň kakasynyň ady Aziz bolan we resmi familýasy hem Azizow. Ýöne goşgy ýazyp başlan ilkinji günlerinden bäri şahyryň öz ulanýany hem-de köpçülikde bilinýäni Ezizow. Bu ýagdaýy şahyryň ýakyn dosty merhum şahyr Annaberdi Agabaýew şeýle düşündirýär:
"Bir gezek Gurbannazar maňa ―Men goşgularymda dek sözüni ulanmagy halamok, gödek görýän. Oňa derek deý ulansam has gelşikli görünýär" diýdi. Megerem, Azizow däl-de Ezizow ulanmagy şu sebäpden bolsa gerek.. Şol sebäpden onuň ilkinji gezek Moskwada kitaby çap edilende, galamhaky diýip ugradylan puly hem almak kynrak düşüpdi. Sebäbi kitabyň awtory diýibä Ezizow dur, galamhakyny almaga bolsa pasportynda Azizow ýazylgy ýigit gelýär. Bu ýagdaý onuň kellesini näçe agyrtsa-da ol hiçwagt goşgularynyň soňuna Azizow diýip ýazmandy.

Şahyr we Nury Halmammedow:
Ezizowyň Nury Halmammedow bilen ýakyn dostlugy hemmämize mälimdir. Muny olaryň bilelikde eden işlerindenem bilmek bolýar. Emma ilkinji tanyşanlaryndan soň, Ezizow gulluga gidýär. Şon-da dosty A.Agabaýewa ýazan hatynda:
―Nury öz sazyndan başga hiçzat eşdenok, ýöne elbetde meniň bu pikirlerim hakykatdan uzak bolmagy-da ähtimal, diýip ýazýar.

Hakykatdanam şeýle bolýar. Gullukdan baranyndan soň olar bilelikde ajaýyp eserleri döredýärler. Nury Halmammedow Ezizowyň goşgularynyň ençemesine saz ýazýar.
"Hany, çal dutaryñ mähriban dostum
Egseli, ýüregmiz atmanka gasyn,
Geçilen ýollaryň şatlyk-bagtyny,
Geçilmedik ýodalaryň gussasyn."

Halnabat Ezizowanyň 1985-nji ýylda ýazan makalasynda Gurbannazaryň haýsy eserleri ürç edip okaýandygy barada gürrüň gozgalýar we Halnabat:
"Şahyryň diwany mydama onuň başujundady. Beý diýdigim – ol gije-gündiz Magtymgulyny okap ýatyr diýdigim däl. Ol Şekspiri, Petrarkany, Rembony, Nerudany, Bleýki, Ýewtuşenkony... okaýardy. Ine birdenem Pyragynyň islendik sahypasyny açardy-da sesli, labyzly okardy. Öz-özi hezil edinip okardy. Men bolşuň nähili diýsem: “Islendik şahyry içiňden okap bolar, emma bu içiňe syganok” diýerdi. “Dünýäniň ähli beýik şahyrlaryny okap, öwreneňsoň Magtymgula gelip bolýar” diýerdi." diýýär.

ol şu setirlerde aýdyşy ýaly öz-özüni ýonup çeperçiligini gün saýyn edebi şygarlar okap beýgeldýärdi:
"Sungat diýmek näme?
Bilýärsiňizmi?
Bu sowala sada jogap bermeli.
Biz herimiz – özümiziň zergärimiz,
Mydam özümizi ýonup ýörmeli.
...
Ýöne müňläp setirleri külterläp,
Birini goýmazlyk — köýmekdir, köýmek.
Bu dünýäde iň eşretli sütemdir,
Million setir okap, bir setir goýmak."

Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň eýesi Berdinazar Hudaýnazarow Gurbannazar hakynda şeýle diýýär:
"Gurbannazarda çyn şahyrda, megerem hökman bolaýmaly bir häsiýet – ýukaýüreklik bardy. Ýukaýüreklik diýen söze dogry düşünmek gerek. Men bu ýerde şahyryň özüni gurşap alan zatlara– tebigata, adamlara bolan üýtgeşik mährini, söýgüsini göz öňünde tutýaryn".

Kitap salgylary:
"Gurbannazar Ezizow. Saýlanan eserler". 1995-nji ýylda, "Bereket-Bina" neşirýatynda, bary-ýogy 5 müň nusgada çap edildi. Ony şahyr Ahmet Gurbannepesow çapa taýýarlapdyr.

PDF: https://gyzgyn.com/uploads/gurbannazar-ezizow-saylanan-eserler.pdf
HTML: https://gyzgyn.com/uploads/gurbannazar-ezizow-saylanan-eserler.html
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/288/gurbannazar-ezizow-1940-1975?show=289#c289): Gurbannazar Ezizowyň goşgulary mp3.

Gurbannazar Ezizow - Asatur Aga
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-asatur-aga.mp3

Gurbannazar Ezizow - Bir Hakykat
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-cun-bir-hakykat.mp3

Gurbannazar Ezizow - Daş Gyzy
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-das-gyzy.mp3

Gurbannazar Ezizow - Maňa Seniň Gözleriňden Gitme Ýok
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gitme-yok.mp3

Gurbannazar Ezizow - Görmeksiz Gyz
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gormeksiz-gyz.mp3

Gurbannazar Ezizow - Göwnüm
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gownum.mp3

Gurbannazar Ezizow - Gözüm Düşdi
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gozum-dusdi.mp3

Gurbannazar Ezizow - Kyn Sowal
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-kyn-sowal.mp3

Gurbannazar Ezizow - Sähram
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-sahram.mp3

Gurbannazar Ezizow - Seni Söýdüm
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-seni-soydum.mp3

Gurbannazar Ezizow - Topragym
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-topragym.mp3

Gurbanaly Magrupy (1734-1810)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 07:04:53 +0000

Gurbanaly Magrupy Ahalda dogulýar we ýemreli türkmenleriniň magruflar toparyndandyr. Harby maşgaladan, serdarlar neslinden bolupdyr. Arap we pars medeniýeti, ylymy we edebiýaty bilen çuň tanyş. Ahal – Eýran we Ahal – Hywa harby gatnaşyklarynda uly figura. Magrupy tekeleriň Ahala iýnmesi bilen öz ýemreli taýpasyna goşulyp, Ahaldan Mara, soň Amyderýa boýy bilen Horezme barýar, Köneürgençde ýaşaýar. Harby söweşlere gatnaşyp, Eýran feodallaryna ýesir düşýär, 6-7 ýyl bendilikde ýaşaýar. Onuň Yspyhan, Töwrizde bolany çak edilýär. Ol Magtymguly, serkerde Döwletýar, şahyr Gaýyby bilen dostlukda ýaşaýar. Liriki şygyrlara ussat. Milli epiki žanr Magrupynyň ady bilen bagly. Nezireçilikde "Seýpelmelek–Methaljemal" dessanyny ýazýar. "Döwletýar" eserini taryhy planda ýazýar. "Ýusup-Ahmet" ajaýyp milli nusgadyr. Onuň dowamy hökmünde "Aly beg we Baly beg" eserini taslaýar. Milli edebi hereketde ol Magtymgulynyň ýany bilen ýöreýär.
Magrupynyň "Zyba gerek", "Kanda bolar", "At ýagşydyr", "Bedew", "Ýigide", "Başy gerek", "Nedir", "Bilip bolmaz", "Şaltyk", "Gözele", "Gaýtgyl", "Olmaz", "Gül götär", "Watanym galdy", "Deňi-duşy begenmez", "Zamandyr diýme", "Hal galmaz", "Watanym galdy", "Işin tanymaz", "Ýatmagyn", "Harap eýledi", "Dert bile", "Karwan gelmese", "Işanym", "Har bilen", "Azdyra bilmez", "Daşyny şaýlar", "Bu dünýä", "Artyp baradyr", "Çilimkeş", "Aýan getirdi", "Nirde bitildi - şonda bitildi", "Istär köňül", "Süýthor", "Dünýäniň", we "Gurban erer" ýaly goşgylary bar.
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=250#c250): Magrupynyň "Zyba gerek" goşgysy.

Agalar, ýagşy hatynyň
Kamaty köp zyba gerek,
Biri-birinden zyýada
Altyn saçy syýa gerek.

Ýagşy bir-birine duşsa,
Ryza bile läle guçsa,
Göz bile ümläňde düşse,
Ýary şondan ryza gerek.

Hudaýymdan köpdür umyt,
Goldan gelse, etsek haryt,
Ýüzi aý dek, dişi sepit,
Ýuzünde merhaba gerek.

Magrupy, çeksem ahy-zar,
Mydamdyr istegim didar,
Hahy erkek, hahy (naçar),
Ýüzünde bir haýa gerek.
Goşundy-2 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=251#c251): Magrupynyň "Kanda bolar" goşgysy.

Eý, ýaranlar, halaýyklar,
Çyn gözeller kanda bolar?
Gün görmeýen melaýyklar
Ürgenç bile Hotandadyr.

Üstüne mahmal atdyran,
Ýüzüne perde tutduran,
Her ne diýenin etdiren
Näzli maral Buhardadyr.

Ala köýnek, dony belli,
Syýa gara saçy telli,
Uzyn boýly süýji dilli
Mylaýymlar özbekdedir.

«Alaý-şulaý!» diýip sözler,
Ýorga münüp, ýylky gözlär,
Sagrysy bäş garyş gyzlar
Gazak bile galpakdadyr.

Döwletýar beg diýr, öwmeli,
Ýakasy goşa düwmeli,
Başy tylladan egmeli,
Çyn gözeller türkmendedir.
Goşundy-3 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=252#c252): Magrupynyň "At ýagşydyr" goşgysy.

Ýigide on bäş ýaşynda
Söýgüli arwat ýagşydyr;
Andan soň köňlüniň hoşy,
Ýarag bilen at ýagşydyr.

Yşksyz ýürekde dert bolmaz,
Zaty namartdan mert bolmaz,
Barça adam jomart bolmaz,
Jaýynda hümmet ýagşydyr.

Gel, nesihat eşit bizden,
Aşa tagam geler duzdan,
Märekede bijaý sözden
Gury üýren it ýagşydyr.

Ýigitlik bir gyzyl gülşen,
Garrylykda öçer röwşen,
Gylykly-da bolsa herçen,
Gözele summat ýagşydyr.

Atdyr ýigidiň ýoldaşy,
Oguldyr döwletiň başy,
Gyz-da bolsa koňül hoşy,
Ýigide zürýat ýagşydyr.

Ryzkyň dile gaýypdan,
Başyň gutulmaz aýypdan,
Heýwere näkes zagypdan,
Ötseň müjerret ýagşydyr.

Magrupy, bilgeniň söýle,
Goç ýigitniň waspyn eýle,
At bilen ýaragyň şaýla,
Duşmana haýbat ýagşydyr.
Goşundy-4 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=253#c253): Magrupynyň "Bedew" goşgysy.

Hak ezelde halk eýlemiş,
Bir ajaýyp zatdyr bedew.
Jennet Byragy diýmişler,
Ýalançyda atdyr bedew.

Berse hanlar ýüz-müň tümen,
Sata bilmez seni münen.
Ak ýol kibi gyr-u-semen,
Çekilen bir hatdyr bedew.

Kakdyryp nalyn kümüşden,
Iýmiti dürli iýmişden,
Ýüwrüşi artykdyr guşdan,
Bahar öwsen batdyr bedew.

Goç ýigit münse üstüne,
Jyzasyn alsa destine,
Dest berse möwlam dostuna,
Ýigide gaýratdyr bedew.

Döwletýara ýoldaş boldy,
Muňly güni syrdaş boldy,
Maňa hemdem Serhoş boldy,
Ýalňyza zürýatdyr bedew.
Goşundy-5 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=254#c254): Magrupynyň "Ýigide" goşgysy.

Eý ýaranlar, söweş güni
Ussat gerekdir ýigide;
Gözel allanyň yşkyna
Haýrat gerekdir ýigide.

Güni bile, aýy bile,
Ýörüň hakyň raýy bile,
Bir mynasyp taýy bile,
Zürýat gerekdir ýigide.

Jesedini oda ýakmaz,
Nämährem ýüzüne bakmaz,
Ýeke atdan tozan çykmaz,
Imdat gerekdir ýigide.

Bir hak çykmasyn ýadyndan,
Aýyrma köňül şadyndan,
Taňla gün dowzah odundan
Azat gerekdir ýigide.

Magrupy, ýar derdim bilse,
Her dem rehim eýläp gelse,
Bir amal eýesi bolsa,
Irşat gerekdir ýigide.
Goşundy-6 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=255#c255): Magrupynyň "Başy gerek" goşgysy.

Eý ýaranlar, goç ýigidiň
Bir dil bilen başy gerek;
Ýa gylygy, ýa gylyjy,
Gazan içre aşy gerek.

Haky özüňe kyl dalda,
Bolmagyl özge hyýalda,
Ýa ogulda, ýa aýalda
Bir köňlüniň hoşy gerek.

Bir goç ýigidiň aşyna,
Deň-duşy gelse daşyna,
Ýowuz gün düşse başyna,
Jan köýer gardaşy gerek.

Arşa çykar perýatlaryň,
Hiç kim eşitmez datlaryň,
Hakykat perizatlaryň
Gözi bilen gaşy gerek.

Belli, alyjy ärleriň,
Rüstem Zal dek pälwanlaryň,
Magrupy diýr, çyn pirleriň
Gözleriniň ýaşy gerek.
Goşundy-7 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=256#c256): Magrupynyň "Nedir" goşgysy.

Görüň, begler, ara açar,
Belki, Serhoşmydyr, nedir!
Gähi gonar, gähi uçar,
Göýäki guşmudyr, nedir!

Aýdyň, begler, boýun sunup,
Geler ýyldyz kibi süýnüp,
Beýge çykyp, pese inip,
Ýa üsti boşmudyr, nedir!

Depeler aňa ýol kibi,
Özi bir öwsen ýel kibi,
Daglardan inen sil kibi,
Bir daşgyn joşmudyr, nedir!

At üstünde bola bolmaý,
Ele gamçy ala almaý,
Oglan takat kyla kylmaý,
Gözünde ýaşmydyr, nedir!

Serhoş, diýseň serhoş özi,
Daň ýyldyza meňzär gözi,
Toýnagyndan çykan tozy
Atylan daşmydyr, nedir!

Döwletýaryň hak ýoldaşy,
Jany at — kowmy-gardaşy,
Ýaman gününde goldaşy,
Gelen Serhoşmydyr, nedir!
Goşundy-8 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=257#c257): Magrupynyň "Bilip bolmaz" goşgysy.

Ne hünäri bar ýigidiň
Garyplykda bilip bolmaz;
Garyplyk bir şum owkatdyr,
Kaza ýetmeý, ölüp bolmaz.

Görmän dünýäniň lezzetin,
Çekmän ahyret mähnetin,
Eýäm bermegen döwletin
Dogum bilen alyp bolmaz.

Owwalda olsaň hub idi,
Bermişem pendi-öwüdi,
Özi bolmadyk ýigidi
Märekäge salyp bolmaz.

Mert ýigitler hiç ölmese,
Namart dünýäge gelmese,
Zaty bigaýrat (bolmasa),
Il derdinden galyp bolmaz.

Magrupy çeker ahy-zar,
Meniň istegenim didar,
Ýaman bendeden hak bizar.
Ýagşydan aýrylyp bolmaz.
Goşundy-9 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=258#c258): Magrupynyň "Şaltyk" goşgysy.

Dur gardaşym, senden habar alaýyn,
Artyknyýaz atly ýarym amanmy?
Selbi dek boýlary, aý dek ýüzleri,
Ak ýüzünde zülpi tarym amanmy?

Aby-zemzem suwy—çeşme bulagy,
Amanmyka gözelleriň awlagy,
Hindistanda biten Rumy tüwlegi
Samarkantda biten narym amanmy?

Ýadymdan çykarman her şamu-säher,
Ýaryldy ýüregim, tiz bergil habar,
Dilleri totuýa, lebleri semer,
Ak ýüzünde zülpi tarym amanmy?

Her agaçda alma bolmaz, nar bolmaz,
Çyn aşykda namys bolmaz, ar bolmaz,
Nikasyz ýarlardan maňa ýar bolmaz,
Bilbil uçan şol gülzarym amanmy?

On dördi gijäniň şam salan Aýy,
Iki aşyk aýrylşyp, boldy sähraýy,
Magrupy diýr, sen eýlegil haraýy.
Wadaly, wepaly ýarym amanmy?
Goşundy-10 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=259#c259): Magrupynyň "Gözele" goşgysy.

Owal başda bu dünýäge gelemde,
Bir ata aşygam, bir-de gözele,
Jäht ediban dünýä nazar salamda,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Daşarda bir bedew köwlenip dursa,
Ak öýde bir gözel towlanyp dursa,
Allahym ikisin bir ýerde berse.
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Goýbereňde kuýan yzyn yzlaýan,
Gaňtaraňda, dag başyny gözleýän,
Ibrişim käkilli oglan gizleýän,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Günde görsem on dört ýaşar gyz kibi,
Münen çagym köňlüm daşar ýaz kibi,
«Däh!» diýende daglar-daşlar düz kibi,
Bir ata aşygam, bir-de gözede.

Bir tar käkilini müň tümen diýr men,
Ýupar ysy gelen ýüz gyza bermen,
Münüp guwanar men, görüp doýar men,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Saçlary serinden düşer ýüzüne,
Söweş güni gan tutular gözüne.
Dünýä maly hiç taý gelmez özüne,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Döwletýar beg diýer, gördüm ertäni,
Hak ýagşy ýaratdy döwlet bersäni,
Söýmüşem dünýäde iki nersäni,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.
Goşundy-11 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=260#c260): Magrupynyň "Gaýtgyl" goşgysy.

Serdar, mundan gitseň Tähran ýurdyga,
Şanyň bergen malyn sür-de gaýtgyl!
Ýene gaýdyp öýli oglan dilese,
«Bitmez» diýip, jogabyn ber-de gaýtgyl!

Men biler men gyzylbaşyň alyny,
Çekiň hazynasyn, uruň malyny, .
Üç ýüz öýli ýigitleriň halyny,
Ne sylagy baryn gör-de gaýtgyl!

Ynangyl sözüme, hergiz lap emes,
On gyzylbaş bir türkmene tap emes,
Bilseň gyzylbaşyň köňli sap emes,
Kerweni ýoluksa, ur-da gaýtgyl!

Dostum, yrak bolgul beýle mähnetden,
Gaçawergil şa gazapdan, töhmetden,
Tährandaky üç ýüz öýli ýomutdan
Gelerin, gelmezin bil-de gaýtgyl!

Magrupy diýr, arzym anda ýetirseň,
Ýarlygymny şa aldynda ötürseň,
Gyzylbaş ýörese, habar getirseň,
«Bähbit» diýip, tizden bar-da gaýtgyl!
Goşundy-12 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=261#c261): Magrupynyň "Olmaz" goşgysy.

Goç ýigidiň tagrypyny diýeli,
Dessanyň sözlesem tükenmez olmaz.
Hak özi kuranda diýmiş simahum,
Ynsan mundan artyk Isgender olmaz.

Ylaha, bir ýigit dogupdyr munda,
Ne tesawwur malda, ne şirin janda,
Ýagşy gelip geçen köpdür jahanda,
Munuň dek bir ýigit jahana gelmez.

Kimsäýe atyn biýr, kimsäýe donun,
Kimsäýe bäş berer, kimsäýe onun,
Bir kimse harç etse dünýälik malyn,
Ýagşy men diýenler andan zor olmaz.

Tomaşa tasawwuk eden sözleri,
Şerafatly mydam güler ýüzleri,
Şerigat, tarykat hakyň yzlary,
Şerapatda, meger, perişte bolmaz.

Bir merdi dost tutdum deşti-sährada
Ne manzury malda, ne şirin janda,
Döwletýaryň dosty çohdur jahanda,
Jahanda hiç biri mun deý jan olmaz.
Goşundy-13 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=262#c262): Magrupynyň "Gül götär" goşgysy.

Bahar eýýamynda gögeren zatlar,
Owwal gögär, soňrasyndan gül götär;
Temurler jem bolup, baryr gül kibi,
Akyl eýläň, dostlar, sizi pul götär.

Bäş wagtyň goýmagyl, aýgyl senany,
Höwes etseň jennetdäki jenany,
Dagdan-daşdan beter agyr günäni
Gybat bilen ýalan sözlän dil götär.

Üstüme allanyň rahmeti ine,
Köňlümiň derýasy dolsa hem syna,
Owal eşek münen soňra at müne,
Özün bilmez howa eýläp, dil götär.

Möwlam ýalan eder ýaman diňňäni,
Özüň öwüp, syndyrmagyn öňňäni,
Bäş ýüz kişä güýç bermedik töňňäni
Gudrat bilen baran ýagsa, syl götär.

Kimseler molladyr, kimse bagşydyr,
Kimsäniň gözünde gözel nagşydyr,
Magrupy diýr, andan it hem ýagşydyr,
Maly bolar, her işikde gol götär.
Goşundy-14 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=263#c263): Magrupynyň "Watanym galdy" goşgysy.

Agalar, arzymny beýan eýlesem,
Durun, Mehin atly watanym galdy;
Gat-gat düşek düşäp üçek üstüne,
Mest olup, agdarlyp ýatanym galdy.

Bir şahyny alamana (çaglaryn),
Lap eýlesem, on kişini eglärin,
Gyzylbaşyň ýurt soran beglerin
Eltip Harazminde satanym galdy.

Gökdepe, Bähre il, Ürgençdir ýurdum,
Bamydyr leňňerim, arslanym-şirim,
Hoja Alamberdar — bir gözli pirim,
Gum ýassanyp anda ýatanym galdy.

