Gyzgyn - "dessan" teg entryler

Mahmyt Gaýyby (1735-1810)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 05:32:02 +0000

Mahmyt Gaýyby XVIII asyryň birinji ýarymynda takmynan 1735-njy ýylda doglupdyr. Şahyryň çyn ady Mahmyt bolup, Gaýyby onuň edebi lakamydyr. Şahyr eserlerini Gaýyby, kemine Gaýyby, Gaýyp, molla Gaýyp lakamy bilen ýazypdyr. Şahyryň doglan we ölen ýyllary köplenç takmyn bilen bellenilýär.
Mahmyt Gaýyby Köpetdag eteklerinde, Etrek, Gürgen, Balkan, Bäherden sebitlerinde ýaşap geçipdir diýmäge esas bar. Mysal üçin, şahyryň «Nesihatnama» atly eserindäki: «Asyl mekany ýeri Jürjanydyr» diýen setirde onuň asyl mekanynyň Jürjan bolandygy aýdylýar.
Ol obada daýhançylyk we mugallymçylyk hünärleri bilen meşgullanypdyr. Ol bir goşgusynda:
"Eý Gaýyby, ebjetden okap harpy-wujudyň,
Bak, Fatyhadan gör, bu elip-lamyna düşdi."
diýýär. Bu setirlerdäki "elip-lamyna düşdi" ebjet hasabatyna görä hyjry 1147, milady 1734-35 ýyllaryna deň gelýär.

Gaýybynyň nirelerde okap, ylym alandygy hakda takyk maglumat ýok. Ýöne şahyryň goşgularyny okanyňda, onuň jemgyýetçilik ylymlaryny, arap, pars dillerini gowy bilendigine göz ýetirmek bolýar. Gaýyby, esasan, ýazuw edebiýatynyň wekili bolup, eserleriniň köpüsini Gündogaryň görnükli klassyklary Nowaýynyň, Fizuliniň stilinde, aruz ölçeginde ýazypdyr, döreden şygyrlaryny kagyz ýüzüne geçiripdir.
Gaýyby aýdym aýdyp, saz çalmagy söýüpdir. Onuň baý edebi mirasy (bagşy-sazandalary, şahyrlary ölümden halas edişi hakynda rowaýat hem) bar. Gaýyby 600 töweregi eseri jemleýän gazallar diwanynyň hem-de "Otuz iki tohum kyssasy" we "Nesihatnama" atly poemanyň awtorydyr. Gaýyby liriki şahyrdyr.

Ol öz poemasynda şahyrana pikir duýgular arkaly adam-zat gözelligini wasp edip, ençeme progressiw ideýalary öňe sürüpdir. Şahyryň döredijiliginde söýgi temasy esasy orun tutýar.
Onuň bu temada köp eserleri bar: "Älem geda, men hem geda", "Käkilik", "Elden gider", "Gelmese uýky gijeler" we ş.m. Ol bu eserlerde gelin-gyzlaryň görk-görmegini, edep-ekramyny, el hünärini, belent adamkärçiligini taryplaýar.
Gaýyby sosial motiwli "Zaman geldi", "Sopular", "Eýýäm talh", "Jepalar eýledi" ýaly goşgulary; tebigat gözelligini suratlandyrýan "Älem gülgüzar aldy ýene" "Açdy ruhsaryň ýene", "Pasly bahar oldy" we başga temalara degişli goşgular döredipdir.

Şahyr "Otuz iki tohum kyssasy" poemasynda allegorik obrazlar arkaly şol döwrüň jemgyýetindäki dürli sosial toparlaryň arasyndaky gatnaşyklary suratlandyrýar. Olaryň hersiniň häsiýeti obrazlaryň üsti bilen ýüze çykarylýar. Esere gowaça, budaý jöwen künji, arpa... ýaly ösümlikler gatnaşýar. Köp wagtlyk Jedelden soň gowaça ýolbaşçy saýlanýar. Şahyr Gündogar klasyklarynyň deplerine eýerip, öz eserlerini kitaby dilde, aruz we ş.m..ölçeglerde ýazypdyr.

Gaýyby türkmen edebiýatynyň taryhynda gazal ýazmagyň ussady hasaplanýar. Ol Gurbanaly Magrupy bilen döwürdeş bolup, onuň bilen özara gatnaşyk saklapdyr. Mahmyt Gaýyby bilen Gurbanaly Magrupynyň goşgy arkaly sorag-jogap aýdyşyklary, Magrupynyň nezire usulynda
Gaýybynyň «Istär köňül» atly muhammesi esasynda öz eserini döretmegi şol döwürde olaryň ikisiniňem ýaşynyň kämillige ýetendigini, ylym-bilim babatda kän kitaplary okap, köp zatlary bilendiklerini habar berýär.
Şahyryň ölüm senesi hem goşgylaryndaky setirlere görä takmynan 1810-njy ýyl diýlip hasaplanylýar. Mysal üçin, bir myrabbasyndaki "Ömrüm gitdi altmış iki yaşıma" setirlerinden 62 ýaşyny geçendigini bilse bolar.

Onuň iň tanymal goşgusy «Gelende bardyr» şahyryň ussatlygyny göz öňüne serýär.

Saz bilen söhbete ýalan diýmäňler,
Adam ata dünýä gelende bardyr.
Habyl bile Kabyl ene garnynda,
Olar hem dünýäge gelende bardyr.

Adamy kowdular behiş öýünden,
Häzir kim tapar öz pälinden hüýünden,
Özüň sakla aby haýýat suwundan,
Nuhyň keşdesine münende bardyr.

Muhammet pygammer din ýolun açdy,
Bilal azan aýtdy kapyrlar gaçdy,
Ebubekir, Omar, Osman ýetişdi,
Aly zülpükaryn çalanda bardyr.