Aç gurt idim, aljak ýerim düşlärdim,
Ýaby münüp, has bedewler uşlardym,
Durunda ýazlaýyp, Mehin gyşlardym,
On gije-gün toýlar tutanym galdy.

Magrupy diýr, gül aýrylsa zaglardan,
Sowuk suwly, ter çemenli baglardan,
Altmyş başly, ala garly daglardan
At münüp, üstünden ötenim galdy.

Ata-baba tutan datly watanym,
Köp bagly-bostanly watanym galdy;
Almaly, engurly, şirin-şerbetli,
Gezmäge sapaly watanym galdy.

Daglarynda dürli giýah gögeren,
Çeşmelerde keýik, gulan suwlanan,
Köllerinde ördek, sona awlanan,
Hoş sapa, hoş maza jaýlarym galdy.

Margyzda ýaýlardym, gumda gyşlardym,
Aç gurt idim, alar awum duşlardym,
Ýorga münüp, ýüwrük bedew uşlardym,
On gije-gün tutan toýlarym galdy.

Garaseňir, Jamly, Döwletdir jaýym,
Tutluda, Furanda köp bolar baýym,
Meni şondan aýra saldyň hudaýym,
Kesetekden şaňlap ötenim galdy.

Hiç kimge bu pelek bermez wepany,
Köplerden galmyşdyr köne watany,
Segredip bedewni, uşlap tutany,
Ala dyrmyk öýler çatanym galdy.

Magrupy, sen saýrat bäş gün tiliňni,
Kaza oky gelmezden ýeň tiliňni,
Ýat etme, gam tutma oşal göwnüňni,
Garkyldaşyp ýatan köllerim galdy.
Goşundy-15 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=264#c264): Magrupynyň "Deňi-duşy begenmez" goşgysy.

Bir ýigidiň mylakaty bolmasa,
Ol ýigidiň deňi-duşy begenmez;
Hakykat, çyn ýola düşen derwüşler
Dünýäde lezzeti, hoşy begenmez.

Aşyk yşk bahryny, derýasyn boýlar,
Ýamandan daş gaçar, boýuny saýlar,
Çopan päkisini, çakmagyn şaýlar,
Almaz atly baha daşy begenmez.

Öldürse — kazydyr kapyrny çapan,
Magşarda hülledir — don munda ýapan,
Öz öýünde gury nany az tapan,
Kişi öýünde her bir aşy begenmez.

Biler sen jahanda galmazlar abat,
Jan guşy tutulyp, gurular saýýat,
Pir-ustatdan taglym (almagan) ustat
Öz işinden özge işi begenmez.

Magrupy diýr, haýran saňa älemler,
Öwlüýäsin, dinin ýakar zalymlar,
Şerigatdan pähim bolmaý alymlar
Gury her bap üçin başy begenmez.
Goşundy-16 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=265#c265): Magrupynyň "Zamandyr diýme" goşgysy.

Gel, köňül, nesihat eşitgil bizden,
Biwepany baky zamandyr diýme;
Hakyň ryzasyna bagla biliňi,
Herne hökm eýlese, ýamandyr diýme.

Ajal gelse, bir dem goýmaz zamanyň,
Ganymat bil munda galsa nyşanyň,
Gahar aklyň alar, kine imanyň,
Ynan bu sözlere, gümandyr diýme.

Galandar dek geýen köne şalyňa,
(Aşak) tut päliňi, pikir et halyňa,
«Döwletim» diýp guwanmagyl malyňa,
Ogulsyz döwleti döwrandyr diýme.

Ýatma, ahyretiň tohmun ekewer,
Gözleriňden ganly ýaşlar dökewer,
Köp ýalbaryp, mert minnetin çekewer,
Muhannes ähline zamandyr diýme.

Söweş gün ýesiri bolsaň bir merdiň,
Harç etgin hünäriň, goç ýigit gördün,
Ýoldaşyny taşlap gaçan namardyň
Ölende hemrahy imandyr dýýme.

Tagat bilen ötür ýaz bilen gyşy,
Gözleriňden akdyr gan bilen ýaşy,
«Dogry ýola gir» diýp urgan derwüşi
Dost bilgin özüňe, duşmandyr diýme.

Gel imdi, Magrupy, tany ýoluňy,
Köp hetdiňden aşma, bilgil halyňy,
Il derdine sarp eýlegen malyňy
Peýda bil özüňe, zyýandyr diýme.
Goşundy-17 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=266#c266): Magrupynyň "Hal galmaz" goşgysy.

Döwlete ynanma, biakyl adam,
Baky degil, pany geçer, hal galmaz;
Tekepbir kylmagyl, menlik eýleme,
Bu bäş günluk döwran gider, mal galmaz.

Kesiler söhbetler, ýat olar sazlar,
Köl içinde gezen ördekler, gazlar,
Mestana juwanlar, serhoşly gyzlar,
Döwran gider, söhbet gider, il galmaz.

Ýigide ölinçä ýagşy at gerek,
Aýal gerek, zürýat gerek, at gerek,
Baryşmaga, gelişmäge ýat gerek,
Dyz büküler, kuwwat gider, bil galmaz.

Magrupy, sen bu ýollardan çykmagyl,
Düzülgen ribatdyr, diniň ýykmagyl,
Nämähreme nazar salyp bakmagyl,
Çeşmiň gider, süňküň çüýrär, til galmaz.
Goşundy-18 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=267#c267): Magrupynyň "Işin tanymaz" goşgysy.

Döwlet gelse bedasyla bir pasyl,
Bilmez özün, eden işin tanymaz;
Bir namart ugrasa bir gün ganyma,
Reňgi gaçar, akyl-huşun tanymaz.

Çust berip şemşire, salgyl jydany,
Batyra eýlerem janym pidany,
Goç ýigide bir görsetse meýdany,
Baş gyzar, söweş gün läşin tanymaz.

Ölmez jaýda namart bat biýr özüne,
Söweş güni gara çalar ýüzüne,
Köp muhannes aýalynyň sözüne, —
Uýar aňa, kowmy-hyşyn tanymaz.

Bir goç ýigit arman çeker aç bolsa,
Merdanalar il başyna täç bolsa,
Bir gün söweş gurlup, gaçha-gaç bolsa,
Muhannesler deňin-duşun tanymaz.

Magrupy diýr, abraý etseň, at galar,
Pelek aýra salsa, dostlar ýat galar,
Bu dünýä bil baglan ahyr mat galar.
Ýyglar gider, gözde ýaşyn tanymaz.
Goşundy-19 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=268#c268): Magrupynyň "Ýatmagyn" goşgysy.

Göwnüm, saňa bir nesihat bereýin,
Gapyl, gaflat içinde sen ýatmagyn;
Bir kişi «gel» diýip, innek etmeýin,
Öz göwnüňden gubar baglap gitmegin.

Tanyrmyň göwheri — bir zerre daşdyr,
Tanalmadyk ýerde bahasy bäşdir,
Akly bolan biler, bu dünýä hiçdir,
Tanalmagan ýerde gadryň satmagyn.

Bihuda gezmegin, uçrarsyň derde,
Ryzkyň bolsa, alla ýetir her ýerde,
«Aç» diýip gaýgyrma, dogry bar merde,
Zynhar muhannese ýüzüň tutmagyn.

Magrupy, sen guwanmagyn malyňa,
Magşar güni serederler halyňa,
Eden işiň bir-bir geler alnyňa,
Halal malyň haramyňa gatmagyn.
Goşundy-20 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=269#c269): Magrupynyň "Harap eýledi" goşgysy.

Eý ýaranlar, geldi ýaman zamana,
Zalymlar ülkäni harap eýledi;
Derwüşler mest olup, gaýtmaz haramdan,
Mollalar içenin şerap eýledi.

Aradan kesildi azany-kamat,
Galmady illerde ähli-diýanat,
Patyşalar kylmaz boldy adalat,
Şalar nökerine azap eýledi.

Bilip, özün dogry ýola salmazlar,
Jahyllar zahytlar gadryn bilmezler,
Kazylary adyl diwan sormazlar,
Para alyp, (birege) güzap eýledi.

Biliň, kiçiklerde iba galmady,
Taňry takdyryna ryza galmady,
Ekseri gyzlarda haýa galmady,
Ogul atasyna jogap eýledi.

Magrupy diýr, garyp guluň adyna,
Hak sungundan her söz düşer ýadyna,
Şibli kibi ýansam yşkyň oduna,
Yşk meniň bagrymy kebap eýledi.
Goşundy-21 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=270#c270): Magrupynyň "Dert bile" goşgysy.

Gel köňül, başyňy çykar dumandan,
Ýeke galdyň gam öýünde dert bile;
Namart bilen uzak ýola gitmegil,
Baş goşawer bir töwekgel mert bile.

Çyn ärler iblisiň sözüne gitmez,
Munapyklar hakyň emrini tutmaz,
Iman bilen şeýtan bir ýerde ýatmaz,
Niçik mydar tapar goýun gurt bile.

Jan şehrinde ajal guşlary ýaýnar,
Köňlümiň derýasy möwç urar — gaýnar,
Gäwban ogly doňuz bile it oýnar,
Beg balasy sadranç oýnar nert bile.

Çyn derwüş köňlüniň bolmaz ýalany,
Ýakyn gelse ahyrzaman nyşany,
Muny bilgil, ykrar saklar imany,
Dawa artar, ant içerler şert bile.

Magrupy diýr, ýedi yklym çöl galar,
Ne beg galar, ne han galar, gul galar,
Ne dag galar, ne düz galar, il galar.
...........................
Goşundy-22 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=271#c271): Magrupynyň "Karwan gelmese" goşgysy.

Bilmenem ne syrdyr, niçik gerdişdir,
Mundan anda giden karwan gelmese;
Bilmenem magşarda ne bolar halym,
«Ummat» diýip, pahry-jahan gelmese.

Bilbili aýyrma näzenin gülden,
Şuňkarym uçurma serimden, goldan,
Ýaranlar, bereket aýrylar ilden,
Ýerden zat çykmasa, baran gelmese.

Bu bäş günlük döwran bizden geçende,
Gara ýer — aždarha agzyn açanda,
Göwher peýda bolmaz derýa içinde,
Gudrat bilen ebri-neýsan gelmese.

Aýrylyp men ganatymdan, ýelekden,
Gutulmadym bu söwdadan, kelekden,
Zor eýledi, giläm çohdur pelekden,
Hak özünden derde derman gelmese.

Günäkärem, howpum köpdür, gümanym,
Magşar güni ýoldaş bolsa imanym,
Magrupy diýr, bişek çykadyr janym
Ol hak resul atly ýaran gelmese.
Goşundy-23 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=272#c272): Magrupynyň "Işanym" goşgysy.

Haky pena bilip, saňa sygynyp,
Yhlas bilen ýörip geldim, işanym!
Ikinji Haýdaryň ýolunda ýörüp,
Üçünji äleme doldum, işanym!

Toýnak bilen dagyn-daşyn uşatdym,
...........................
Çoh işler gaýyryp, gala boşatdym,
Aly Zülpükaryn çaldym, işanym!

Köňül guşy perwaz eder mesgen diýp,
Ýüz elwan bag diýip, täze gülşen diýp,
Owaly huda diýp, ahyry sen diýp,
Ýörip, uzak ýoldan geldim, işanym!

Aç gurt idim, niçe guýruklar gapdym,
Azyp idim, özüm pälimden tapdym.
Pil bilen göreşip, guş bilen çapdym,
Paýlar şikest bolup galdym, işanym!

Bir ýryň yzynda ah bilen zaram,
Hakyn dergahynda umydywaram,
Karzdaram, borçdaram, namarda zaram,
Magrupy diýr, saňa geldim, işanym!
Goşundy-24 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=273#c273): Magrupynyň "Har bilen" goşgysy.

Bedasyllar tutdy älem ýüzüni,
Bedewler deň boldy syýa-har bilen;
Bat göterip bilmez hergiz özüni,
Gije-gündiz küý-pikiri şer bilen.

Uluglaryň nesihatyn almady,
Tekepbirlik eýläp, özün bilmedi,
Şägirt ussadyna hyzmat kylmady,
Mürit gelip, dawa eýlär pir bilen.

Bir kelpese tap gelmeýdir müň (bir) ap,
Ynan, bu sözümde ýokdur hiç hylap,
«Är men» diýip urar öýünde çoh lap,
Işi ýokdur namys bilen, ar bilen.

Gullar hojasyna kylmaz endişe,
Özüni tanamaz, talaşar başa,
Halaýyklar, muňa kylyň tomaşa,
Tilki, garsak jeň eýleýir şir bilen.

Aldanarlar biwepanyň görküne,
Derwüşler gabaldy ýeriň berkine,
Pakyrlary goýman hergiz erkine,
Pukaranyň malyn iýrler zor bilen.

Magrupy diýr, yşksyz hiç ýürek daşmaz,
Pähm et, altyn mise hergiz garyşmaz,
Gör, pehimsiz gullar magnyga düşmez,
Guş howaga uçar balu-per bilen.
Goşundy-25 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=274#c274): Magrupynyň "Azdyra bilmez" goşgysy.

Towfyky-hedaýat peýweste hakdan,
Şeýtan ol bendäni azdyra bilmez;
Huda her kimsäge çoh döwlet berse,
Hiç kim ol döwleti ýazdyra bilmez.

Ýat ediňler, dostlar, haky her deme,
Aýtmaň nesihaty, zynhar, bigama,
Yşkyň ody ýetişmegen adama
Bu otlar gyzdyryp, kär ede bilmez.

Çeker bolduň bu dünýäniň apatyn,
Gaflatda geçirdiň mydam sagatyn,
Çyn derwüşler gije kylar tagatyn,
Ilden pynhan eder, syzdyra bilmez.

Bu gamdan çykmaga galmady erkim,
Kem-artyk kuwwatym, aýryldy görküm,
Meniň bu derdimi çekalmas her kim,
Her kim yşk oduna döz dura bilmez.

Magrupy, sen bolduň güwä talyby,
Bir parça gam döwran boldy nesibi,
Bu dertlerni owal ýazdy kätibi,
Tebipler bu dertni bozdura bilmez.
Goşundy-26 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=275#c275): Magrupynyň "Daşyny şaýlar" goşgysy.

Küffar ähli bilmez otga köýerin,
Özleri ürç edip, läşini şaýlar;
Resul kaýsy, Aly kaýsy näbilsin,
Butparaz «taňrym» diýp, daşyny şaýlar.

Ýagşy ogul — bilseň köňül çagydyr,
Ýoksuzlykdan iki golum baglydyr,
Ýaman hatyn ýygan malyň dagydyr.
Ýagşy hatyn öýüň goşuny şaýlar.

Könlüniň bir zerre bolmaz ynsaby,
Daşdan owsun urar, nebsiň bir apy,
Görüň, şu eýýamda bir niçe sopy
Ilden almak üçin peşini şaýlar.

Akly ýetmez ýagşy bilen ýamana,
Keramatyn eýlär halka beýana,
Nebs ugrunda heläk bolan diwana
Jinde, kulah geýip, daşyny şaýlar.

Hijranyň golundan örtenip, köýüp,
Meşhur olup, ile dessanyn ýaýyp,
«Bu sözümniň ýokdur hylafy» diýip,
Magrupy şahyrlyk işini şaýlar.
Goşundy-27 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=276#c276): Magrupynyň "Bu dünýä" goşgysy.

Gapyl adam, magrur olma panyga,
Tutdum-tutdum diýseň, gaçar bu dünýä,
Rehmi ýokdur, zulmy çohdur adama,
Gije-gündiz ganyn içer bu dünýä.

Nesihatym budur, diýem sizlere,
Yhlas bilen gulak tutuň sözlere,
Owwal aldap, hoş söz berer bizlere,
Bir gün daşymyza geçer bu dünýä.

Bir bazygär, aldap aýyrmaz gözden,
Gel imdi raýyňdan gaýdawer tizden,
Başyňdan-aýagyň bäş gary bizden,
Bir gün saňa bir don biçer bu dünýa.

Gezdiň imdi gara bagryňgan eýläp,
Ne ýygar sen derdeseriň kän eýläp,
Bir gapydan girdim diýr sen jan eýläp,
Ýene bir gapyny açar bu dünýä.

Magrupy diýr, kimsäni şa eýleýip,
Kimni derwüş, kimni geda eýleýip,
Aldap utar bizi gümra eýleýip,
Gardaşlyga beýle naçar bu dünýä.
Goşundy-28 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=277#c277): Magrupynyň "Artyp baradyr" goşgysy.

Gardaşlar, ne derman alaç kylaýyn,
Ýyl-ýyldan usýanym artyp baradyr;
Jan algyjy ulug Ezraýyl biziň
Tutup ýakamyzdan, dartyp baradyr.

Gör, eýýamyň sopusyny, pirini,
Alar haram eger bilse ýerini,
Gör, gardaşym, şum ajalyň şerini,
Garbalap, basalap, ýyrtyp baradyr.

Eý byradar, söýme loly aýaly,
Aldar seni, azdyr, köpdür hyýaly,
Bu dünýä bir kör syçan dek mysaly,
Kökümizden bir-bir kertip baradyr.

Bir kimseler gezer akyl gallajy,
Imanyny aldyr, galar ýyl ajy,
Niçik bolar bu şeýtanyň alajy,
Azdyryp, goltukdan dürtüp baradyr.

Bahry-usýan derýasyna batyp sen,
Kän jöwheriň ýeke şaýa satyp sen,
Eý Magrupy, ne bihuda ýatyp sen,
Özüňden kiçiler ýortup baradyr.
Goşundy-29 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=278#c278): Magrupynyň "Çilimkeş" goşgysy.

Her zaman gol salyp, kisesin barlap,
Köp dünýäsi bara meňzär çilimkeş;
Yzzat bilip, bir-birine hödürläp,
Geň tagamy bara meňzär çilimkeş.

Bir oba gelende, götinläp durar,
Hemrasyny egläp, ýolundan burar,
Aza-köpe baryp, özüni urar,
Zerur işi bara meňzär çilimkeş.

Içinden urnukdyr, zor berip seplär,
Ýere elin berip, egiler, toplar,
Ol aýyt çagynda «suw» diýip geplär,
Bir ýetmezi bara meňzär çilimkeş.

Bir ajy tütüni içine salar,
Aklyny, huşuny, güýjüni alar,
Keýpi çoh gelende, syryny aýar,
Maslahaty bara meňzär çilimkeş.

Magrupy diýr, aýtsam çilim şanyna,
Ülpetleri köp ýygylar ýanyna,
Zyýany köp bolar güýç, imanyna,
Bir kysym gedaýa meňzär çilimkeş.
Goşundy-30 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=279#c279): Magrupynyň "Aýan getirdi" goşgysy.

«Zeburny» Dawuda, «Injilni» Isa,
«Töwratny» Musaga aýan getirdi;
Hak ilçisi bir gün Jebraýyl emin
«Oka» diýp, resula «Gurkan» getirdi.

Çoh müňni aldady dünýäniň mähri,
Bir gün talh eder agzymy zähri,
Ol Rumy-Haýbaryň möhteşem şähri
Alynyň zarbyndan iman getirdi.

Aldag bilen Ýezit geçdi daşyna.
Rehm etmedi gözden akan ýaşyna,
Kerbelada Ýezit Husaýn başyna
Göýä, diýr sen, ahyrzaman getirdi.

Hak permany bile kazasy ýetip,
Ol eziz jismini gara ýer ýutup,
Melekler ýyglaşyp, pelek ýas tutup,
Üç güne çen älem duman getirdi.

Sahabalar sordy, berdi öwüdi,
«Sen ölinçäň bizler ölsedik» diýdi,
Omaryň jeňinde ölen ýigidi
Doga bilen resul aman getirdi.

Bu jahanda menşur olup Magrupy,
Maly-mülküň manzur olup Magrupy,
Biwepaga magrur olup Magrupy,
Sud istäp, özüne zyýan getirdi.
Goşundy-31 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=280#c280): Magrupynyň "Istär köňül" goşgysy.

Owwaly kadyr hudadan bir mydar istär köňül.
Çün arasat ýowmuda agmal (gerek) istär köňül,
Wasla wasyl bolgujy jan içre jan istär köňül,
Gylsyratdan geçmäge türgen rowan istär köňül,
Jaýymyz jennetde bolsa, jawudan istär köňül.

Dürli näzu-nygmat olsa, iýmäge bolsa palaw,
Egnime geýgen lybasym ýüz tümenlik al-ýalaw,
Ol bedew dursa gapyda hoş gylykly, hoş jylaw,
................................
Jüpbe, jöwşen, zülpükar, tiri-keman istär köňül.

Söwdagärim sud üçin Balhu-Badahşan gitseler,
Eşrefi, göwher çyragy, lagly-merjen satsalar,
Gelse myhmanhanaga, gullar agyny tutsalar,
Daşy mermer ak otagda daýyma hem ýatsalar.
Ança döwlet, munça nobag, şunça kän istär köňül.

Işigimde dursa daýym meniň üçin halypam,
Şa-geda gelse danyşyp, görseler az-köp tamam,
Zikri haknyň ýoluda tagatny kyldym elmydam,
Sopular berse azany, kazylar bolsa ymam,
Tilleri burra bolan hagmy-kuran istär köňül.

Gussadan dür eýlegil, köňül mydama şat gerek,
Dört daşymda jan ýanan gardaş gerek, imdat gerek,
Hak ýene kylsa miýesser hem ýakynu-ýat gerek,
Bu köňülniň hoşlugy ýalançyda zürýat gerek,
Dünýäde ýansa çyragym, bir nyşan istär köňül.

Bar ylaha, Magrupy, gulnuň köňlün kyl serferaz,
Hajatyny kyl rowa, tagatny ger köp kylsa az,
Emri boldy bizlere haju-zekat, ruza, namaz,
Hanymanym, herne barym ýoluda kylsam nyýaz,
Aby-köwser, selsebil, hüýri-jenan istär köňül.
Goşundy-32 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=281#c281): Magrupynyň "Süýthor" goşgysy.

Hasrat ile iýmez-içmez, gorkakdyr süýthor,
Gije ýatmaz, gündiz dynmaz, munça sakdyr süýthor.
Dogry bolmaz, tiz basyň, egri taýakdyr süýthor,
Özüni adam tutar, köp bisyýakdyr süýthor,
Gaç kesapatdan ýagynda, hemtabakdyr süýthor.

Ýadyna salmaz ölüm, diýmez: «Hudaýym bardyr!»,
Ýokdur Jennetden umydy, Dowzaha taýýardyr,
Adamynyň ednasy hem aglasy süýthordyr,
Süýthordan ol Huda birle resuly bizardyr,
Ahyret gaýgysy birle işi ýokdur süýthor.

Süýthor anda — Huda dergähinde şermendedir,
Dünýä diýp ýüwrüp, ýelip, daýym işi pul teňňedir,
Haýyr kylmaz hiç kime, anlarga Uçmah kandadyr!
Höregi gam-gaýgydyr, günde ýüz müň oýdadyr,
Ol ýygyn birle bolar, Dowzahda tenhadyr süýthor.

Ýanynda haýr-u-sahawatdan gep urmaňlar gaçar,
Iýgeni çirkin nejisdir, daýyma awy içer,
Ýa kitap «Kuran» okalsa, diňlemeý, ara açar,
Roza tutmaz hem namaz, bilmez, bu dünýäden geçer,
Bihabardyr ahyretden, wehmi ýokdur süýthor.

Magrupy, şat olmadym, gezdim jahanny her zaman,
Nebsi Şeýtandan gutaryp, sen salamat, kyl aman,
Men ki bir asy günähkär, il arasyda ýaman,
Şul jähetden howp eder men, bolmasyn ahyrzaman,
Rahaty ýokdur aňa, gorgeý syýasat süýthor.
Goşundy-33 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=282#c282): Magrupynyň "Dünýäniň" goşgysy.

Eý köňül, söýme gülün, hary köpdür dünýäniň,
Mal bilen aldar seni, aýýary köpdür dünýäniň,
Perdeýi diniň ýakar, zengary köpdür dünýäniň,
Söhbetinde bolmagyl, hummary köpdür dünýäniň,
Kyl hezar, elbetde, sen, murdary köpdür dünýäniň.

Surat eýläp tä ezel, berdi saňa akly bejan,
Rahat istäp köhüňni, gaflatda goýma bir zaman,
Tä ajal ýeten güni, basgaý garaňky bir duman,
Ýüz ukybet birle gelgeý, hem ýene ahyrzaman,
Owwal etmesdir wepa, aýýary köpdür dünýäniň.

Terki sünnet olmaýyňyz, ahyr öler siz bir güni,
Terki sünnet eýlegen görmez resulnyň görküni,
Aýş-u-aşret, mal-u-mülküň, pany ol magşar güni,
Ýygdy dünýä, ýuwutdy, gör, Karunga bermez erkini,
Sudy ýok, gaýgysy çoh, bazary köpdür dünýäniň.

Asylarnyň derdine boldy Muhammet pişgadam,
Dogry ýoldan özgäni, alma köňülge, kyl adem,
Taňry zikrin dilge al, mümin nyşany bu ylym,
Gözde ýaşyňny syýah et, kirpigiňni kyl galam,
Ýogsa ýoldan azdyrar, Şeýtany köpdür dünýäniň.

Ýygmadylar dünýäni, geçdi, görüň, dosty agla,
Zülpükardan özgäni tutmady ol şire Huda,
Ol Zebihulla berur başyny, hak ondan ryza,
Salma köňlüň her tarap, okalar bir gün kaza,
Hilesi köp, jilwesi, mekgary köpdür dünýäniň.

Hasyl eýle ömrüňi, eýläp senany dünýäde,
Terki dünýä eýlegil mülki penany dünýäde,
Geç bu jandan, kyl talap, mülki bakany dünýäde,
Munça köp tesnip çekip, kylma jepany dünýäde,
Bu ömür üçin anyň, kärbary köpdür dünýäniň.

Mal-u-mülkünden geçip, sen, kybla sary çek özüň,
Hak işin terk eýleme, gaflatny goý, sargat ýüzüň,
Mesjitden çykma, aman kyl, gol gowuştyryp, çökdür dyzyň,
Mundan artyk ne bolar, kylmaz wepa sansyz sözüň,
Magrupga nehý etgiji inkäri köpdür dünýäniň.
Goşundy-34 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=283#c283): Magrupynyň "Gurban erer" goşgysy.

Eý «elip» dek kamatyň görgeç akyl haýran erer,
«Bi» myradyň çoh erer, senden dileg çendan erer,
«Ti» töwekgel eýlesem, husnuňa çün arzan erer,
«Si» sowabymny kabul kyl, rahmetiň çün kän erer,
«Jim» jemalyň görset eý, janym saňa gurban erer.

«Hi» haýal eýlep ulusdan eýleşip eý dilruba,
«Hy» hyýalym sen erer sen eýleýip ýarym neda,
«Dal» delil ýokdur saňa hökmündedir älem huda!
«Zal» zelalatlyk bile ömrümni ötgerdim riýa,
«Ri» rahym-a gözde ýaşym derýasy bipaýan erer.

«Ze» zebun boldy bu halym, günbe-günden artdy dert,
«Sin» sepit ruhum meniň hijran gamy çün artdy zert.
«Şin» şerigatnyň ýoluny älemge kylsam pert-pert,
«Sad» syýahy jahyl ähli oýnaşar sadranju-nert,
«Zad» zaýyg geçdi ömürim, imdi men puşman erer.

«Taý» tarykat ýoluda janymny men kylsam pida,
«Zaý» zuhur olmuş jahanda gudratyň höküm huda,
«Aýyn» aýnymdan akan ýaş ile eýlerem neda,
«Gaýyn» gaýrat eýleýip, janymny men kylsam pida,
«Fi» pyrak oduna düşdum, gerdişim efgan erer.

«Kap» kararym galmady aşyk bolup rugsaryňa,
«Käp» gelip sorgul bu halym, rehim kyl bimaryňa,
«Mim» melamatlyk bile ömrümni ötgerdim riýa,
«Lam» lagyly-şerbeti çün noşy kyl naçaryňa,
«Nun» nykabyň aç ýüzüňden misli bihemta erer.

«Waw» waweýla diýip, halyňy niçik bolgysydyr,
«Hi» heläk bolup, yzyňda aglaýyp galgasydyr,
«Lam-elibu» — laýezal hak barçany algasydyr,
«Ýa» rahym-a, gözýaşym, derýa kibi dolgysydyr;
Dünýä bir kerwensaraý, Magrupy bir myhman erer.
Goşundy-35 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=284#c284): Magrupy we Gaýybynyň "Aýdyşyk" sorag-jobagy.

Magrupy:
Bizden salam bolsun molla Gaýyba,
Dünýäniň binasy haçan tutuldy?
«Küntü kenzen mahfiýýenden» habar ber,
Kelemeýi-şahadat nirde bitildi?

Gaýyby:
Gaýry salam bolsun molla Magrupa,
Hak «Kün!» diýdi, şol gün bina edildi.
Tuby agajynyň ýapraklaryndan,
Kelemeýi-şahadat şonda bitildi.

Magrupy:
Hak owwal namany kime okatdy,
Ol kim idi okaban özün unutdy,
Adamdan ileri niçe kowum ötdi,
Dergada haýsynyň sözi tutuldy?

Gaýyby:
Hak owwal namany Adam okatdy,
Okaban Ezraýyl özün unutdy,
Adamdan ilgeri Benijan ötdi,
Dergada Resulyň sözi tutuldy.

Magrupy:
Haýsy günde bina etdi ol guşy,
Niçedir ganaty, guýrugy, başy,
Höregi nämedir, niçedir başy,
Niçe müň ýyldan soň başy ýetildi?

Gaýyby:
Penşenbe gün bina etdi ol guşy,
Dört bolar ganaty, guýrugy, başy,
Höregi darydyr, elli müň ýaşy,
Elli müň ýyldan soň başy ýetildi.

Magrupy:
Suwdaky balygyň puşty nä çenli?
Üstündäki gäwiň göşti nä çenli?
Ol arşy agzamyň hyşty nä çenli?
Niçe melek hasabynda bitildi?

Gaýyby:
Suwdaky balygyň uludyr puşty,
Ýedi müň ýedi ýüz batman ol gäwniň göşti,
Gudrat bilen salyndy agzamyň hyşty,
Dört melaýyk hasabynda bitildi.

Magrupy:
Bilermi sen haly nedir, boş nedir?
Jeset nädir, menzil nedir, guş nedir?
Ol ne bazar, gymmat baha daş nedir?
Kimiň daşy kem bahaga satyldy?

Gaýyby:
Eger bilsem, haly budur, boş budur,
Jeset menzil, janyň gerek, guş idir,
Ol imanyň gymmat baha daş idir,
Şeýtan daşy kem bahaga satyldy.

Magrupy:
Magrupy diýr, ne kysmata ýazyldy?
Ol ne zynjyr bir-birine düzüldi?
Niçe ýylda wagty ýetip üzüldi?
Aý bilen Gün haýsy wagtda tutuldy?

Gaýyby:
Gaýyby diýr, gurbat bilen ýazyldy,
Gije-gündiz bir-birine düzüldi,
Sansyz ýylda wagty ýetip üzüldi,
Aý bilen Gün harasatda tutuldy.

Türkmen Edebiýatynyň Şahyrlary: Klassyklar-Sowetler-Döwürdeşler

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 04:59:56 +0000

TÜRKMEN EDEBIÝATYNYŇ KLASSYKLARY:
^"Abdybeg Şirazy - Nüwidi (1515-1580)"
^"Abdylla Şabende (1720-1800)"
^"Abdyrahaym Baýramhanyň ogly (1556-1626)"
^"Abdysetdar Kazy (1791-1880)"
^"Aly Owhadetdin Enweri (1110-1191)"
^"Alyşer Nowaýy (1441-1501)"
^"Annagylyç Mätäji (1822-1884)"
^"Baýly şahyr (1800-1880)"
^"Dosmämmet (1815-1865)"
^"Döwletmämmet Azady (1700-1760)"
^"Jahanşa Garagoýunly Hakyky (XIII asyr)"
^"Garajoglan (1606–1679)"
^"Gurbanaly Magrupy (1734-1810)"
^"Gurbandurdy Zelili (1780-1846)"
^"Hasanbeg Ytaby (1564-1616)"
^"Hoja Ahmed Ýasawy (takm. 1100-1166)"
^"Kazy Ahmed Burhaneddin Siwasly (XIII asyr)"
^"Keýmir Kör (1712-1800)"
^"Magtymguly Pyragy (1733-1798)"
^"Mahmyt Gaýyby (1735-1810)"
^"Mahmyt Pälwan (1247-1326)"
^"Mämmetweli Kemine (1770-1840)"
^"Misgyngylyç (1847-1906)"
^"Mollanepes (1810-1862)"
^"Muhammet Fuzuly (1494-1555)"
^"Muhammet Horezmi (XIV asyr)"
^"Myrat Talyby (1766-1848)"
^"Nurmuhammet Andalyp (1710-1770)"
^"Oraz Aşyky (1829-1880)"
^"Öweztagan Kätibi (1803-1881)"
^"Seýit Nesimi (1369-1417)"
^"Seýitnazar Seýdi (1775-1836)"
^"Soltan Ýakup Türkmen (XIII asyr)"
^"Şakendi (XVIII asyr)"
^"Şeýdaýy (takm. 1730-1800)"
^"Ysmaýyl şahyr (1486-1524)"
^"Ýolguly Jahy - Anisi (1545-1605)"
^"Ýunus Emre (1240-1320)"

TÜRKMEN-SOWET EDEBIÝATY:
^"Agageldi Allanazarow"
^"Agahan Durdyýew"
^"Akjemal Omarowa"
^"Alty Akmämmedow"
^"Aman Janmyradow"
^"Aman Kekilow"
^"Annasoltan Kekilowa"
^"Arap Gurbanow"
^"Ata Köpek Mergen"
^"Ata Salyhow"
^"Atajan Tagan"
^"Atamyrat Atabaýew"
^"Beki Seýtäkow"
^"Berdi Kerbabaýew"
^"Berdi Soltanýazow"
^"Berdinazar Hudaýnazarow (1927-2001)"
^"Çary Aşyrow"
^"Durdy Haldurdyýew"
^"Italmaz Nuryýew"
^"Gurbannazar Ezizow (1940-1975)"
^"Güseýin Muhtarow"
^"Gara Seýitliýew"
^"Garaja Burunow"
^"Hajy Ysmaýylow"
^"Halyl Kulyýew"
^"Hydyr Derýaýew"
^"Kakabaý Gurbanmyradow"
^"Kerim Gurbannepesow"
^"Körmolla"
^"Mollamurt"
^"Naryman Jumaýew"
^"Nobatguly Rejebow"
^"Nurmyrat Saryhanow"
^"Oraz Akmämmedow"
^"Pyhy Taganow"
^"Pomma Nurberdiýew"
^"Rahym Esenow"
^"Rehmet Seýidow"
^"Saparmyrat Öwezberdiýew"
^"Saýlaw Myradow"
^"Seýitnyýyaz Ataýew"
^"Şaly Kekilow"
^"Täçmämmet Jurdekow"
^"Täşli Gurbanow"
^"Tirkiş Jumageldiýew"
^"Towşan Esenowa"
^"Ýylgaý Durdyýew"

DÖWÜRDEŞ TÜRKMEN EDEBIÝATY:
^"Ahmet Halmyrat"
^"Ak Welsapar"
^"Akmyrat Şirow"
^"Aman Annadurdy"
^"Aman Goşa"
^"Bapba Gökleň"
^"Juma Hudaýguly"
^"Gowşutgeldi Daňatar"
^"Hudaýberdi Hally"
^"Hydyr Amangeldi"
^"Mämmetnazar Babanazar"
^"Orazgylyç Çary"
^"Şiraly Nurmyradow"
^"Ylýas Amangeldi"
^"Ýowşan Annagurban"

Abdylla Şabende (1720-1800)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 04:14:39 +0000

XVIII asyr türkmen edebiýatynyň görnükli wekilleriniň biri Şabende 1720-nji ýylda Was diýen ýerde eneden bolupdyr. Şahyryň ýaşlygy Was, Köneürgenç sebitlerinde geçýär. Soň Hywada, Ahal, Gürgen töwereklerinde hem gezýär.
Şahyryň ady Abdylla bolup (käbir maglumatda Abdylnazar), Şabende edebi lakamydyr. Onuň bu lakamyny dostunyň Eýran şasyna bendi bolup düşmegi bilen baglanyşdyrýarlar.
Şabendäniň kakasyna Mämi molla diýer ekenler. Ol ylymly adam bolupdyr. Öz ogluny hem düşunjeli edip ýetişdirmek maksady bilen Hywa medreseleriniň birine okuwa ýerleşdirýär. Şabende bu mümkinçiliklerden peýdalanypdyr we netijede, ökde at-şynas, belli sazanda, görnükli söz ussady bolup ýetişipdir.
Şabende dil bilimini özleşdirmäge uly üns beripdir. Şahyryň "Şabehram", "Gül-Bilbil" ýaly dessanlary onuň goňşy halklaryň iň gowy ýadygärlikleri bilen tanyş bolandygyna güwä geçýär.
Şabende Meňli diýen öz obadaş gyzyna öýlenýär. Olardan dört ogul dünýä inýär. Ýöne Meňliniň biwagt aradan çykmagy bu maşgala uly urgy bolýar. Şahyr Meňlä bagyşlap düzen şygyrlarynda dünýäniň biwepalygyndan zeýrenýär. Şabende 1800-nji ýylda Wasda aradan çykýar. Maglumatlara görä onuň gubury Wasda, Aşyk Aýdyňyň gümmeziniň gapdalynda ýerleşýär. Şabendäniň nebereleri Daşoguz oblastynyň Görogly (Tagta) raýonynyň «Türkmenistan», Köneürgenç raýonynyň «Leningrad», «8-nji Mart», «Gyzyl Iyldyz» kolhozlarynda ýaşaýarlar.

1.1. ŞABENDÄNIŇ LIRIKASY:
Şabendäniň lirikasynyň möçberi şeýle bir köp däl. Onuň bary-ýogy otuz-kyrk töweregi şygry bar. Olar esasan, yşky-liriki, öwüt-nesihat, hem-de tapmaça häsiýetli goşgulardyr. Beýleki türkmen klassyklary ýaly, Şabende hem döredijiliginde yşky-liriki tema ep-esli orun beripdir. Onuň bu temada ýazan şygyrlarynda gelin-gyzlaryň gözellikleri hem-de adamkärçilik mertebeleri wasp edilýär. Olaryň belli-bellileri çeperçilik ussatlygy babatdan has-da tapawutlanýar. Şahyr «Gözelim», «Peri görmedim», «Dört gözel» («Magruplykda bellidir»), «Tylla seniň yşkyňda», «Söwer ýarym, Meňli», «Meňli hany nätdiň?» atly goşgulary muňa mysal bolup biler.

Şabendäniň «Gözelim» atly goşgusy diňe bir onuň öz döredijiligi boýunça däl, eýsem tutuş klassyky edebiýat boýunça-da saýlama eserleriň biri hasaplanýar. Tematikasynyň bitewiligi, şahyryna pikir-duýgularyň hyjuwly, göçgünli hem dabaraly halda beýan edilmegi epitetleriň, metaforalaryň we beýleki çeperçilik serişdeleriň diýseň köp hem-de ýerlikli ulanylmagy «Gözelim» atly goşgynyň şeýle şowly çykmagyna oňat ýardam edipdir.

Bar bolan maglumatlara görä, şahyr bu goşgusyny Gözel atly gelniň haýyşy bilen döredipdir. Ozal hem ýatlanylyşy ýaly, Şabende, Talyby, Kemine üçüsi ilki birnäçe gün Hywada bolanlaryndan soň, Ahala, Mara gezelenje gaýdýarlar. Ýolda gum etegindäki obalaryň birinde myhman bolýarlar. Olara oňat hezzet-hormat edýärler. Ertesi Kemine: «Bu öýüň ýaşulysy bir ýere gitdimi ýa-da ýokmy?» diýip soraýar. Şonda öý eýesi adamsynyň üç ýyl mundan öň aradan çykandygyny aýdýar. Kemine onuň ýaňy ýigrimi-ýigrimi üç töweregi ýaş, şeýle görk-görmek bilen ömrüni kül edip oturman, kime-de bolsa birine durmuşa çykmagyny maslahat berýär. Ol gelin hem kim bir bent goşguda ýedi aşygyň adyny getirip,özüne bagyşlap goşgy goşup berse, şoňa durmuşa çykmaga razydygyny aýdýar. Nobat Şabendä berilýär. Ol şol ýerde horjunyndan galam, kagyz alyp, «Gözelim» goşgusyny ýazýar we okap berýär. Goşgy gelne ýaraýar. Ol öz şertinde durmaga razydygyny aýdýar. Şabende bolsa oňa ýaşlarynyň deň däldigini, şonuň üçin ataly-gyz bolmagy teklip edýär.

Şabende «Gözelim» goşgusynda şol döwürde we ondan öňki edebiýatda ulanylan epitetleri, deňeşdirmeleri, meňzetmeleri, metaforalary we beýleki çeperçilik serişdelerini örän ýerlikli ulanypdyr. Şahyr aýtmyşlaýyn, ol Gözel «perileriň soltany, hany, toty kimin suhanwer, şirin zyban, kirpikleri hanjar, gaşy keman, lebleri şähdi-şeker, açylan ter gunça, bakyşy hun bahaly, älem görki-guwanjy, serwi-rowan, çölüň maraly, galam gaşly, gözleri jellat, dür-ýakut bilen bezenen, sahypkyran» gelin bolmaly.
Öňki öten aşyk-magşuklary ýatlamak bilen, liriki gahryman magşugyna «Öter üşbu gözellik, bäş gün söhbet guraly, Ýalançyda galmasyn janda arman, Gözelim» diýip ýüzlenýär hem-de real durmuşy lezzetini, hözirini görmegi, erkana ýaşamagy maslahat berýär. Yslam dininiň wagyz-nesihatçylarynyň adamlary göwnüçök-günlik, terkidünýälik ruhunda terbiýeläp, olary passiwleşdirmek, şeýdibem ähli sagdyn hem erkin pikirli adamlardan dynmak ugrunda güýçli göreş alyp barýan döwründe, Şabendäniň adam ömrüniň gysgadygyny, onuň geçip barýandygyný ýat-latmak bilen, döwürdeşlerini ýaşaýşa, göreşe aktiwleşmäge çagyrmagy uly ähmiýete eýedir.

Şabendäniň «Dört gözel» atly goşgusy-da onuň original eserleriniň biridir. Şahyr bu şygrynda gelin-gyzlary taryplamagyň özboluşly tärini ulanypdyr. Ol dört gözeliň biri-birinden bezemendigini, owadandygyny, şirin dillidigini nygtamak bilen, olaryň hemmesiniň-de mertebesini arşa çykarýar. Gelin-gyzlary şeýle usulda wasp etmek türkmen halk döredijiliginiň we klassyky edebiýatynyň taryhynda başga-da duş gelýär.
Şahyryň söýgi lirikasynda onuň şahsy durmuşy bilen bagly eserler bar. Ol söýgülisi hem baş ýoldaşy hakynda «Söwer ýarym, Meňli», «Meňli hany nätdiň?» atly goşgularyny döredipdir. Şahyryň «Söwer ýarym, Meňli» goşgusy onuň ýaş ýigitlik ýyllaryna degişli bolup, onda Meňliniň juwanlyk döwründäki görk-görmegi taryplanýar. «Meňli hany nätdiň?» goşgusy gam-gussaly motiwde bolup, ol şahyryň aýalynyň ölümi bilen baglanyşykly düzülipdir. Şabende goşgynyň bütin dowamynda ençeme öten-geçenleri ýatlap, pelekden şikaýat edýär hem-de olaryň hemmesini Meňliden jyda düşmegi bilen baglanyşdyrýar.
Şabende lirikasynyň uly bölegini öwüt-nesihat tema bagyşlapdyr. «Kim biler», «Aty bolmasa», «Haýyr-patasyn almanyň», «Ynsan ugraşsa», «Nä bilsin», «Ganatlanyp uçmaga», «Ussatdan tälim alanyň», «Haty ýagşydyr» atly goşgularynda namart, gorkak, husyt, harsydünýä, gedem, öwünjeň; utanç-haýasyz, ýaňra, samsyk, il derdine ýaramaýan adamlary kötekleýär hem-de şeýle häsiýetleriň adamkärçilik bilen bir ýere sygyşmaýandygyny öwran-öwran nygtap geçýär. Şahyr pikirlerini-kontrast usulda beýan etmek bilen, batyr, edermen, dogumly, mert, pähim-paýhasly, sahy, il derdine ýaraýan adamlary otrisatel tiplere garşy goýýar. Şabende adamkärçiligi wasp etmegi, adam mertebesini belent tutmagy özüne şygar edinipdir. Ol «Jepa eýledim» atly goşgusynda bu barada şeýle diýýär:

Kimseler bolupdyr äleme soltan,
Birnäçeler gezer akyly haýran,
Adam abraýy üçin eýledim jöwlan,
Men bu jana şeýle jepa eýledim.

Şahyr adam häsiýetlerini örän synçylyk bilen suratlandyrypdyr. Ol bir degimsize emel ýetse, gözi ýer görmeýändigini, doýmaz-dolmazlyga, harsydünýälige ýüz urýandygyny aýdýar hem-de şeýle adamlary paş edýär:

Bedasyl ýigide ýetişse beglik,
Tumak baglap, hatyrasyn jem biler.

Ýa-da:

Suw üstünde ýergesize ýer gelse,
Garny doýman, sarkyt bermez içmäge.

Şahyr batyr, edenli, dogumly, akylly adamlary göze sürme hasaplaýar.
Şabende ýaşan jemgyýetinde başarnygyň, adamkärçiligiň mal bilen, baýlyk bilen ölçenilýändigini uly gynanç bilen ýatlaýar.

Gürrüňde ýigidiň ady tutulmaz,
Gylygy, gylyjy, aşy bolmasa.

Ol Gündogaryň beýik söz ussady Alyşir Nowaýynyň durmuşyndan mysal getirip, öz pikirlerini has-da täsirli beýan edipdir. Bize belli bolşuna görä, Nowaýy Husaýyn Baýkaranyň köşgünde mürze bolup, döwlet işini dolandyrmakda, oňa köp peýdaly maslahatlar berýär. Şeýdibem ençeme ganly çaknyşyklaryň öňi alynýar, ýurduň, il-günüň hal-ýagdaýynyň gowulaşmagyna, ylmy-medeniýetiň ösmegine uly ýardam edýär. Emma şonda-da hiç kim onuň gadyryny bilmeýär. Gaýta tersine köşk adamlary tarapyndan oňa her hili şyltaklar atylýar, ol ençeme gezek döwlet işinden çetleşdirilýär. Beýik söz ussadynyň şeýle şowsuzlyklara uçraýşy, häkim toparlar bilen alyp baran göreşleri, onuň parasatlylygy, dilewarlygy türkmen halk döredijiligindäki anekdotlar toparynda örän çeper beýan edilipdir. Şabende hem «Kim biler» atly goşgusynda şu ýagdaýy ýatlap geçýär:

Selmany-päk bolsaň ýa kazy-lukman,
Myraly şir bolsa, gadryň kim biler.

Şabende öwüt-ündewlerini watançylyk ideýasy bilen-de baglanyşdyrypdyr. Ol halkyň erkinlik, özbaşdaklyk ugrunda daşary ýurt basybalyjylaryna garşy alyp baran göreşinde il-gününi söýýän batyr, gahryman, edenli ýigitleri terbiýeläp ýetişdirmegiň zerurlygyna düşünipdir hem-de olary taryplapdyr («Kem biler», «Ynsan ugraşsa», «Ganatlanyp uçmaga»). Şahyr halky birek-biregiň sarpasyny belent tutmaga, agzybirlige çagyrypdyr. Baş-başdaklygy, duşmançylygy, agzalaçylygy ýazgarypdyr:

Tutan işi barmaz başa,
Täsipli bolan iliň.

Şabendäniň ahlak-didaktiki goşgularynyň öz döwri üçin uly terbiýeçilik ähmiýetiniň bolandygy belli zatdyr. Olar häzir hem öz güýjüni ýitirmän gelýär.
Şahyryň aýdyşyk we tapmaça häsiýetli goşgylary hem bar. Mysal üçin, «Dagy bäş», «Wallasy kyrk», «Kaýdadygy bilinmez», «Zamany nedir», «Kaýsydyr erur» atly goşgularynda şahyr näme hakynda pikir ýöredilýän bolsa, onuň häsiýetli hem özboluşly aýratynlyklaryny aýlawly sözler arkaly ýatlatmak bilen, oýlap tapmasy kyn soraglary orta atýar. Oýlanyp tapylmaly jogaplar astronomiýa, anatomiýa, taryh, edebiýat we beýleki ylymlar bilen bagly bolup, oňa dini äheň berilýär. Şabendäniň «Dagy bäş» hem «Wallasy kyrk» atly goşgularynda Aý, Gün, ýyldyzlar, bir ýyl, dört pasyl, on iki aý, hepde, gije gündiz barasynda söz açylyp, olar bäş wagt namaz, kyrk parz (Yslam dini boýunça ýerine ýetirilmeli kada-kanunlar) bilen baglaşdyrylýar:

Habar bergil, Haşym hojam,
Ne çölüstandyr, dagy bäş.
Agzynda kyrk müň kyrk dişi,
Ne ýylandyr aýagy bäş.

Synamda yşkyň dagy bar,
Dilsiz, agyzsyz ýagy bar.
Üç ýüz altmyş aýagy bar,
Her aýagnyň barmagy bäş.

Birinji bentde şahyr gije-gündizi asty ak, üsti gara ýylana, gijäniň garaňkylygyny agza, asman ýyldyzlaryny bolsa dişe meňzedýär. Ikinji bentde, «Üç ýüz altmyş aýakly, dilsiz-agyzsyz ýagy» bir ýyl diýen manyny aňladýar. Milady hasabyndan tapawutly hijri senesi oýunça bir ýyl üç ýüz altmyş gün hasaplanýar. Onuň «Kaýdadygy bilinmez» atly goşgusynda şol maglumatlaryň üsti ýetirilýär:

Ol nedir kim, dört ýanynda ýüzi bar,
Ol nedir kim, synasynda gözi bar,
Ne kelamdyr üç ýüz altmyş sözi bar,
Ýerde, gökde, Aýdadygy bilinmez?

Bu bentdäki "dört ýanynda ýüzi bar" dört pasyl, "synasynda gözi bar" Aý hem Gün (iki göz), "üç ýüz altmyş sözi bar" üç ýüz altmyş gün bolmaly.
Beýleki birnäçe şahyr ýaly, Şabende «Kaýsydyr-Erur» atly tapmaçasynda sorag we onuň jogabyny bilelikde beripdir.

Şahyr tapmaça häsiýetli goşgularyny, bir tarapdan, Kasym hojam ýaly (kä ýerde Bakyr hoja) din wekilleriniň ylym-bilimini, olaryň dünýägaraýşyny barlap görmek, olary synagdan geçirmek, ikinji tarapdan bolsa, döwürdeşleriniň tiz pähimliligini, oýlanyşyny, ylym-bilimlerini ösdürmek maksady bilen düzüpdir. Ol ruhanylary sowatsyzlykda, nadanlykda aýyplaýar. Hatda ylym-bilimi bolmasa-da, halk köpçüliginiň öz aýdanlaryna düşünýändigini olara ýatladýar.
Şabendäniň tapmaça ýaly goşgulary onuň öz döwrüniň ýokary sowatly adamy bolandygyny, onuň köp zatlar bilen gyzyklanan-dygyny, pähim-paýhasly, ýiti zehinli, dilewar, gepe-söze çeper adam bolandygyny görkezýär.
Şabende «Lailaha illalladyr», «Lälezar etgen jelil» ýaly dini-mistiki äheňdäki goşgulary hem ýazypdyr. Olarda dini düşünjeler öwüt-ündew edilýär. Bu şahyryň döredijiliginiň çäkli tarapydyr.
Şabende lirikasyny türkmen şygyr sungatynyň gowy nusgalary bilen bezäpdir. Ol halk gepleşiginiň iň saýlama sözlerini kapyýa hökmünde ulanypdyr. Onda arap-pars sözleri örän az duş gelýär. Şabendäniň goşgularynyň köpüsi 8-11 bogundan ybarat bolup, olaryň hemmesi diýen ýaly goşuk (murapbag) formasynda ýazylypdyr. Onda 14–15–16 bogunly muhammes (bäşleme), on ikileme formasynda ýazylan şygyrlar-da duş gelýär. («Kaýsydyr - Erur», «Gözelim»).
Möçber taýdan şeýle köp bolmasa-da, hil babatdan gowy goşgulary bilen Şabende türkmen poeziýasyna gymmatly goşant goşupdyr. Ol XVIII asyr türkmen edebiýatynyň taryhyndaky realistik ugruň ösmegine uly ýardam edipdir.
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/240/abdylla-sabende-1720-1800?show=247#c247): ŞABENDÄNIŇ ŞABÄHRAM DESSANY.
Şabende türkmen klassyky edebiýatynyň ösmegine saldamly goşant goşan şahyrdyr. Onuň yşky-liriki, sosial, öwüt-nesihat temasyndan ýazylan ençeme goşgulary bar. Şabende "Kaýdadygy bilinmez", "Dagy bäş", "Kyrk" ýaly muammalaryň, dünýewi temada ýazylan ençeme şygyrlaryň awtorydyr.
Şabendäniň eserlerinnň agramly bölegi halkyň bähbitlerine hyzmat edipdir. Şahyr "Bolmasa", "Kim biler" ýaly goşgularynda okyja päkize ahlaklary ündeýär. Bedasyl adamlary ahlaksyzlyklaryň sebäpkäri hökmünde ýazgarýar:

Bedasyl ýigide ýetişse beglik,
Tumak baglap, hatyrasyn jem biler.

Agzybirligiň uly güýç bolup durýandygyny nygtap, şahyr öz goşgularynda halky birleşmäge çagyrýar.
"Şabehram" dessany yşky-fantastik häsiýetde ýazylan eserdir. Dessanyň asyl çeşmesi Gündogar halklaryň arasynda ýaýran Bähram Gur hakdaky rowaýatlara syrygýar. Eseriň baş gahrymany Şabehram. Onuň garşysyna adaty dol güýçler goýulýar. Şabehram döwler bilen uruşýar, periler bilen duşuşýar. Şabende şu eseriniň üsti bilen ynsan pähiminiň, paýhasynyň dabaralanmagyny gazanýar.
Şabehram "periler neslinden" bolan Balahusun diýen gyza aşyk bolýar. Söýgülisine gowuşmak üçin ol fantastik gözellikleriň, güýçleriň arasyndan geçip, maksadyna ýetýär. Dessanda hyýaly zatlar, Süleýmanyň hasasy, telpegi, köwşi, Döwsepidiň gulana öwrülmegi, uçmagy, perileriň kepdere öwrülmegi we başgalar kömekçi serişdelere öwrülýärler.
"Şabehram" dessanynyň ähmiýeti ynsan güýjüniň ýanbermezligi, maksada okgunlylygyň hat-da adatdan daşary güýçlerden hem ýokarydygyny dabaralandyrmakdan ybaratdyr.

2. "GÜL-BILBIL" DESSANY, TEMASY, IDEÝA-MAZMUNY:
Şabende "Gül-Bilbil" dessanyny ömrüniň soňky ýyllarynda ýazypdyr. Ol bu barada "Begler" şygrynda belläp geçýär.
"Gül-Bilbil" dessany hem yşki-fantastik temada ýazylypdyr. Eser Turan welaýatynda Nasyr diýen patyşanyň perzentsizlikden nalamagy bilen başlanýar. Nasyr patyşanyň ogly bolýar. Eseriň girişinden başlap, awtor fantaziýa geçip ugraýar. Dessanyň baş gahrymany Bilbil ýedi ýaşynda, düýşünde Gül diýen gyza aşyk bolýar. Wakanyň soňky çözgütlerine gönüden-göni dahylly adamlar - Sala beg, Zelili, molla Galandar hakda gürrüň edilýär. Watançylyk, gahrymançylyk, dostluk, ýoldaşa wepalylyk ideýalary eseriň içinden eriş-argaç bolup geçýär.

2.1. Eseriň esasy gahramanlary: Bilbil, Sala beg, Molla galandar, Zelili, Gül. Bu obrazlar arkaly öňe sürülýän ideýalar.
Dessanyň baş gahrymany Bilbildir. Şu obraz arkaly awtor söýginiň mertebesiniň belentligi, ony goramak ideýalaryny orta atýar. Şabende söýginiň äsermezlik edilmegine garşy çykýar. Onuň goragçysy hökmünde bolsa Gül bilen Bilbili orta çykarýar. Bilbilde gözelleri seçip öýlenmäge mümkinçilik bar. Ýöne Aýjemal, Aýsuluw, Gunçabi ýaly gözellere Bilbil öýlenmeýär. Ol diňe Gül diýip hereket edýär.
Güle gowuşmagyň kyndygyny görkezmek üçin, Bilbiliň garşysyna örän çylşyrymly kynçylyklar çykarylýar. Her hili synaglara duş gelip, olary ýeňip Bilbil Güle gowuşýar. "Hakyky söýgi adamlaryň arasynda parh goýmaýar" diýen pikir orta atylýar.
Gülüň obrazy dessanyň esasy ideýasynyň aýdyňlaşmagynda aýgytly rol oýnaýar. Eserde söýgi meselesiniň çözgüdiniň bir tarapy Gül bilen baglanyşyklydyr
Gül hem söýgülisi Bilbili düýşünde görýär. Ol eseriň bütin dowamynda gahrymanlaryň - Bilbiliň, onuň dostlarynyň ruhy hemaýatçysy bolýar. Periler neslinden bolsa-da Gül özüni belent tutmaýar. Ol adamzat nesliniň pehim-paýhasynyň öňünde baş egýär.

2.1.1. Gülüň obrazy:
Gülüň obrazy, aýal-gyzlara mynasyp bolan gowy gylyk-häsiýetleri özünde jemleýän obrazdyr.
Sala beg Bilbiliň iň ýakyn ýoldaşy. Ol dessanyň bütin dowamyn-da Bilbiliň gapdalynan aýrylmaýar. Sala begde ýoldaşa wepalylyk, mertlik, edermenlik ýaly adam ahlagynyň iň gowy häsiýetleri bar. Ol adalatyň dabaralanmagy, aşyklaryň maksatlaryna etmegi üçin janyny bermäge taýyn.

2.1.2. Sala begiň obrazy:
Sala beg dessandaky ähli wakalarda Bilbiliň sag goly bolup durýar. Dessanda gahrymanlaryň hereketleri umumy planda berilýär. Şonuň üçin gahrymanlaryň häsiýetlerini yzarlamak we analiz bermek aňsat düşmeýär.

2.1.3. Galandaryň obrazy:
Galandar Bilbiliň ruhy hemaýatçysy, ýaşlyk döwründen terbiýeçisi bolýar. Onuň obrazy dessanda manyly we gyzykly obrazlaryň biridir. Galandar başdan söýgi meselesi boýunça Bilbili goldaýar. Bu bolsa onuň XVIII asyrdaky türkmen jemgyýetiniň progressiw pikirli adamsy hökmünde orta çykýar. Bilbil molla Galandara ussady, agasy hökmünde garaýar.

2.1.4. Zeliliniň obrazy. Zelili dessanyň esasy gahrmmanlaryny biridir. Ol özüniň gelip çykyşy boýunça garyp gatlagyň wekilidir. Ol Bilbiliň ýönekeý bir hyzmatkäri. Ol öz hökümdarynyň. söýgi baradaky pikirini goldaýar. Onuň maksada ýetmegi üçin janyny gaýgyrmajakdygyny aýdýar.
Ol adamkärçiliginiň artykmaçlygy bilen dessanyň beýleki gahrymanlaryndan birjik-de pesde durmaýar we Bilbiliň sulhy alyşýan adamlarynyň biri bolýar.

Dessanyň gahrymanlarynyň üsti bilen awtor watançylyk, gahrymançylyk, dostluk ideýalaryny öňe sürýär.

2.2. Dessanyň dili. çeperçiligi, kompozisiýasy:
"Gül-Bilbil" dessanynyň dili XVIII asyrdaky türkmen ýazuw edebiýatynyň beýleki ýadygärliklerinden tapawutlanmaýar.Onda arap-pars sözleriniň ulanylmagyna garamazdan, umuman, halka düşnükli. Dessan türkmen dilinde ýazylan eserdir. Ondaky goşgular formasy taýdan-da, ölçeg we çeperçilik serişdeleri taýdan-da halk diliniň baýlyklaryna esaslanýar.
Dessanyň kompozisiýasy örän ýönekeý. Bilbil düýşünde Güle aşyk bolýar. Onuň magşugyna gowuşmagyna tarap hereket başlanýar. Bu herekete Gülüň perizat, Bilbiliň bolsa adamzat neslinden bolma-gy päsgel berýär. Ikinjiden, Güle ýetmek üçin dürli kynçylyklar ýatyr. Şeýle päsgelçilikler Bilbiliň Güle ýetmeginde uly rol oýnaýar. Baglanyş Bilbiliň Gül gowuşmagy bilen çözülýär. Awtor Bilbili Güle ýetirmek üçin dürli fantastik ugurlary ulanýar. Bu bolsa XVIII asyryň türkmen düşünjesi, durmuşy bilen baglanyşyklydyr.

3. Şabende görnükli dessançy:
"Gül-Bilbil", "Şabähram" ýaly dessanlary düzen Şabende çeper sözüň ussady hasaplanýar. Bu eserler bilen türkmen okyjylaryny adalata, päk duýgulary goramaga çagyryp gelýär.
Şabendäniň türkmen edebiýatynyň taryhynda tutýan orny onuň XVIII asyryň ogly hökmünde öz döwri üçin örän uly ähmiýete eýe bolan çeper eserleri döredenligi bilen kesgitlenýär.

Nurmuhammet Andalyp (1710-1770)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 03:41:09 +0000

Türkmen klassyky edebiýatynyň görnükli wekilleriniň birti-de Nurmuhammet Andalypdyr. Andalyp häzirki Ýylanly raýonynyň Garamazy diýen ýerinde eneden bolýar. Şahyr Ýylanly, Ürgenç, Hywa töwereginde ýaşap geçipdir. Ol bu barada "Ýusup-Züleýha" dessanynda gysgajyk maglumat berýär.
Andalybyň biografiýasyna degişli başga hiç hili maglumat ýok. Andalyp "Leýli-Mejnun", "Ýusup-Züleýha", "Baba Röwşen","Zeýnel arap", "Melike-Mährinigär" dessanlaryny ýazýar. "Oguznama", "Nesimi", "Sagdy-Wakgas" poemalaryny döredýer. Andalyp terjimeçi hökmünde hem tanalypdyr.
Şahyr dürli temada ýazan liriki eserleriň hem awtorydyr. Temasy, esasan, söýgä bagyşlanyp ýazylypdyr.

1. ANDALYBYŇ "JYKYR" GOŞGUSYNYŇ MAZMUNY:
Şahyryň "Jykyr" atly goşgusy öz döwrüniň aktul meselesini gozgaýar. Jykyr XVIII asyr türkmen durmuşynda ekerançylyk meýdanlaryny suwarmak üçin peýdalanylan gural bolupdyr. Andalyp bu goşgusynda öz dürdeşlerine jykyr edinmeklerini, ak-gök ekinleri ýetişdirmeklerini nesihat berýär. "Jykyr" eseri 18 asyrdaky önümçilik gurallaryny öwrenmek üçin gollanma bolup durýar.

2. "LEÝLI-MEŽ.NUN" DESSANY:
Nurmuhammet Andalybyň halk arasynda meşhur eserleriniň biri-de "Leýli-Mejnun" dessanydyr.
"Leýli-Mejnun" dessanynyň otuzdan-da köp warýanty bolup, bu dessan Andalyba çenli birneçe şahyrlar tarapyndan işlenipdir. Bu tema boýunça azerbaýjan şahyry N.Genjswi, Gündogaryň beýik şahyrlary Hosrow Dählewi (XIII asyr), Abdyrahman Jamy, Alyşir Nowaýy, Muhammet Fizuly we başgalar işleýärler.
Andalybyň "Leýli-Mejnunynyň" esasy aýratynlygy-onda az-da-kände türkmen durmuşynyň görkezilmegidir.

2.1. Dessanyň temasy, ideýasy:
N.Andalyp "Leýli-Mejnun" dessanyny Gündogar edebiýatynda meşhur bolan halk rowaýatlary esasynda ýazypdyr. Onda söýgi azatlygyny inkär etmeklige protest bildirilýär. Dostuňa, söýgüliňe, halkyňa wepaly bolmak adamyň iň oňat häsiýetleri hatarynda wasp edilýär. Adam söýüjilik, dostluk ideýalary öňe sürülýär.

2.2. Dessanyň položitel we otritsatel gahrmmanlarynyň obrazy:
Dessanda položitel we otritsatel gahrymanlar hereket edýärler. Položitel gahrymanlara Leýli, Mejnun, Zeýt halypa, otritsatel obrazlara Nowfyl, Ibni-Salam degişlidir.

2.2.1. Mejnunyň, obrazy:
Mejnunyň obrazy döwrüniň adalatsyzlyklary zerarly öz söýgülisine, arzuwlaryna ýetip bilmedik we şoňa garşy göreşip bilmän, elheňç ýagdaýa düşen ýigitleriň obrazydyr. Mejnun halk köpçüligi bilen aragatnaşyk saklamaýar. Andalyp Mejnuny durmuşdan, jemgyýetden çetleşdirip, çöllere, haýwanlaryň arasynda ýaşatmak bilen jemgyýetiň ýaramazlyklaryna protest bildirýär. Mejnun wepaly, rehimlk, erkin durmuşy söýýän ýigit. Ony adalatsyzlyk horlaýar. Özüniň gowuşgynsyzlygy bilen heläk bolýar. Ýazyjy Mejnunyň obrazynyň üsti bilen aýgytly hereket etmelidigini, göreşmelidigini nygtaýar. Göreşds ejizligiň özüňiň pida bolmagyňa getirýändigini görkezipdir.

2.2.2. Leýliniň obrazy:
Leýliniň obrazy sada türkmen gyzynyň obrazy. Ol dessanyň başyndan tä aýagyna çenli öz söýgülisine wepaly, adalatsyzlyklary gerdeninde çeken gyzlaryň tipinde hereket edýär.
Leýlide aktiw göreşijilik häsiýeti ýok. Ol diňe durmuşdan, pelekden, ene-atadan zeýrenmäge mejbur bolýar. Mejnuna garanda Leýlide öz maksadyna ýetmek üçin ymtylyş bar. Ýöne hereketiň halkdan üzňelegi degişli netijäni bermeýär. Netijede, Mejnun bilen Leýli armanly dünýäden ötýärler. Leýli bilen Şasenemi, Zöhräni deňeşdiremizde, beýleki gyzlaryň öz maksatlaryna ýetmek üçin birnäçe artykmaçlyklary özlerinde jemländigine göz ýetirýäris:

1.Şasenem öz ýaşan dowrüne oňat düşünýär.
2.Özüniň gyz maşgaladygyna garamazdan, Şasenemde ýaşaýşa haklydygyny anşyrmagy.
3.Şasenem maksadyna ýetmek üçin hereket edýär.
4.Leýle garaňda Şasenemde ukyplylyk, pehimlilik, ugurtapyjylyk güýçli.

2.2.3. Nowfylyň obrazy:
Nowfyl öz gününiň hoş geçenlini bilýän wyždansyz hanlaryň tipidir. Ol batyrlygy-da, rehimliligi-de diňe özüniň bähbitlerine hyzmat etmegi üçin peýdalanýar. Mejnuna Leýlini alyp bermegi wada berip, Leýlini göreninden soň öz pikirinden dänýär. Netijede, at öz bozuk pälinden tapýar. Awtor bu ýerde adalatly netije çykarýar. Mejnun üçin niýetlenen awyly şeraby özüne içirýär.

2.2.4. Ibni-Salamyň obrazy:
Ibni-Salam ýokary gatlak wekili. Ol öz baýlygyna daýanyp, iki söýgüliniň arasyna düşýär. Ol malyň, puluň güýji bilen Leýlini satyn alýar. Leýliniň eli ýaragly topulmagy netijesinde Ibni-Salam gaçyp gidýär.
Netijede, diňe baýlygy bilen iş görüp bilýän, binamys, gorkak adamyň obrazy göz öňünde jemlenýär.

2.3. "LEÝLI-MEJNUN" DESSANYNYŇ KOMPOZITSIÝASY:
Andalybyň "Leýli-Mejnun" dessany proza we şygyr bilen ýazylypdyr. Dessanyň kompozitsiýasy - biri-birini şertlendirýän wakalar ösüş ýagdaýynda gidýär, hemme epizodlar ýerli-ýerinde hem-de yzygiderli ýerleşýär. Dessanyň kompozitsiýasyny emele getirýän wakalar: Leýli bilen Kaýsyň dünýä inmegi, terbiýelenişi, söýgüsi, Kaýsy çöle çykmaga sezewar eden sebäpler, Leýlilere sawçynyň iberilmegi, Mejnunyň sagaldylyşy, Mejnun Käbede, Leýliniň ahwaly, Zeýt, Ibni-Salam, Nowfyl, uruş we onuň netijesi, Leýli bilen Mejnunyň duşuşygy, Leýliniň ölümi. Şu wakalaryň beýan edilişinde wagt yzygiderliligi saklanypdyr.

2.4. Dessanyň dili we çeperçiligi:
Andalyp "Leýli-Mejnun" dessanyny ýazmakda halk dilini esas edinipdir. Şonuň üçin hem bu dessan halk içinde uly şöhrata eýe bolupdyr.
Dessanyň dili, onda awtoryň ulanan çeperçilik serişdeleri örän baý. Dessanda ulanylýan sözleriň hemmesi diýen ýaly häzirki zaman türkmen dilinde-de hiç hili üýtgeşiksiz ulanylýar. Dessanda arap-pars sözleri hem ulanylypdyr. Olar, esasan, poeziýasynda ulanylypdyr, käbir goşulmalarda hem üýtgeşiklik bar. Mysal üçin, Leýli-Leýlige, ýanyna-ýanyga, barardy-barar erdi we ş.m.
Andalyp bu dessanynda gazal, ikileme, dörtleme we bäşleme ýaly goşgy formalaryny ulanypdyr. Meňzetme, deňeşdirme, giperbola ýaly çeperçilik serişdeleri bolsa dessanyň bezegi bolup durýarlar.

2.5. Dessan bagşy-sazandalaryň repertuary:
Andalybyň "Leýli-Mejnun" dessany halkyň arasynda berk ornaşan eserdir. Saz düzmäge ukyply adamlar dessanyň ençeme şygryny heňe-saza salypdyrlar. Dessanyň "Zerara döndi", "Syrdaş bolaly", "Habarlaşalyň", "Görmesem bikarar oldum", "Peýmanyň", "Kim biler", "Geçdi neýleýin" ýaly ençeme şygyrlary halk aýdymyna öwrülipdir.
Leýli-Mejnun" dessany toý-meýlisiň, oturylyşyklaryň hem bezsgi. Aýdym-sazly aýdylýan bu dessan diňleýjileriň edebi isleglerini hem kanagatlandyrýar.

2.6. "Leýli-Mejnun" dessany häzirki döwürde:
Andalybyň "Leýli-Mejnun" dessanyny halk uly söýgi bilen dilden-dile geçirip, biziň döwrümize ýetiripdir. Türkmenistan Ylymlar akademiýasynyň Magtymguly adyndaky Edebiýat instituty Andalybyň döredijiligi we onuň dessanlary barada ylmy iş alyp barýar. "Leýli-Mejnun" dessany hem birnäçe gezek müňlerçe tiraž bilen neşir edilip, köpçülige hödürlendi. Bu dessan esasynda türkmen ýazyjysy "Leýli-Mejnun" librettosyny ýazdy. "Leýli-Mejnun" operasy (sazy Ýu.Meýtus we Daňatar Öwezowyňky) bolsa ençeme ýyl bäri tomaşaçylaryň höwes bilen göwnünden turýar.

3. Andalybyň edebiýat meýdanynda tutýan orny:
Nurmuhammet Andalyp türkmen klassyky edebiýatynyň ösüşinde uly orun tutýar. Onuň zehini bilen döredilen eserler türkmen klassyky edebiýatynyň guwanjydyr. Onuň eserleri XVIII asyryň ykdysady, jemgyýetçilik gurluşy, ýaşaýşy bilen berk baglydyr. Andalyp oz döwrüniň ylymly adamsy bolupdyr. Şahyr eser ýazanda wakalary öz döwrüniň umumy ýagdaýy bilen baglanyşdyrmaga çalşypdyr. Onuň eserleri türkmen milli medeniýetiniň baýlygydyr.

Annagylyç Mätäji (1822-1884)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 03:31:27 +0000

XIX asyr türkmen edebiýatynda öz döredijiligi bilen görnükli yz galdyran lirik şahyrlaryň biri-de Mätäjidir. Annagylyç Metäji Aşgabadyň etegindäki Köşi obasynda 1822-nji ýylda daýhan maşgalasyndan eneden bolýar. Onuň kakasy Amanmuhammet daýhançylyk bilen meşgullanan, toýlarda orta çykýan pälwan hem gepe çeper adam bolupdyr.
Mätäji şahyryň lakamy bolup, onun durmuşy bilen baglanylklydyr. Şahyr ýaşlykdan dogany Sapargylyç bilen ýetim galyp, oglanlykdan agyr durmuşy başdan geçiripdirler.
Mätäjiniň ylym derejesi ýokary bolmandyr. Ol oba mekdebinde bilim alýar, ýöne okamaga gurbatynyň ýoklugy, onuň diňe özbaşdak okap, gözýetimini giňeltmegine getiripdir.
Mätäji güzeranyny özüniň gol zähmeti bilen dolandyrypdyr.Ol, esasan, ekin ekip, bag ýetişdirmek bilen meşgul bolupdyr. Şahyr daýhançylyk käri bilen birlikde edebi döredijilik işini hem dowam etdirýär. Mätäjiniň maşgala ýagdaýy şowsuz bolýar. Onuň halaşan gyzy Annagüli başga birine durmuşa çykarypdyrlar. Şahyryň Annagüle bagyşlap ýazan goşgularyna "Bagyň gülüne", "Gyzyň", "Saçyň", "Dilber", "Gözel", "Mährim alan ýar" ýaly şygyrlar degişlidir.
Mätäji 1884-nji ýylda Köşi obasynda aradan çykýar. Ony !Köşiniň ilersindäki gonamçylykda jaýlaýarlar. Mätäjiniň nebereleri häzir Köşüde we Aşgabat raýonynyň beýleki obalarynda ýaşaýarlar.

1. MÄTÄJINIŇ LIRIKASY:
Mätäji edebiýat meýdanynda özüniň bir topar liriki goşgulary bilen tanalýar. Goşgular dürli temada ýazylypdyr. Olarda watançylyk, mertlik ("Onda bar", "Gerekdir", "Ýigidiň"), durmuş ("Bugdaý") sotsial-deňsizlik ("Har bolsa"), söýgi ("Elden gider", "Zülpüň seniň") ideýalary has çeper, täsirli aňladylýar.
Mätäji watançylyk, mertlik baradaky goşgularynda öz watandaşlarynyň we ülkesiniň asudalykda ýaşamagyny, garaşsyz bolmagyny, ykdysady we medeni taýdan ösmsgini arzuw edipdir.
Şahyryň "Onda bar" diýen şygry watançylyk temasynda ýazylan eserleriniň iň görnükli eseriniň biridir.
Mätäji bu şygrynda mähriban ýurduna bolan guwanjyny, onun ýaz paslyny suratlandyrmaga çalyşýar. Tebigat baýlyklary şahyry joşdurýar:

Dag başyndan şaglap geler çeşmesi,
Görmedige kyndyr münüp-düşmesi,
Ýakyn geldi miwelerniň, bişmesi,
Her elde zersfşan güller onda bar.

Mätäji tebigaty suratlandyranda, bulutdan çykan Günüň gök otluga, daglara öz nuruny bolluk bilen seçýän, mylaýym şemalyň öwsüp dürli otlaryň, al-ýaşyl gülleriň ýakymly ysyny getirýän pursatyny-adamyň gownüni göteriji pursat hasaplaýar.
Şahyryň "Onda bar" şygrynda ýöredýän pikirleri onuň öz ülkesini, ýaşaýan ýerini söýmek, oňa guwanmak ýaly watançylyk duýgularyň joşgunly beýanydyr.
Mätäjiniň "Gerekdir", "Ýigidiň," goşgulary hem mertlik, batyrlykdan söz açyp, döwrüniň ýigitlerine ýüzlenip il-ýurduň bähbidini gormak ýaly ideýalary öňe sürýär. Şahyr bu goşgularynda mert ýigitleriň at-ýaragynyň düzüw bolmalydygyny, söweş tälimini gowy özleşdirmeli diýşi we talaňçy duşmana gaýtawul bermek üçin hemişe taýýar bolmalydygyny maslahat berýär:

Ýow ýolugyp, ýowuz şyltyk atylsa,
Kimi ölüp, kimseleri tutulsa.
Gylyç syryp, bir-birige gatylsa,
Jöwher kulah, demir dony gerekdir.

ýa-da

Kimde bolsa gaýrat-gany,
Maksat üçin çyksa jany,
Mätäji diýr, magşar güni,
Hakdyr gamhory ýigidiň.

Mätäji bu goşgularynyň ikisinde-de edermen ýigitleri tarpalaýar, olary watan goragyna ruhlandyrýar.
Mätäji "Bugdaý" goşgusyny durmuşy temada ýazypdyr. Goşguda bugdaý hasylyny almak üçin edilýän aladanyň, çykilýän zähmetiň, görülýän hysyrdynyň köpdügi, onuň daýhandan yzygiderli, irginsiz zähmeti talap edýändigi çeper suratlandyrylýar:

Ujallap peliň başyna,
Tohum goýbermän daşyna,
Berk tutup ýaby goşuna,
Günde ekdim üçden, bugdaý.

Mätäjiniň özi daýhançylyk bilen meşgul bolandygy üçin, bugdaýy suratlandyranda ähli bolup geçýän detallary yzygiderli beýan edýär. Şahyr bugdaýy gallanyň beýleki görnuşlerinden ähmiýetli hasap edýär.
Mätäjiniň "Har bolsa" goşgusy jemgyýetdäki sotsial-deňsizligi, höküm süren adalatsyzlygy, adamyň mertebesini peseldýän düzgüni ýazgarýar. Şahyr ýigidiň neçe mert, edermen bolsa-da, garyplyk zerarly häkimlere boýun egmeli bolýandygyny beýan edýär:

Ribahora boýun eger,
Dünýäde ýigit har bolsa,
Başyna müň pikir ýagar,
Garyp düşüp, borçdar bolsa.

"Elden gider", "Zülpüň seniň" goşgulary söýgi temasyndan ýazylan şygyrlardyr. Mätäjiniň liriki gahrymany "Elden gider" elegiýasynda döwürden nalaýar, garyplyk zerarly öz isleg-arzuwlaryny ýetip bilmändigi çeper aýdylýar. Bu elegiýa şahyryň öz durmuşy bilen baglanyşykly ýazylypdyr.

Men bu gun matam tutup, Mätäji goýdum adyma,
Perwana dek pyrlanyp; peýker ýanadyr oduma,
Her zaman yhlas bilen ismi düşerdi ýadyma,
Aýralyga döze bilmen, zary-zar elden gider.

"Zülpüň seniň" goşgusynda şahyr beýleki klassyklara eýerip, gelin-gyzlary diňe daşky görnüşlsri ~ "gara zülpi", "ala gözi", ak dişi, uzyn saçy boýunça taryplap, olaryň ruhy dünýäsine aralaşmaýar:

Bilmenem hudaýmy, laçyn,
Ogryn gözler göwnüm üçin,
Ör boýundan ören saçyň,
Döker gara zülpüň seniň.

2. Şahyryň şygyrlarynyň çeper formasy we dili:
Mätäjiniň eserleri halk köpçüligine düşnükli dilde we dürli formada çeperçilik bilen düzülipdir. Şahyr öz eserleriniň çeper we labyzly bolmagy ugrunda köp zähmet çekipdir.Durmuş wakalaryny şekillendirmekde çeperçilik serişdelerini – sypatlandyrmany, deňeşdirmäni, meňzetmäni ussatlyk bilen ulanypdyr.
Mätäji özüniň söýgülisine ýetip bilmändigini, jebir-jepasyny oda ýakan kebelegiň ýagdaýy bilen deňeşdirýär.
"Perwana dek pyrlanyp, peýker ýanadyr oduma" — ýaly çeper deňeşdirmeler eseriň ideýasyny ýüze çykarmakda uly rol oýnapdyr. Mätäji goşgularynyň çeper we täsirli bolmagy üçin halk döredijiliginden hem giň peýdalanypdyr.
Mätäjiniň eserlsri dörtleme (murapbag) hem-de bäşleme (mu-hammes) formasynda ýazylypdyr.

3. Mätäjiniň döredijiliginiň ähmiýeti:
Mätäjiniň ulanan goşgy formalary we çeperçilik serişdeleri onuň eserleriniň mazmunyny aýdyň beýan etmäge, pikiri has aýdyňlaşdyrmaga kömek edýär. Bu bolsa halkyň şahyra hormatyny artdyrýar.
Şahyryň söýülýendigine, halk içinde onuň döredijiligine uly sarpa goýulýandygyny onuň "Gyzyň", "Belli saçyň", "Zülpüň seniň", "Dilber", "Aýperi", "Mährim alan ýar", "Elden gider", "Bilen barmy, Bozan barmy"... ýaly şygyrlarynmň aýdyma öwrülendigini aýtmak ýeterlikdir.
Şahyryň döredijiliginiň ähmiýeti barada gürrüň edilende, onun obadaşy Hally bagşynyň hyzmaty barada aýtmak gerek.
Hally bagşy, onuň şägirdi Sahy Jepbarow ,şahyryň goşgularynyň birnäçesine saz döredip, aýdym edip halka hödürlediler.
Şahyryň şygyrlarynyň bize gelip ýetmeginde Mätäjiniň birneçe goşgu-laryny ýatdan bilen Orazmämmet aganyň we beýleki ýakyn garyndaşlarynyň hyzmaty uludyr.
Şahyryň goşgulary 1940, 1943, 1954, 1975-nji ýyllarda çap edilip, halka hödürlendi.

Seýitnazar Seýdi (1775-1836)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 03:27:45 +0000

Türkmen edebiýatynyň taryhynda öz döredijiligi bilen şöhratlanan şahyrlaryň biri-de Seýitnazar Seýdidir. Türkmen halkynyň iç we daşky duşmanlaryna garşy göreşe Seýdi diňe bir döredijiligini däl, eýsem özüniň bütin ömrüni, takdyryny şoňa baglan şahyrdyr. Seýdi watançy şahyr hökmünde nesilleriň aňynda ýaşaýar.
Seýdi ärsary türkmenlerinden Habyp hojanyň ogludyr. Ol 1775-nji ýylda häzirki Garabeköwül raýonynyň Lamma obasynda eneden dogluwdyr. Ol ömrüniň köpüsini Amyderýa töwereklerinde geçirýär.
Ol başlangyç bilimi öz obalarynda alýar. Sonra bolsa Hywadaky "Şirgazy" medresesinde okaýar, şol ýerde Zelili bilen dostlaşýar we dogan okaşýa. Seýdi öz döwrüniň ylmyny alan we halk deredijiliginden peýdalanan, edebi eserleri köp okamak bilen öz gözýetimini giňelden sowatly şahyr bolupdyr.
Seýdi uly maşgalada ýaşapdyr. Ol bu barada "Gal indi", "Goşa pudagym" diýen eserlerinde maglumat berýär. Seýdi Hatyja diýen gyzy halaýar we şoňa öýlenýär. Ondan dört ogul we iki gyz dünýä inýär. Ogullarynyň ählisi ýaşlykdan ýogalýar, gyzlar barada bolsa şu wagta çenli maglumat ýok.
Söýgüli aýaly Hatyja ýogalansoň, il-günüň maslahaty bilen Şemşat atly dul aýala öýlenýär. Seýdi il-günüň parahat ýaşaýşyny goramak üçin ata çykan serkerde şahyr bolupdyr. Seýdi hakykaty söýýän, batyr, gorkmazak ýolbaşçy bolupdyr.

Seýdi diýer mert ähline baş özüm,
Muhannesler bile daýym kaş özüm.

Ýöne Buhara emiriniň ýaragy düzüw goşuny bilen bularyň oýny deň gelmeýer. Netijede, Seýdi dagy ilki Hywa, soňra dosty Zeliliniň ýurduna göçup gitmeli bolýar.
Ömrüniň soňky demine çenli bu ýerde-de Seýdi il-günüň hyzmatyna ýarapdyr. Ol egri gylyjyny näkeslere tarap işledipdir.
Seýdi, takmynan, 1836-nji ýylda aradan çykypdyr. Onuň ölümi barada halk içinde dürli rowaýatlar bar.

1. SEÝDINIŇ POEZIÝASY:
Seýdiniň döredijilik işine haçan başlandygy belli däl. Ýöne onuň ýaşlykdan şygyr düzmäge başlandygy duýulýar. Seýdi zamanasynyň gowy däplerini goşgy setirlerine geçirip, diňe bir wagyz nesihat bermek bilen däl, eýsem olary durmuşa geçiriji hökmünde hem çykyş edýär.
Onuň döredijiliginde watançylyk, harby gahrymançylmk, sosial deňsizlik, durmuşy, yşk söýgi, dostluk temalary orun tutýar. Seýdiniň il - ýurt, halk baradaky pikirleri öz biografiýasy bilen gös-güni baglanyşyklydyr.

1.1. Seýdiniň watançylyk, harby-gahrmmançmlyk temasy:
Seýdiniň döredijiliginde watançylyk, harby- gahrymançylyk temasynyň uly orunlarynyň birini eýelemegi onuň ýaşan döwri bilen berk baglanyşyklydyr.
Seýdiniň önüp-ösen ýeri bolan Amyderýa boýunyň ilaty Buhara emirleriniň talaňçylykly ýörişleriniň mekany bolupdyr.
Seýdi öz watandaşlarynyň azat durmuşy, ülkesiniň bähbidi üçin duşmanlara garşy eli ýaragly söweşipdir we türkmen ýigitlerini şol göreşe çagyrypdyr. Seýdi şu tema degişli "Görülsin indi", "Goçaklar", "Baraly begler", "Baraýlyň", "Dönmenem begler", "Lebap içre", "Gal indi" ýaly şygyrlary döredipdir.
Seýdi "Görülsin indi" şygrynda Buhara emirleriniň Amyderýa ýakasyndaky ýaşaýan ilata görkezýän görgüleriniň indi çydamsyzdygyny we indi şeýle ýagdaýda ýaşamagyň mümkin däldigni, parahat ýaşaýyş üçin göreşe çykmalydygyny janygyp aýdýar:

Gorky ede-ede ryswamyz çykdy,
Herne kysmat bolsa, görülsin imdi!
Zalym duşman ahyr ýurdumyz ýykdy,
Köp ýatdyk, ýaranlar, turulsyn imdi!

Seýdi duşman bilen bellisini etmäge, onuň bilen arany açma-ga.onuň zulumyndan diňe güýç, söweş bilen halas bolmaga halky çagarýar:

Agzymyz bir etsek tükel ärsary,
Duşman geçe bilmez derýadan bäri...

Şahyr bu göreşde diňe ärsarylaryň birleşmeginiň ýeterlik däldigini, ähli türkmenleri birleşdirmek maksady bilen çykyş edýär. "Baraýlyň" diýen şygrynyň ilki setirlerinde şahyr galkyndyryjy pikirler bilen halka ýüzlenýär:

Duşman geldi, Lebap boýun ot eýläp,
Turuň, begler, ol döwüşe baraýlyň!...

Sendiniň bu goşgulary ýigitlere öz güýjüne ynanmagyna, gujr-gaýratlarynyň artmagyna medet berýär, olaryň edermen bolmaklaryna itergi berýer:

Seýdi aýdan geçsem şu gün janymdan,
Lebap daşyn boýap gyzyl ganymdan,
Namart ýngit gitsin meniň ýanymdan,
Är deý durup, şol söweşe baraýlyň.

Şahyr goşgularynda söweşde agzybirligiň bolmagyny söweşiň birinji şerti edip goýýar. Ol egindeşleriniň, mert, ugurtapyjy bolmagyny isläpdir, gorkaklary, namartlary ýigrenipdir. Şonuň üçin şahyr göreldeni özünden başlapdyr:

Seýdi çykdy atyn, ýaragyn besläp,
Gan gördi gözlerim, ýürek elesläp,
Gaçmanam öler men, köp leşger taslap,
Söweş üçin çykdym, dönmenem begler.

Seýdi dagynyň Mirhaýdara garşy alyp baran söweşi şowsuz gutarypdyr, öz ýaşan ülkesini taşlap gitmäge mejbur edilende, şahyr "Lebap hoş imdi", "Gal imdi" ýaly ajaýyp goşgularynda aýralygyň nähilidigini täsirli beýan edýär:

Sakar ili bilen ärsary bolup
Biz gitdik, sen galdyň, Lebap hoş imdi,
Kimse aglap gitdi, kimseler gülüp,
Kimse çekip dürli azap, hoş imdi.

Seýdi watan, gahrymançylyk temadan ýazan şygrlaryny halk köçüligine düşnükli dilde, dörtleme goşgy formasynda ýazypdyr.

1.2. Söýgi, dostluk temasy:
Seýdi söýgi, dostluk temasynda hem bir topar liriki goşgular düzüpdir. Olardan "Gel, Arzygül, görşeli", "Gördüm owadan", Garagaç", Näzli han, saňa", "Habar ber, gardaşym", "Zelili" ýaly goşgulary görkezmek bolar.
Seýdiniň dostluga, yşk-söýge bagyşlap ýazan eserlerinde dünýewi durmuşy söýmek, azat söýginiň tarapyny tutmak, dostlukly gatnaşyk etmek ýaly progressiw pikirleri öňe sürüpdir. Seýdi yşk-söýge degişli goşgularynyň ençemesini Hatyja bagyşlapdyr. Seýdi "Soltan Hatyja" diýen goşgusynda öz söýgülisini "Gözeller içinde Soltan" hasaplap, şeýle diýýär:

...Ýanaşanda, seniň bilen deň bolmaz,
Segsen gyz, segsen müň juwan Hatyja!

"Gördüm owadan" diýen goşgusynda Seýdi gelin-gyzlaryň näziniň syratlaryny, mähirli keşpleriniň waspyny ýetirýär. Seýdi ynsan soýgüsini ýokary dereje göterýär, ony ýaşaýşyň hamyrmaýasy hasaplaýar. Adamlar arasynda dostluk, gumanistik garaýyşlar Seýdiniň "Habar ber, gardaşym", "Zelilim" diýen şyyrlarynyň içinden eriş-argaç bolup geçýär. Şahyr:

Il-gün aglar, görse meniň halyma,
Seniň üçin ser goýar men ölüme -

setirlerinde dostunyň hatyrasyna ölmege-de taýýardygyny aýan edýär. "Habar ber, gardaşym" diýen goşgyny Seýdi aýdyşyk (sorag-jogap) formasynda düzüpdir. Iki dost biri-biriniň dünýä garaýşyny, akyl pähimini barlap görýär. Goşguda dostlukly gatnaşyk, adam-adamy hormatlamak ideýa örän inçelik bilen yzarlanýar.

1.3. Pemzaj we at, bedew temasy:
Seýdi öz dörednjiliginde Türkmenistanyň gözel tebigatyny ussatlyk bilen suratlandyryp bilen şahyrdyr. Şahyryň "Sen çölüň" diýen şygry peýzaj barada döredilen şygyrlardan özüniň çeperçiligi, akgynlylygy taýdan ýokarda durýar. Seýdi türkmen topragynyň giňdigini, meýdanlarynyň dürli ösümliklerden, mallardan doludygyny ussatlyk bilen suratlandyrypdyr:

... Üsgünde boz maral, keýikler gezer,
Garagöz mallaryň bardyr, sen çöluň.
Üstünde ýaýlaýyp myrada ýetsek,
Lälezar güllerň bardyr, sen çölüň!

Seýdiniň "Üsti bedewiň" diýen goşgusy mert ýigitleriň ýoldaşlary bolan bedew atlara bagyşlanýar.Ol ökde seýis hökmünde bedewiň gylyk-häsiýetini ökdelik bilen beýan edýär:

Münende şaý bolsa tükel esbaby,
Tagty Süleýmandyr üsti bedewiň.

Şahyr bedewi ýigidi maksat-myradyna ýetirmekde uly rol oýnaýan zat hökmünde görkezýär:

Dal bedew ýigidi ýetir myrada,
Ajap hoş görkezer ýakyna, ýada,
Bilseňiz, ýaranlar, öter dünýäde,
Döwletli döwrandyr üsti bedewiň.

2. Seýdiniň poeziýasynyň dili, çeperçiligi, goşgy formalary:
Seýdiniň döredijiliginde düşünmesi kyn arap-pars sözleriniň belli bir derejede bar bolmagyna garamazdan, şahyryň şygyrlarynyň dili, esasan, düşnükli, halk dilidir. Ýöne Seýdiniň gazallary, bäşlemeleri, altylamalary agyr dilde ýazylypdyr.
Seýdiniň şygyrlarynyň köpüsi dörtleme /murapbag/ formasyndadyr. Seýdiniň dörtlemeleriniň hemmesiniň bogun sanlary deň däldir.
Seýdi Gündogar poeziýasynyn týug formasynda hem goşgy düzmegi başarypdyr. Týug formasynda kapyýa deregine omonimler ulanylypdyr. Seýdi eserlerinde meňzetmeleri, deňeşdirmeleri we ene-de ençeme çeperçilik serişdelerini ýerlikli we ýeterliki ulanypdyr.

3. Seýdi soňky döwürde
Seýitnazar Seýdi XIX asyr türkmen klassyky edebiýatynda watançylyk, harby-gahrymançylyk temasyny ýokary dereje ýetiren serkerde şahyrdyr. Şahyryň eserlerini ýygnamak, ony halk arasyna ýaýratmak işleri alnyp baryldy.
Häzir onuň goşgularynyň iň gowulary Türkmenistan Ylymlar akadsmiýasynyň Magtymguly adyndaky Edebiýat institutynyň golýazmalar fondunda saklanýar. Seýdýniň goşgular ýygyndasy 1926, 1940, 1942, 1943, 1955, 1959, 1976-ýyllarda neşir edilip, halka hödürlendi.
Şahyryň eserleri rus we doganlyk halklaryň diline terjime edildi. Şahyra bagyşlanyp G.Burunow "Seýdi" dramasyny, H.Taňryberdiýew "Egilmez baş", Nazar Geldiýew "Seýdi" peýsasyny deretdiler.
Suratçy Ýarly Baýramow Seýdiniň mert, watançy obrazyny-portretini döretdi. Kompozitorlar şahyryň sözlerine aýdymlar döretdiler.
Türkmen halky özüniň Seýdisini türkmen klassyky edebiýatynyň taryhynda harby-gahrymançylyk lirikanyň ussady diýip tanaýar.

GURBANDURDY ZELILI (1780-1846)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 03:04:31 +0000

Zelili beýik watançy, gumanist, ökde lirik şahyr bolupdyr. Zelili Magtymgulynyň ýegeni, onuň progressiw ideýalaryny dowam etdirijidir.
Gurbandurdy Zelili Gürgeniň Garaguzy obasynda 1780-nji ýyl-da eneden bolýar. Zeliliniň önüp-ösen ýeri Etrek, Gürgen, Garrygala sebitleridir.
Zelili oba mekdebinde, soňra bolsa Hywadaky "Şirgazy" medresesinde okapdyr diýen maglumatlar bar.
Zelili-zelil, horlanan, ejiz düşen diýmekdir. Onuň bu lakamy ýaşaýşy-durmuşy bilen baglanşyklydyr. Zeliliniň esasy kesp-käri kümüş, demir ussaçylygy bolupdyr. Zelili öz güzerany barada şeýle ýatlaýar:

Kyn boldy güzeran, düşdük bir hala,
Kemdest bolduk niçe başyň içinde.

Zelili Döndi diýen obadaş gyzy gowy görüpdir. Oňa bagyşlap "Döndi hanym", "Janymyň jananasy" ýaly şygyrlar düzüpdir.Ýone Döndi öýlenmek Zelilä başartmaýar. Zelili Nury atly gyza öýlenip,onüň bilen ömrüniň ahyryna çenli ýaşaýar.
Häzir Zeliliniň nebereleri Garrygala töwereklerinde ýaşaýar. Zeliliniň döwründe halky ezen, türkmenlsr babatda talaňçylyk syýasatyny ýöreden hanyň biri-de Muhammet rahýamdyr. Onüň hanlyk süren döwründe (1806-1825) türkmenleriň ýagdaýy agyr bolupdyr. Şu ýagdaýlaryň hemmesi diýn ýaly Zelilinyň döredijiligide öz beýanyny tapypdyr.
Zelili ömrüniň ýedi ýylyny Hywada ýesirlikde geçirýär. Diňe Muhammetrahym han ölenden soň, 1826-njy ýylda gökleň turkmenleri Hywadan Garrygala göçýärler. Zelili hem şolar bilen göçüp gelýär.

1. ZELILI WE SEÝDI:
Zeliliniň döwürdeşi, dosty, kyýamatlyk dogany serkerde şahyr Seýdi bolupdyr. Seýdi bu barada „Gal imdi“ elsgiýasynda ýatlaýar.

...Kyýamat gardaşym, molla Zelili,
Sen yzymda düzüp dessan gal imdi.

Zelili şahyr hem "Seýle gideli", "Nyşan Seýidi, "Salam Seýdi" ýaly goşgularynda öz doganyny ýatlaýar, öz durmuşyny, ýesirlikdäki hor-zar günlerini beýan edýär:

Sürüldiler il barysy ýeňşeşip,
Pyganyna daglar-daşlar gymşaşyp,
Asman joşa geldi, zemin gowşaşyp,
Bulutlar durdular nala, Seýidi...

2. Zeliliniň deredijiligi we tematikasy:
Zelili bir topar liriki goşgularyň awtorydyr. Onuň edebi döredijiliginde il-güne degişli, sosial-deňsizligi görkesýä. Mert we namartlara degişli öwüt-nesihat beriji, söýgi temadaky çeper şygyrlar uly orun tutýar.
Zeliliniň döredijilngi özüniň manylylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanýar. Zelili döredijiliginiň irki döwründe ahlaky häsiýetde goşgular Düzündir. Zeliliniň döredijiliginiň ikinji döwri onuň Hywa ýesir edile den soň başlanýar. Çünki bu dowürde watançylyk duýgusy, il-gününi, ýurduny söýmek hyjuwy has-da güýçlenýär.

2.1. Zeliliniň watançylyk goşgulary:
Zeliliniň döredijiligiňde il-güni, ýurdy söýmek we halkyň agzybýr, erkin durmuşyny goramak pikirleri uly orun tutýar.Duşmanlar tarapyndan tozdurylan obalara, ýesir edilen oglan-gyzlara şahyr gynanmak bilen, şeýle zalymlyga garşy çykýar.
Şahyr Etregiň, Gürgeniň keşbini, tebigatany "Watanym seni" şygrynd uly joşgun bilen suratlandyrypdyr:

Sugunly, umgaly, çal goçly daglar,
Belenten pestine akan bulaglar,
Sowuk suwly, ter çemenli awlaglar,
Köňül arzuw eýlär watanym, seni!

Zelili bu goşgusyny ýesirlikde ýazypdyr. Ol ähli ýesirleriň adyndan il-ýurda söýgi besleýär.
Zelili "Nyşan Seýidi" diýen şygrynda ýesirlikde geçiren günleri, zulumdan ýaňa çekýän ejirlerini, ýurt aýraçylygyny suratlandyrýar:

...Gözel iliň şeýle bolanna dözmän,
Men aglaryn, sen hem agla, Seýidi.

Şahyr hemişe watanyna gowuşmagyny arzuw edipdir. Muny şahyryň "Pul diýip aglar" goşgusyyda görmek bolýar:

Her kim düşse garyp ýere,
Zarlar watan, il diýip aglar.

Zelili il-ýurt barada ýazmak bilen birlikde, onuň ýigitlerini mertlige, batyrlyga çagyrypdyr. Şahyr "Dert galar" goşgusynda:

Ýowuz ýerde ganym ýüzbe-ýüz gelse,
Yzyn dönmez, namart gaçar, mert galar –

diýip, mertler bilen namartlary deňeşdirýär.

2.2. Sosial-tankydy goşgular:
Zelili öz halkynyň süýthorlar,ruhanylyr tarapyndan ezilýändigini görüpdir. Olary tankytlap, şahyr "Elli ýaşyň için-de", "Käre döndi", "Ýagşydyr", "Gider sen", "Şaýly bolmasa" ýaly şygyrlary döredipdir.
Zeliliniň "Elli ýaşyň içiňde" diýen şygrynda onuň döwründäki halkyň ömrüni ýeter- ýetmezlykde, kemsidilmekde geçirýendigi beýan edilýer:

Gaýgy-gamsyz meniň wagtym ötmedi,
Gezmedim hiç köňül hoşuň içiňde.

Sosial-deňsizlik tema "Käre döndi" diýen şygrynda has-da aýdyň beýan edilýär. Şahyr ýazyjy synpyň pyssy-pyjrlyklaryny görkezip, halkyň ganyny sorýan han-begleri zäherli ýylana meňzedýär.

Şu eýýamda niçe baýlar,
Göýä çakjak mara döndi.

Şahyr ruhanylaryň halky din ady bilen aldaýandyklaryny görkezýär:

...Işan, sopy hem mollalar
Barysy betkäre döndi.

Zelili "Şaýly bolmasa", "Ýagşydyr" goşgularynda öz döwrundäki höküm süren sosial-deňsizligi görkezýär.

Berimsiz beglerden, bahyl baýlardan,
Çöle çyksaň, erkek çopan ýagşydyr.
Hiç sana goşulmaz, bir göze ilmez,
Her ýigidiň golda bary bolmasa.

Şahyr zähmetkeşleriň garyp ýagdaýa düşmegini köp ýagdaýlarda "pelegiň" üstüne ýükleýär. Zelili ezijileri diňe tankytlamak bilen çäklenipdir. Ol bu meselede Azadynyň, Magtymgulynyň öňe süren pikirlerini dowam etdiripdir.
Zeliliniň sosial-deňsizlige degişli döreden goşgulary dörtleme formasynda düzülipdir.

2.3. Söýgi lirikasy:
Zelili söýgi temasynda hem birtopar goşgy ýazypdyr. Olara "Haraýym Döndi", "Ýar senden", "Bolmasa", "Janymyň jananasy" ýaly goşgulary döredipdir.
Ol bu temadan ýazan goşgularynyň köpüsini Dönde bagaşlapdyr. Zeliliniň Dönde bolan garaýşy, onuň, yzynda sergezdan bolşy we durmuşdan zeýrenişi bu goşgularynyň içinden eriş-argaç bolup geçýär.

Eý ýaranlar, Döndi hanym
Her sözümiň kekinjidir.
Gutulmaz bu ýazy-gyşym,
Böwrüme ýaman sanjydyr.

ýa-da

Kişi kişä mundag sütem kylarmy?
Eý-ä dostlar, beýle ters iş bolarmy?
Şir elinden awun şagal alarmy?
Bu işlere aklym haýrandyr meniň.

Şahyr "Bolmasa" goşgusynda ýaşlaryň biri-birini tanap, halap durmuş gurmaklarynyň tarapdary bolup çykyş edýär:

Dünýäde bet işdir zor bilen bermek,
Birewiň birewe meýli bolmasa.

Şunuň bilen birlikde Zelili gelin-gyzlaryň el hünärlerini, görk-görmeklerini, adamkärçiliklerini hem wasp edipdir;

Ýüzleri nurana Hurmydy taban,
Kaddy şemşat erer, zülpi huraman,
Dişleri dürdäne, lagly Badahman,
Gel, Seýidim, ýara seýle gideli.

2.4. Zeliliniň öwüt-nesihat goşgulary:
Zeliliniň öwüt-nesihata degişli şygyrlary onuň döredijiliginde uly orunlaryň birini tutýar.
Olara "Ýaraşmaz", "Diýmek biläni", "Özgeden bolmaz", "Bigana ýagşy", "Bellidir" ýaly şygyrlar degişlidir. Synçy şahyr ozüniň "Ýaraşmaz" diýen şygrynda adamlaryň däbine, özlerini alyp baryşlaryna we haýwan-laryň, guşlaryň gylyk-häsiýetlerine degişli birnäçe pikirler ýöredýär

Asly musulmana dininden dänmek,
Ömre ygtybar, jan barlygyna ynanmak,
Begres geýip, bile kemer guşanmak,
Çölde gezen çopanlara ýaraşmaz.

Zeliliniň "Başda bellidir" şygry durmuş tsjribesi esasyn-ýazylypdyr.

Bolajak ýigit ýaşlykdan,
Ol owal başda bellidir.
Ula-kiçä ÖZUN aldyr,
Deň bilen düşda bellidir.

Şahyryň "Özge dem bolmaz" diýen şygry başdan-aýak öwüt-nesihat häsiýetlidir. Zelili bu şygrynda dogry sözlüligi ündemegi, gybatkeşlegi, ýalançylygy ýazgyrmagy maksat edinipdir.

Zelili sözlegin herne bileniň,
Tiliňde bolmasyn gybat ýalanyň,
Uly iliň adyna aşyk bolanyň,
Dünýä üçin ýüregiňde gam bolmaz.

Şahyr "Bilen" şygrynda birek-birege süýji sözli bolmaklygyň, biderek ýere adamyň göwnüne degmezligiň tarapynda durýar:

...Är öýüne är geler mylakat görse,
Ýüz tapmasa, gelmez çagyrmak bilen.

3. ZELILI WE MAGTYMGULY:
Zeliliniň poeziýasy hakyky manysyndaky halk poeziýasydyr. Zelili Magtymgulynyň watançylylygy hem gumanistik, öwut-nesihat häsiýetli pikirlerini dowam etdirip, şol pikirleriň edebiýatda kämilleşilmegine öz mynasyp goşandyny goşupdyr.
Zeliliniň döredijiliginde Magtymgulynyň stili, dili, çeper obrazlary we goşgy düzüşiniň täsiri aýdyň duýulýar. Zeliliniň käbir goşgularynda Magtymgulynyň şygyrlarynda ýöredilýän many taýdan gaty ýakynlaryny görmek bolýar. Mysal üçin, Magtymguly:

... Pygambsr ornunda oturan kazy,
Para üçin elin aça başlady

-diýen bolsa, Zelili;

... Eý ýaranlar, şu zamanda
Diwan işi para döndi

-diýip, olary halkyň öňünde masgaralaýar.

4. Zeliliniň döredijiliginiň ähmieti:
Zeliliniň döredijiligi şol döwrüň taryhy, ykdysady, jemgyýetçilik ýagdaýy bilen berk baglydyr.
Ol öz ilini-gününi söýen, bütin düşünjeli ömrüni onuň abadanlygyna bagyşlan watançy şahyrdyr. Onuň goşgularynyň dili, çeperçilik serişdeleri halkydyr.
Zeliliniň asyrlardan bize gelip ýeten lirikasy uly hazynadyr.

Mämmetweli Kemine (1770-1840)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 01:45:01 +0000

Türkmen halkynyň arasynda sarpasy belent tutulyp, ady dillerden düşmän gelýän iň meşhur klassyk şahyrlaryň biri Keminedir. Satiranyň taýsyz ussady Kemine garyp-pukaranyň çyn hossary, arslan ýürekli arkadagy hem şahyry hökmünde şan-şöhrata eýedir. XIX asyr türkmen edebiýatynda ýüz görmän, ýagşa-ýagşy, ýamana-ýaman diýip bilen iň demokratik şahyr Mämmetweli Keminedir.

ÖMRI:
Kemine Sarahs töwereginde 1770-nji ýylda Garadöwletiň maşgalasynda eneden bolýar. Ol kämillik ýyllaryny Sarahs, Mary etraplarynda geçiripdir. Kemine Sarahsda oba mekdebinde başlangyç bilimi alýar. Soňra şol ýerde bir ahundan ýörite sapak alyp başlaýar. Emma bu hem bilesigeliji Mämmetwelini kanagatlandyrmandyr. Halk arasyndaky gürrüňe görä, ol ilki Buhara medreseleriniň birinde okaýar, soňra bilimini kämilleşdirmek maksat bilen Hywa gidýär we ol ýerde Äraly işandan sapak alypdyr. Mahlasy, Mämmetweli Kemine köp ýurtlary gören, Äraly işan ýaly döwrüniň meşhur piri bilen deň derejede sowatly bolan adam bolupdyr. Kemine obadaşy Gurbanbagt diýen gyz bilen maşgala durmuşyny gurýar. Olaryň Allaýar hem Hadaýýar atly iki ogly bolupdyr. Kemine bilen Gurbanbagt 29 ýyl ýaşaşandan soň, çagalarynyň ejesi aradan çykýar. Şahyr ýassykdaşynyň ölüm aýralygy hakynda:
Bir kem otuz ýyldyr sürüşdim döwran,
Ýar sensiz gerekmez bu pany jahan- diýip ýazypdyr.
Kemine deň-duşlary bilen oturuşmagy, saz-söhbeti söýen şahyrlaryň biri. Kemine "Yşk mülküniň şasy" Mollanepes bilen hem ýakyn aragatnaşykda bolupdyr diýlip, halk rawaýatlarynyň birinde aýdylýar. Ol ýaşlykdan wäşi, gepe çeper ýigit bolupdyr. Keminäniň ýomaklary, şorta sözleri köp temaly. Şahyryň adyna aýdylýan "Büre dermany", "Belli bir ýerini soraň", "Içinde özüm hem bardym", "Kemine we ogry" ýaly onlarça şorta sözleri türkmen halkynyň ähli künjegine ýaýrap, zamanasynda örän şöhratlanypdyr. Kemine 70 ýaşap, 1840-njy ýylda aradan çykypdyr. Şahyryň nebereleriniň köpüsi häzir Baýramaly, Türkmengala etraplarynda ýaşaýarlar.

DÖREDIJILIGI:
Keminäniň çuňňur many mazmunly, giň temaly döredijiligi bar. Şahyr halk köpçüliginiň üstüne garyplygyň agyr ýük bolup düşendigini "Garyplyk" atly goşgysynda şeýle aňladypdyr.

Günde müň gussam bar ýüz elim bilen,
Derdimiň baryndan beter garyplyk;
Soragy men boldum gaýgy-gam bilen,
Gelip düşer hatar-hatar garyplyk.

Kemine topragyny, il-gününi jan-dilden söýüp, onuň bagtly gelejegini arzuw eden ynsanperwer şahyr. Onuň ynsanperwerlik duýgusy, mähir-muhabbeti söýgi lirikasynda-da özüni doly äşgär edýär. Keminäniň "Gelinler", "Zülpüň", "Bilbile gel" goşgularynyň ynsanperwerlik ideýasy, milli ruhy, "Örtär meni", Arzym aýdaýyn", "Diýmänmişim hamana", "Güllere", "Gyzlaryň" ýaly söýgi temadan döreden onlap eserlerine mahsusdyr. Olaryň hemmesi birleşip, Kemine şahyryň gelin-gyzlara hormat goýýan, kalby päk, ynsan söýüji adam bolandygyna şek-şüwhe goýmaýar. Şahyryň eserleri doganlyk halklaryň dillerine terjime edilip, dürli ýygyndylarda ýa-da özbaşdak kitap edilip çykaryldy. Şahyryň heniz ýaşap ýören döwründe "Garşy", "Ogulbike", "Gola gel", "Ogulbeg", "Derdindim", "Içinde", "Ynanmaz", "Akmeňli" ýaly goşgulary aýdyma öwrülipdir. Şahyryň golýazmalary 20-nji asyra gelip ýetmändir. Ýakup Annanurow 1940-njy ýylda Keminäniň portredini döretdi. Şahyr barada Petr Skosyýew "Siziň sadyk gulyňyz", Gurbandurdy Gurbansähedow "Kyrk teňňe" powestlerini, Bazar Amanow "Kemine" komediýasyny döretdi.
1940-njy ýylda Keminäniň aradan çykanynyň 100 ýyllygy giňden bellenildi. 1971-nji ýylda bolsa beýik şahyryň doglan güniniň 200 ýyllyk ýubileýi beýleki döwletlerden myhmanlar çagyrylyp, halkara möçberinde bellenilip geçildi. Türkmen edebiýatynyň beýleki klassyklary bilen bir hatarda, Keminäniň ady hem ebedileşdirilýär. Garaşsyz Türkmenistan döwletiniň paýtagty Aşgabadyň merkezi köçeleriniň birine, Marynyň drama teatryna, onuň nebereleriniň Türkmengala etrabynda ýaşaýan obasyna onuň ady dakyldy.

ÇEŞME: Gollanma

Garajaoglan (1606-1679)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 00:39:58 +0000

Garajaoglan şahyryň edebi lakamydyr. Onuň çyn ady Hasan bolmaly. Kakasyna Gara Ylýas diýer ekenler. Garajaoglan dünýä inende, ata-enesi oňa Akgoýunly türkmen döwletini dolandyran Uzyn Hasanyň adyny dakýar. Çyn adynyň Hasan bolandygy barada şahyryň özem goşgularynda ýatlap geçýär:

Garajaoglan Hasan adym,
Gözellerde galdy dadym.

Garajaoglan çarwa durmuşynda ýaşap, ýaşlykdan owlak-guzy bakyp ýören wagtlary saz çalyp, aýdym aýtmagy, goşgy düzmegi öwrenýär. Şol döwürde ol Oglan bagşy, Oglan şahyr diýip adygýar. Soňra kämillik ýaşyna ýetende bolsa, boý-syratyna garap, garaýagyz bolany üçin, Garajaoglan ady ýörgünli bolup gidiberýär.
Şahyryň ömür beýany we döredijiligi barada köp işler alyp baran Jahyt Öztelli Ahmet Hamdy Ependiniň (1831-1911) gündelik görnüşindäki ýazgylaryny Garajaoglanyň geçen durmuş ýoluny hem-de edebi mirasyny öwrenmekde ygtybarly çeşmeleriň biri hasaplapdyr. Ol Türkiýäniň Warsak obasynda ýaşaýan saýylogullary türkmenleriň arasynda bolup, Garajaoglana degişli köp maglumatlary toplapdyr. Ol şahyryň aslynyň türkmenleriň saýylogullary taýpasyndandygyny, kakasynyň Gara Ylýas, öz adynyň hem Hasan diýlip atlandyrylandygyny ýazga geçiripdir. Bu aýdylanlary Garajaoglanyň öz goşgulary-da kepillendirýär:

Kozan dagyndan neslimiz,
Ary türkmendir aslymyz,
Warsakdyr durak ýerimiz,
Ýat ilde ýar eglär bizi.

Türkmenistanda ýazylyp alnan maglumatlarda Garajaoglanyň Magtymgulynyň öňüsyrasynda Balkan, Soňudag sebitlerinde ýaşap geçendigi aýdylýar. Onuň ýaşlyk hem ýetginjeklik ýyllary şol töwereklerde geçen bolmaly. Soňra haýsydyr bir sebäbe görä, Garajaoglan dogduk diýaryndan çykyp gitmäge mejbur bolýar. Ol türkmenleriň uly döwletler guran ýurdy bolan Kiçi Aziýa – Türkiýä baryp düşýär. Şol ýerde-de ol köp welaýatlary aýlanyp, türkmen ýaýlalarynda, obadyr şäherlerinde şirin owazy bilen arkadaşlaryna aýdym aýdyp, goşgy okap beripdir. Halk irki döwürlerde şeýle aýdymçylary ozan, soňraky döwürlerde bolsa aşyk ýa-da bagşy diýip atlandyrypdyr.
Garajaoglanyň ömür beýany hem döredijiligi barada halk arasynda hekaýatlardyr rowaýatlar hem aýdylyp gelinýär. Olaryň köpüsinde şahyryň durmuş hem döredijilik ýoly bilen bagly haýsydyr bir durmuş hakykaty bolup, ol soňra rowaýata öwrülip gidipdir. Türkiýede halk tarapyndan şahyr barada «Garaja Oglan bilen Meňli gyz», «Garaja Oglan bilen ýaýla gözeli», «Garaja Oglan bilen Garagyz», «Garaja Oglan bilen Elip gelin» atly dessanlar döredilipdir. Bularyň köpüsi timarlanyp, heniz hakyky dessan görnüşine girip bilmändir. Olarda wakalaryň beýany, şeýle hem olara gatnaşýan gahrymanlaryň keşbi örän ýöntem beýan edilýär. «Garaja Oglan bilen Meňli gyz» atly dessan şolaryň arasynda belli bir derejede kämil, çeper görnüşe giripdir.
Garajaoglanyň döreden eserleri kätipler tarapyndan doly ýazga geçirilmändir. Şahyryň goşgulary ozanlar, bagşylar tarapyndan aýdym edilip aýdylyp, nesilden nesle geçip, biziň günlerimize gelip ýetipdir. Bu ýörelge häzirem dowam edýär. Şonuň üçinem onuň edebi mirasynyň möçberini kesgitlemek kyn. Her halda edebiýatşynaslar şahyryň eserleriniň hata geçen nusgalaryny aýyl-saýyl edip, onuň belli bir derejede möçberini anyklapdyrlar. Häzirki hasaplamalara görä, Garajaoglanyň dört-bäş ýüz goşgusy bolupdyr diýlip aýdylýar.
Türkmenleriň arasynda häzirki wagta çenli awtory näbelli hasap edilýän "Garajaoglan" dessany hem onuň özüniňki bolmagy ahmal .Garajaoglanyň döredijiliginiň temetikasy giň.Onuň goşgularynyň agramly bölegini söýgi lirikasy tutýar.Mundan başgada Watana, il güne ,söýgi dostluk, agzybirlik, edep-ekram meseleleri hem gozgaýar.1991-nji ýylda Türkmenistanda A.Mülkamanowanyň "Goşgular ýygyndasynda" Garajaoglanyň 90 goşgusy çap edildi. Olardan "Aýralyk", "Säher ýeli", "Gyrmyzy","Diller içinde" we başgalar.
Şahyryň 400 ýyllygyna bagyşlanyp 2006-njy ýylda "Garajaoglan" atly goşgular ýygyndysy çap edildi.

ÇEŞME: Gollanma
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/226/garajaoglan-1606-1679?show=248#c248): Garajaoglan "Gara dälmi" goşgysy.

Maña gara diyen gelin,
Gözleriñ gara dälmidir?
Özüni söydüren gelin,
Gashlaryñ gara dälmidir?

Gözel, men seni islärin,
Gül bile seni beslärin.
Ay yüzüñi höwerlärin,
Zülpleriñ gara dälmidir?

Boyuñ uzyn, biliñ ince,
Yañaklary bolmush gunca.
Seret göwse düshen saca,
Örümi gara dälmidir?

Utanar men, akar derim,
Görküñe tay yokdur, perim.
Iñ owadan görgen yerim,
Saclaryñ gara dälmidir?

Maña gara diyip yörme,
Möwlam yaratmysh, har görme.
Ala göze syya sürme,
Çekdigiñ gara dälmidir?

Hindi, Yemenden cekiler,
Iner Bagdada döküler.
Dürli tagama sepiler,
Garaburc gara dälmidir?

Köllere ak guwlar geler,
Ak göwsünde, gara meñler.
Müsürde coh baylar bolar,
Gullary gara dälmidir?

Ceshma gonan ak guwlaryñ,
Ganaty görki suwlaryñ,
Cöldäki arap begleriñ,
Cadyry gara dälmidir?

Iller kändir gonup-göcen,
Läle, sünbulden don bicen,
Aga-begler söyüp icen,
Kofeler gara dälmidir?

Öy öñünden suwlar akar,
Gözelleri göze bakar,
Huplar saclaryna dakar,
Sünbüller gara dälmidir?

Garajaoglan diyer, inshalla,
Görenler diysin: “Ey, Alla!”,
Gara donly ol Beytulla,
Örtüsi gara dälmidir?

Berdinazar Hudaýnazarow (1927-2001)

josgun — Sun, 24 Dec 2017 09:01:58 +0000

Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň eýesi Berdinazar Hudaýnazarow 1927-nji ýylyñ 15-nji aprelinde Aşgabat raýonynyñ öňki Ýerbent etrabynyň Düwünli guýusynda (obasynda) (häzirki Ruhabat etraby) dünýä inýär. Başlangyç bilimi şol ýerde alýar. Beýik Watançylyk urşunyň öňüsyrasy Ýerbent çarwaçylyk etraby Amyderýa boýlaryna göçürilende, Berdinazaryň maşgalasy hem şol ýere göçýär. Geljekki ýazyjynyň ýetginjekligi gazaply uruş ýyllaryna gabat gelýär. Çekip-çydardan kyn durmuş ýaş Berdinazary tiz taplaýar, ol agyr zähmetde bişişýär. Berdinazar 1946–1948-nji ýyllarda öňki Kerki welaýatynyň «Täze ýol» gazetinde, soňra Kerki etrabynyň «Pagtaçynyň sesi» gazetinde edebi işgär bolup işleýär. 1946-njy ýylda bu gazetlerde onuň goşgulary peýda bolup ugraýar. Ýaş şahyryň goşgulary okyjylarda uly gyzyklanma döredýär. Her ýazyjy-şahyr bir ýol bilen edebiýata gelýär. Berdinazar Hudaýnazarow merkezden alysda, obada – zähmetiň gaýnaýan ýerinde kyn şertlerde ýaşap, özüniň hakyky şahyrdygyny ykrar etdirýär. Ol 1956-njy ýylda Garagum derýasynyň gurluşygynyň köp tiražly gazetinde gezme habarçy bolup işleýär. Eýýäm şol ýylda onuň «Ýaş kommunist» gazetinde Gyzgyn sähra» poemasy çap edilýär. Hut şu poema hem edebiýatymyza uly bir zehiniň gelendiginiň buşlukçysy bolýar. Poema şygryýet muşdaklarynyň arasynda uly seslenme döredýär. Berdinazar Hudaýnazarow 1957-nji ýylda Moskwanyň Maksim Gorkiý adyndaky Edebiýat institutyndaky Ýokary edebiýat kursuna okuwa iberilýär. Moskwada Edebiýat institutynda ol Mihail Swetlow, Ýaroslaw Smelýakow ýaly meşhur rus şahyrlaryndan tälim alýar. Edebiýat institutynda okaýan döwründe şahyryň «Gyzgyn sähra» poemasy Moskwada rus dilinde neşir edilýär. Berdinazar Hudaýnazarow köp ýyllaryň dowamynda çeper döredijilik işi bilen meşgullandy we okyjylaryň göwnünden turýan çeper eserleri döretdi. Berdinazar Hudaýnazarow Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginiň başlyklygyna saýlanyldy, Magtymguly adyndaky Halkara baýraklary baradaky komitetiň başlygy wezipesinde işledi. Berdinazar Hudaýnazarowyň publisistikasy hakda-da, drama eserleri hakda-da, eserleri boýunça döredilen kinofilmler hakda-da giňişleýin gürrüň etmek mümkin. Ol rus şahyry Aleksandr Twardowskiniň, awar şahyry Resul Gamzatowyň we beýleki şahyrlaryň ençemesiniň eserlerini türkmen diline terjime etdi. Berdinazar Hudaýnazarowyň terjimesinde ol eserler terjime däl-de, ussat türkmen şahyrynyň hut özi tarapyndan ýazylan poeziýa eserleri ýaly ýaňlanýar. Berdinazar Hudaýnazarow tutuş ömrüniň dowamynda türkmen edebiýatyny ösdürmek aladalary bilen ýaşady, onuň ody bilen girip, küli bilen çykdy. Türkmen edebiýatynyň aýry-aýry meseleleri, ýaşlaryň döredijiligi barada makalalar bilen metbugat sahypalarynda yzy giderli çykyş etdi. Berdinazar Hudaýnazarow 2001-nji ýylda aradan çykdy.

Berdinazar Hudaýnazarow şygryýeti mukaddes hasaplap, onuň mertebesini hemişe belent tutan şahyr. Ol şahyryň borjuna, şygryýetiň wezipesine düýpli düşünmek bilen şeýle diýýär:

Goşgy ýürekden çykýar,
Meňzeşdir ol perzende.
Aklym siňsin her bende,
Şeklim siňsin her bende.
Mährim siňsin her bende,
Gahrym siňsin her bende.

Her bir söz ussady çeper döredijilikde özüniň gowy bilýän, ýürekden söýýän, özüni tolgundyrýan, galama ýapyşmasa, öz erkine goýmaýan temasyna, meselesine ýüzlenýär. Ýerbentde dünýä inen Berdinazar üçin dogduk mekany, Garagumuň giň sährasy, depeleri, gollary, gum obasy, adamlary örän eziz hem mähriban. Geljekki şahyrda Wa tana bolan uly söýgi hut şu ýerden başlanýar. Şahyryň çagalygy çölüň jümmüşinde geçýär:

Ýerbent çöli uzap ýatyr
Garagumuň ýüreginde,
Çagalygmyň yzy bardyr,
Her golunda, her eginde.

Şahyr üçin Garagumuň jana şypa beriji howasy-da, akylyňy haýran edýän gözel görnüşi-de, gazaply ýakyp–ýandyryp barýan jöwzasy-da biçak gymmatly:

Ýumurtgany otsuz-zatsyz
Gyzgyn gumda bişirdim men.
Suwsuzlykda güni dogrup,
Suwsuz güni ýaşyrdym men.

Düňle sähra bolan söýgüsinden, oňa bäş barmagy ýaly beletliginden başga-da Berdinazar Hudaýnazarow gumlularyň häsiýetini, edim-gylymlaryny, endiklerini, däp-dessurlaryny, ruhy dünýäsini örän çuňdan bilýär, olaryň içki dünýäsine inçeden aralaşýar. Bu hakykaty şahyryň «Gumlular» goşgusy-da tassyklaýar:

Göwünleri çäge ýaly arassa,
Bedenleri gurşun ýaly berkdir.
Sadalygy, sagdynlygy olara,
Meger, tebigatyň özi beripdir.

Gadymlardan gelýän gymmatly däpler,
Gum içinde namys kimin goralar.
Tanyşmakçy bolsaň, öz adyň däl-de,
Ilki ataň-babaň ady soralar.

Berdinazar Hudaýnazarow öz eserlerinde möwsümleýin, geldi-geçer wakalara däl-de, durmuşdaky durnukly ahlak hem ruhy gymmatlyklara ýüzlenýär. Şahyryň liriki gahrymany ynsany hakyky ynsan edýän, onuň mertebesini ýokary göterýän sypatlaryň goragçysy hökmünde çykyş edýär. Hakykata gol ýapmak, dogruçyllyk şahyryň döredijilikde baş ýörelgesi. Ol iňňän kyn şertlerde-de şol haky katy aýtmagyň ebeteýini tapýar. Şahyr ynsan mertebesini ýokary götermäge aýratyn üns berýär. Bu pikir onuň köp eserleriniň içinden eriş-argaç bolup geçýär. Ynsap, päklik, halallyk, ynsan mertebesi, ar-namys ýaly adamy bezeýän häsiýetler şahyryň eserlerinde gozgalýan baş meselelerdir. Şahyr ululy-kiçili poemalaryň birnäçesini döretdi. Oňa ilkinji meşhurlyk getiren iri göwrümli eseri «Gyzgyn sähra» poemasydyr. Şahyr Garagum derýasynyň gurluşygynyň köp tiražly gazetiniň gezme habarçysy bolup işlän döwründe çölde kanal gurujylaryň arasynda ýaşaýar we olaryň durmuşyndan bu eseri ýazýar. Öz gahrymanlary bilen bilelikde duz-çörek iýip, bir howadan dem alyp ýaşamagy, olaryň durmuşyna ýakyndan belet bolmagy, galyberse-de, tebigy zehin şahyra uly üstünlik getirýär. «Gyzgyn sähra» poemasynda täsirli wakalar poeziýanyň şirin-şerbedine, gahrymanlaryň çuňňur duýgusyna ýugrulyp çeper suratlandyrylýar. Eserde şygyr setirleri owazly, akgynly. Bu eser barada Tükmenistanyň halk ýazyjysy Kerim Gurbannepesow şeýle ýazýar: «Ellinji ýyllaryň or tasynda Berdinazar Hudaýnazarowyň biziň edebiýatymyza gelmegi bilen poeziýamyz täze öwüşgin aldy. Poeziýamyzyň «Gyzgyn sähra» diýen liro-epiki, soňra «Seniň ýaşlygyň bolupdy» diýen liriki poemalar bilen baýlaşmagy uly hadysa bolupdy. Sebäbi şundan ozalky türkmen sowet poeziýamyzda gahrymanyň pynhan içki dünýäsine, çylşyrymly ykbalyna, şeýle çuňňur, özboluşly aralaşylmandy. «Gyzgyn sähradaky» gahrymanlaryň döwrebaplygy, söweşjeňligi, baý ruhy, «Seniň ýaşlygyň bolupdydaky» liriki gahrymanyň uly şahsyýeti, kämil oýlanmalary biziň poeziýamyz üçin täzelikdi». Şahyryň her bir ýygyndysy, goşgusy çeper hadysa hökmünde okyjylaryň aňyna siňdi. Onuň täsin, dürli reňklere, öwüşginlere baý şahyrana dünýäsi bar. Kerim Gurbannepesowyň aýdyşy ýaly, Berdinazar Hudaýnazarowyň poeziýa dünýäsi örän lezzetli. Ol dünýäniň içi giň. Howasy arassa. Ondan dem aldygyňça, dem alasyň gelýär. Şonuň bilen birlikde bolsa, ol dünýäniň howsalasy-da, aladasy–da özüne ýetik. Ol dünýäde gögem gürleýär, ýyldyrymam çakýar, tupanam turýar. Emma durmuş hemme bela-beteri ýeňýär. Durmuşy ykrar edijilik, ruhubelentlik şahyryň poeziýasyny tapawutlandyrýan esasy aýratynlykdyr.
Türkmenistanyň Halk ýazyjysy Berdinazar Hudaýnazarowyň eserleri:
- Ynsabyň yzasy (Roman)
- Gumlular (Roman)
- Gyzgyn sähra (poema)
- Meniň dünýäm (kitap)
- Ýüzlerçe goşgu we şygyrlar
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/109/berdinazar-hudaynazarow-1927-2001?show=291#c291): Berdinazar Hudaýnazarow - Pähimler.

Biperwaýlyk süýşip ýakyn gelende,
Köpbilmiş köpelip, bilýän azalar.
Tapawut kiçelip, çynda-ýalanda,
Olary saýgarjak bolýan azalar.

Garym gatym bolyp sähet-bisähet
Okamyş bol bolar, çyn alym gahat.
Iliň arasynda öwüt nesihat,
Berýän köpelerde alýan azalar.

Her kim öňe oklar, hergiz bir özün,
Jahyllar, juwanlar tanamaz yzyn,
Aksakal aşyk deý oýnadar özün,
Paýhasyna tagzym kylýan azalar.

Birine ýetmese müň maksat tutan,
Hany rza bolyp dünýäden öten.
Özgelerden aýyp gözlär öňýeten.
Öz aýbyny özü bilýän azalar.

Aýdylýan aýdymlar goşulmaz saza,
Gadyr hormat gaçar tagama duza.
Döwür öňe gider adamam yza,
Emma muňa nazar salýan azalar.

Ýerden göteriljek bolsa sahawat,
Alýan köpelerde berýän azalar.
Kemlik etmez boş kasamlar, wadalar,
Ýöne öz lebzinde durýan azalar.

Asyllylar azar, agraslar ýeňlär,
Göwreler ýognarda, ýürekler ownar.
Kethuda diýjegiň bet işi oňlar,
Haram meýlis artar, gurban azalar.

Gulpyny gitdikçe galňaldyp öýler,
Tagamlar goňşydan ogrynça iýler.
Ýaman zat hemmäniň gözüne iýler,
Ýagşy zady welin görýän azalar.

Atalary pisint etmez ogullar,
Herne bizden daşda bolsyn o günler.
Kiýse galňar gedaýlaşar göwünler,
Säher haky ýatlap turýan azalar

Edep öwretjekler biedep bolar,
Mukaddes nakyllar gury gep bolar.
Halallygy agzan adam köp bolar.
Emma halal ýoldan ýöreýän azalar.

Buýsanç egsilmekçi bolsa kem-kemden,
Ynsan ýüreginde ýalkym azalar.
Ýata suwa dönüp pikir hyýallar,
Däli göwünlerde ýalkym azalar.

Gün görmek däl, ömür sürmek kyn bolar,
Är oňa däl, aýal äre han bolar.
Gara görmän haýbat atýan kän bolar.
Ýagyny yzyna serpen azalar.

Aýyp artar, adam galmaz haýrana,
Gezek berler batly batly ýaňrana.
Gol ýapýan gytalyp aglan-eňränä.
Ynsabyň sudyndan gorkan azalar.

Müýnürgär beýikler, çyrpynar egsik,
Aglasaň aglaber, hamsyksaň hamsyk.
Köpeler kölge dek yşnaksyz samsyk,
Akyly daş ýarýan tentek azalar.

Azap çeken duýgy böwrü symsyklar,
Hany toba eden, hany syr saklan.
Garyplaşar, garyplaşar gursaklar,
Telpekli köpeler erkek azalar

Her döwürde bir hili zat ýoň bolar,
Bihaýalyk hemmesinden geň bolar.
Toý toý bolmaz, dawa bilen jeň bolar,
Özün saklap bilýän jahyl azalar.

Şerbazlar şereby ýüzüne sylar,
Saçagyň üstinde bulgyrlar synar.
Ne gözel naharlar harama döner,
Haý küşler ýol almaz täsir azalar.

Danalaň sözlerin diňlän tapylmaz,
Ynsany päklige ündän tapylmaz.
Halaly, haramy dannan tapylmaz,
Aşa düşen artar, berhiz azalar.

Göz gülban bolyşyp gündüziň güni,
Nebir gyz gelinler güjeňlär teni.
Söýüşýärler diýip aldamaň meni,
Aşyksumak artar Tahyr azalar.

Öten geçenlerden gyryp-çyryp edip,
Ak kagyzy gök syýany sarp edip.
Gazetleri pak gazala gark edip,
Goşgyçy köpeler, şahyr azalar.

Jemagatdan gaçjak bolsa tebähet,
Sabyr senden gider takat azalar.
Galagoplyk gaplap alar göwnüňi,
Bilmersiň nämeden rahat azalar.

Üç esse ulalar ynsanyň gözü,
Arkaýyn ýatýana meňzem ýüzi,
Agyr tozan örter daglary, düzi
Kalbyňy gülledýän pursat azalar.

Müşdek bolyp görüner doly çuwalyň,
Alanyň az, kän görüner sowanyň.
Baş bäsdeşiň bolar süýtdeş doganyň
Gap çanak köpelip, owkat azalar.

Gursagyňdan uçar gider kanagat,
Ojagyňdan gaçar gider bereket.
Ýap ýaňy bol zatlar, gör eýýam gahat,
Bisähet köpeler, sähet azalar.

Nebis atly şar gara bir güýç bolar,
Garynlar dolyka, gözler aç bolar.
Dolmaz garna bar baýlaygyň hiç bolar.
Myş-myşlar köpeler, söhbet azalar.

Gurbannazar Ezizow - Topragym

DrWaltBishop — Sun, 24 Dec 2017 03:34:41 +0000

Seniň duzuň iýdim, nanyňy iýdim,
Galplygam etmedim, Hudaýa şükür.
Käte göge galdym, kä gökden indim,
Emma hiç ýitmedim, Hudaýa şükür.

Ilkinji sözümi senden başladym,
Duzuňy syladym— ýalan ýazmadym.
Diňe seniň gyşyň bilen gyşladym,
Diňe seniň ýazyň bilen ýazladym.

Ýitirenmi seň goýnuňda ýitirdim,
Tapanymam seň goýnuňda tapdym men.
Sen bolansoň dünýä akyl ýetirdim
Onuň ähli peslik, şatlygy bilen.

Hol, gaýanyň eteginde oturan
Bagyň deňesinden tabytly geçdim.
Ýene bir gün, gökden sowulyp duman,
Şol bagyň düýbünde al şerap içdim.

Nirä gitsem, meniň bilen bolduň sen.
Sen, seretsem, önki süňňüm ekeniň.
Çalyşman daş ýurduň gülleri bilen
Aýakda yz goýan seniň tikeniň.

Minnetdarlyk sözi sada bolarmyş,
Ýollaryn ak bolsun, uzaga gitsin.
Baky uka batsam bir gazaply gyş,
Seň goýnuňda ýatmak miýesser etsin.

MP3: https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-topragym.mp3

Gurbannazar Ezizow - Maňa Seniň Gözleriňden Gitme Ýok

DrWaltBishop — Sun, 24 Dec 2017 02:45:03 +0000

Maňa seniň gözleriňden gitme ýok.
Maňa seniň sözleriňden gitme ýok.
Düşün, bu dünýede soňky güne çen
Seniň şatlyk hem gussaňa bagly men.
Seniň ýüpek gijeleňden gitme ýok.
Seniň aýdyň gündizleňden gitme ýok.

Bu garagol jahyllykdan giderin,
Ol hasaly gojalykdan giderin.
Çünki men olardan gitmän bilemok,
Emma seniň ykbalyňdan gitme ýok.

Men zemin.
Sen bolsa ullakan asman.
Saçyňy nur edip üstüme dökýäň.
Emma, düşün, läläm, şeýle gün dogar:
Saçlaryň gar bolup üstüme ýagar.
Şonda ak saçyňy sylyp ýüzüme
Gararyn belentden ýeriň ýüzüne.

Men bir gyzda gözleriňi görerin,
Men bir gyzda sözleriňi görerin.
Şapakda görerin ýaňagyň alyn,
Gijede görerin ýaňagyň halyn.
Synlap ýapraklaryň ýüzünde derin,
Onda seniň gözýaşyňy görerin.

Zemin aýlanyp dur,
Oňatlyk örän!
Hiç bir güýje oň ýoluny tutma ýok.
Dünýäň her gülünde men seni görýän,
Şonuň üçin bu dünýeden gitme ýok.

MP3: https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gitme-yok.mp3

Kerim Gurbannepesow - Gyzlar

DrWaltBishop — Thu, 21 Dec 2017 12:01:22 +0000

Gyzlar gyzlar, siz dünýäniň bezegi.
Bu dünýäden dünýä bolarmy sizsiz!
Asmanyn zeminiň bar gözelligi
Sizin gaşyňyzda bir agyz sözsüz
Dyzyna çökýär, duz kessin.

Haçan başlandyka siziň waspyňyz?
Ol waspyň öňi ýok, gutarmaz yzam
Siziň ýaly taryp edilen däldir.
Patyşalar-a däl, Allanyň özem.

Dünýä döräp size aýdylan waspyň
Müňden bir bölegin aýtsalar bize-
Ýagny erkeklere, onda biz bir wagt
Däliräp, Dübleşip, çykardyk düze.

Size agaçlaram, güllerem aşyk
Bagbanyň özi-ha aşyk has beter.
Altmyşdanam(60) aşan gojadyr weli
Yzyňyzdan ogryn-ogryn ses eder

Men gül ýolsam şol bagbanyň bagyndan
Gül aglar, bagbanam taýagyn salar
Siz ýolsaňyz gül bagbanyň bagyndan
Gül güler, bagbanam görmedik bolar.

Siz çöle barsaňyz ýanaklaryňyzy
Sazaklar sazakdan gabanyp ogşar
Siz derýa girseňiz aýaklaryňyzy
Balyklar balykdan gabanyp ogşar.

Siz daga çyksaňyz keýikler sizi
Keýikmika diýip ysgaşyp öter
Näzikler içinde iň näzigi siz
Beýikler içinde ondanam beter

Köşek gözeli.
Goýun gözli gözeller
Gara gözli
Mawy gözli gözeller
Maral gözli
Hüwi gözli gözeller
Bir birinden
Gowy gözli gözeller.

Şahyryň gaşynda siz otyrsaňyz
Müň ýyl gözüň gyrpman bakmagy mümkin
Ýöne weli ýaman göz bilen däl-de
Sizi ýaman gözden saklamak üçin.

Ömürboýy siziň gözleriňizden
Goşgy okap goşgy gözleýän gözler
Birden alaç tapman gyrpylaýsa-da
Şöhläňizden gamaşýandyr, gözeller

Diňe gözleriňiziň şöhlesi däl-de
Egin egine berip köçä çyksaňyz
Öň mahal ýer basan aýajyklaryňyz
Şor basan,kir basan aýajyklaryňyz
Çöp basan, çör basan aýajyklaryňyz
Gamaşdyryp barýar gözleri bu gün
Köçelerden aýak derýasy akýar
Ol derýaň şöhlesi kän ýigitleri
Käteler büdredýär.
Käte-de ýykýar.

Siziň bolsa gaýtam böwregiňiz bökýär
Olaň büdreýşine gülýäniz gaýta
Wah diňe ýigitleriň büdreýşine däl
Ýeriň ýarygyna-da gülýäňiz käte.

Gaşymdan lowurdap siz ýöreseňiz
Meni hem büdredip ýykmagyňyz mümkin
Ýöne bir goşgyny menden alyň siz
Her gezek büdredip ýykanyňyz üçin.

"Aýajyklaryňyz, wah, aýajyklaryňyz",
Diýip ömürboýy gaýtalan Puşkin
Göräýse şu günki aýajyklary
Ýörite-ýörite büdremek üçin
Köçelere şeýle çykmagy mümkin.

Köçeden lowurdap siz ýöreseňiz.
Meniň göwnüme-de bolmagy mümkin
Siziň özüňizem käte käteler
Biri-biriňize şeýle bir içkin
Şeýle bir hyrydar seredýärsiňiz
Diýdirýär: "Özlerem özüne aşyk"
Şeýdip gözellige bakar gözellik
Şeýdip haýran galar ýaşlyga ýaşlyk.

Siziň yzyňyzdan seredip şonda
Kijijik howsala duýýaryn käte
"Gözelligi, goy synlasyn gözellik,
Emma gorasynam!" diýýärin käte.

Wepadar muşdakmy,Biwepa muşdak
Siziň aşyklaryňyz köp bolýar örän
Goraň siz, goraň siz gözelligňizi,
Her dürli muşdakläň köpdügne görä.

Muşdaklaň özüniň köpdügi ýaly
Olaryň gepi-de köp bolýa örän
Goraň siz, goraň siz gözelligňizi,
Käte gepiň ýöne geçdigne görä.

Uruşmy ýaragmy, Adatmy, dinmi
Gözellik ýagysam köp bolýar örän
Gözelligi baýdak edip göteriň.
Heniz gödekligiň köpdigine görä.

Şаhyr ähli gözelligiň dogany
Şahyr ähli gödeklige ýagydyr
Haýsy halkda gowy gyzlar köp bolsa,
Şo ýerleriň şahyrlaram gowudyr

Haýsy ýerde gowy şahyr köp bolsa
Şo ýerleriň gözellerem edepli
Şahyrlaryň mekdebidir gözeller
Şahyrlaram gözelleriň mekdebi

Häzirem şeýledir, Ýene şeýle bor
Şeýdip kemal berer mekdebe mekdep.
Ýöne weli siziň gözelligňiziň
Ysy has päkize, Reňki has köp

Her gözden seçilýär özüçe mähir
Her yüzden seçilýär özüçe güneş.
Biziň weli käbir şahyrlarymyzyň,
Sesem, ýüzem, ysam, reňkem meňzeş

Bizem özümiziň goşgularymyzda
Nusga alyp siziň dürlüligňizde
Dürli reňkli, dürli ysly bolmagy
Öwrenip bilsedik gözeller, sizden.

Şonuň üçin şony öwrenjek bolup
Gözümiz aýyrman gözleriňizden.
Käteler öteräk seredäýsegem
Gaty görüp durmaň, gözeller, bizden!

MP3: https://gyzgyn.com/music/kerim-gurbannepesow/kerim-gurbannepesow-gyzlar.mp3

Kerim Gurbannepesow - Ýazmasy agyr düşen goşgy

DrWaltBishop — Thu, 21 Dec 2017 11:55:47 +0000

Bütin oba garaşyp dur.
Ýola bakýar hemmeler.
Atasy pyşyrdaýar:
"Geler. Geler. Geler"

Gelnejesi pyşyrdaýar:
"Gelermikä? Kim biler"
Atasy göwünlik berýär:
"Geler-le… hökman geler".

Gök toraňňyň saýasynda
Ýüzläp adam dymyp dur.
Çekizeli ak haltadan
Turşy damja damyp dur.

Ýygnanyşdy babadaşlar,
Içginler hem daşgynlar.
Ne signal bar, ne şowhun,
Dymyşyp dur maşynlar.

Geldi dürli maşynlar,
Gyzyl, sary, ýaşyl, ak.
Geldi garaşylmaýanlar,
Garaşylýan gelenok.

Göýä pikir hem etmän
Bu gürrüňler babatda.
Ak guş kimin irkilip,
Ene ýatyr tabytda.

Göterlerne garaşyp dur
Köpi gören agaç at.
Ene ýatyr üstünde
Giň maňlaýly,
Agajet.

Şol enäniň ogluna
Garaşyp dur hemmeler.
Geldi tanyş, nätanyş,
Geldi şondan öňňeler.

Ol henizem gelenok.
Meger, häzir ýoldadyr.
Iň söýgüli ulagy
Samolýot däl, "Wolgadyr".

Ýöne weli uçurýandyr
Samolýota deňeçer.
Şondan yza-ha galmaz,
Oňarsa öňe geçer.

Ol henizem gelenok…
Meger, häzir ýoldadyr
Ýa-da iki eli hem
Ullakan stoldadyr.

Tüweleme, uly adam
Bolup gitdi indi ol.
Ýaňy bolsa has ullakan
Bir stula mündi ol.

"Sypaýmasyn birden!" diýip,
Oturandyr ýapyşyp.
Owadanja gelinler
Çaý çekýändir çapyşyp.

Üýtgeşikdir öňündäki
Kişmiş, kemput, şokolad.
Ýa gök çaýyň humaryna
Ýazýandyr bir doklad.

Ýok, ýok, özi doklad ýazmaz,
Ýazýandyrlar başgalar.
Ýaranjaňlar her sözüne
Ellerin çarpyşarlar.

Ol bolsa özi ýazýan dek
Gülümsirär, ýylgyrar.
Ýazanlar onuň deregne
Utanjyrar, ýygrylar.

Ýigrimi ýyl mundan ozal
Gutarypdy bir WUZ-y.
Ony oňa gutardan hem
Tabytdaky ezizi.

Güýzde pagta ýygypdy.
Gyşda körek çöpläpdi.
"Oglum ullakan okuwda!"
Buýsanç bilen gepläpdi.

Howdan gurdy, gazy gazdy
Laýa batyp dyzyndan.
Ýygnanjasyn lükgeläp
Ibererdi yzyndan.

Ogly üçin ak mütgelden
Bir haltajyk tikindi.
Üçlügini, manadyny,
Şaýysyny, köpügni.

Artdyranja puljagazyn
Atdy şonuň içine.
Şeýde-şeýde kyrk ýaşynda
Ak çozupdy saçyna.

Ogly okuwyn gutardy.
Ene dertläp ýykyldy.
Ol şonda sypap otyrdy
Bir gözeliň çokulny.

Dakýardy enäň pulundan
Her barmagna bir ýüzük,
Gulagyna teneçir,
Bilegine bilezik.

Söýüşdi, gujaklaşdy.
Paýtagtdan jaý tutundy.
Enesinden utanmady,
Ene ondan utandy.

Ene käte paýtagta
Gezmäge gelen wagty,
Gelni diýdi: "Ýok etsene
Bu porsy garabagty!"

Ogly diýdi: "Ýakymsyz
Ysyň bar-la, jan eje.
Bu eýýamda arassa
Bolmaly myhman, eje!"

Ene diýdi: "Wah, jan ogul,
Her niçe porsasak-da,
Ulalansyň, ýetişensiň
Şu porsuja gujakda…"

Soňra bolsa uzak gije
Ýorganynda aglardy.
Daňyň atarna mähetdel,
Otla tarap ylgardy.

Şeýde-şeýde günler ötdi,
Aýlar ötdi nobatly,
Edeni şowuna boldy.
Durmuş ony aýnatdy.

Her sözünde bir oýun,
Her elde bir desmaly -
Bir ýyl bäri saklap otyr
Has uly bir stoly.

Bu gün bolsa enesi
Amanadyn tabşyrdy,
Gelen telegrammany
Stolunda ýygşyrdy.

Ony aýalyndan başga
Görkezmedi hiç kime.
Är-heleý karara geldi:
"Barsak bor-la üçüne!"

Bütin obaň gözi ýolda.
Garaşyp dur hemmeler.
Atasy pyşyrdaýar:
"Geler, geler, geler".

Onýança-da
"Gelýär!" diýip,
Ardyndy bir ýaşuly.
Göründi ýaşyl meýdanda
"Wolgalaryň" ýaşyly.

"Geler diýdim ähbeti!"
Bir daýandy atasy.
Gara-köýük ýüzüniň
Artyp gitdi ýagtysy.

Onýança-da ýaşyl "Wolga"
Aşak indi ýapydan.
Geljek adamyň deregne
Şofýor çykdy gapydan.

"Şu gün gelip biljek däl.
Gyssagly bir iş çykdy…"
Birden ataň gözlerinden
Iki çogdam ýaş çykdy.

Ýetmiş ýaşyň içinde
Aglamadyk ol goja,
Gözýaşyny süpürdi-de,
Bir ýylgyrdy çalaja.

Ol ýylgyryş ömürbaky
Çykmaz meniň ýadymdan.
Beýle aýylganç ýylgyrşy
Görmändim men adamda.

Göterdiler enäniň
Ak guş ýaly tabydyn.
Ýaz şemaly ykjatdy
Üstündäki mawudyn.

Salladylar çukura
Ak saçly bir dünýäni.
Içki öýüň gapysyna
Eltilende enäni.

Iki omzuny diräp
Çukuryň erňegine,
Hiç giresi gelmedi
Öz girmeli öýüne.

Iň soňkuja pursatda-da
Öz ogluna garaşdy.
Ýazsamam ýazdym weli,
Agyr düşdi bu goşgy.

MP3: https://gyzgyn.com/music/kerim-gurbannepesow/kerim-gurbannepesow-yazmasy-agyr-dusen-gosgy.mp3