Mollalar jem bolup tapmady delil,
Men saňa sygyndym ýa Rebbim Jelil,
Ysmaýyl pygamber Ybraýym Halyl,
Mekge Medinäni salanda bardyr.

Mollalar jem bolup gitdiler hemme,
Adalat diýgeniň manysy näme?
Şeýle adalatly soltan Jümjüme,
Dünýäniň lezzetin görende bardyr.

Adam ogly her haýsysy bir işde,
Ýer ýüzünde tutmak üçin serişde,
Harut Marut atly iki perişde,
Babyl guýusyna düşende bardyr.
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/242/mahmyt-gayyby-1735-1810?show=243#c243): Mahmyt Gaýyby "Istär köňül" goşgusy.

Dünýe mülkünde ýaranlar, şähriýar istär köňül,
Segredip münse bedewni, şasuwar istär köňül,
Gul bilen gyrnak-da bolsa, hanawar istär köňül,
Täji-tagty,lagly-göwher, zernigär istär köňül,
Kapyra ursam gylyjy, zülpükar istär köňül.

Atlanyp çyksam şikäre, at-ýarag esbaby-şaý,
Salsam ýüwrük tazylar, tugun, ütelgi, garyçgaý,
Aşy-nan bermekde bolsam göýäki Hatamy-Taý,
Hoş owaz şahyr gerek, tanbur, gyjak hem depu-naý,
Zynaty-zowky sapalar, käri-bar istär köňül.

Metjidiň molla ymamy karyýy-garra gerek,
Beçjeler mekdepde bolsa dilleri burra gerek,
Täze mahbup zernigäriň arly bih jürre gerek,
Ili baý jemgyýete tagtynda adyl şa gerek,
Çarwadarymyz çöl-de bolsa, sonadar istär köňül.

Haýr üçin kylsam ziragat niçe aý-u ýer gerek,
Galla gaýry daşamaga ýedi hatar ner gerek,
Ner başynda gupbasy altyn, kümüş owsar gerek,
Zahyda metjit gerek, kim wagyza münber gerek,
Hapyzym Gurhan okysa, hoş owaz istär köňül.

Teblede dursa bedewler, ýanynda bolsa seýis,
Binamazu-beňňileri yhtysap kylsa reýis,
Kyrk düýäm söwdaga ýörse, goldasa soltan Weýis,
Serhowuz, howly-haremden gelse müşki-anbar ys,
Öýe girsek näzenin, çeşmi-humar istärköňül.

Bar ylaha, neýläýin, bagtym bolupdyr enjümen,
Ýary-kabyl tapsam-u sarp eýlesem ýüz müň tümen,
Deşti-sähraga çykyp, keşt eýlesem bagy-çemen,
Reňki gyr, reftary hup, münsem ýene ýorga semen,
Paslymyz nowruz-da bolsa, lälezar istär köňül.

Gaýyby diýr, bar ylaha, aç guluňyň bagtyny,
Käbe sary baş goýuban okagyn bäş wagtyny,
Dostlara bizden nesihat, nesýä goýmaň nagtyny,
Gördüňizmi, neýledi Dawut, Süleýman tagtyny,
Käbeýi-beýtil-harem diýip, ygtyýar istär köňül.
Goşundy-2 (https://gyzgyn.com/242/mahmyt-gayyby-1735-1810?show=244#c244): Mahmyt Gaýyby we Gurbanaly Magrupynyň "Aýdyşyk" sorag-jobagy.

Magrupy:
Bizden salam bolsun molla Gaýyba,
Dünýäniň binasy haçan tutuldy?
«Küntü kenzen mahfiýýenden» habar ber,
Kelemeýi-şahadat nirde bitildi?

Gaýyby:
Gaýry salam bolsun molla Magrupa,
Hak «Kün!» diýdi, şol gün bina edildi.
Tuby agajynyň ýapraklaryndan,
Kelemeýi-şahadat şonda bitildi.

Magrupy:
Hak owwal namany kime okatdy,
Ol kim idi okaban özün unutdy,
Adamdan ileri niçe kowum ötdi,
Dergada haýsynyň sözi tutuldy?

Gaýyby:
Hak owwal namany Adam okatdy,
Okaban Ezraýyl özün unutdy,
Adamdan ilgeri Benijan ötdi,
Dergada Resulyň sözi tutuldy.

Magrupy:
Haýsy günde bina etdi ol guşy,
Niçedir ganaty, guýrugy, başy,
Höregi nämedir, niçedir başy,
Niçe müň ýyldan soň başy ýetildi?

Gaýyby:
Penşenbe gün bina etdi ol guşy,
Dört bolar ganaty, guýrugy, başy,
Höregi darydyr, elli müň ýaşy,
Elli müň ýyldan soň başy ýetildi.

Magrupy:
Suwdaky balygyň puşty nä çenli?
Üstündäki gäwiň göşti nä çenli?
Ol arşy agzamyň hyşty nä çenli?
Niçe melek hasabynda bitildi?

Gaýyby:
Suwdaky balygyň uludyr puşty,
Ýedi müň ýedi ýüz batman ol gäwniň göşti,
Gudrat bilen salyndy agzamyň hyşty,
Dört melaýyk hasabynda bitildi.

Magrupy:
Bilermi sen haly nedir, boş nedir?
Jeset nädir, menzil nedir, guş nedir?
Ol ne bazar, gymmat baha daş nedir?
Kimiň daşy kem bahaga satyldy?

Gaýyby:
Eger bilsem, haly budur, boş budur,
Jeset menzil, janyň gerek, guş idir,
Ol imanyň gymmat baha daş idir,
Şeýtan daşy kem bahaga satyldy.

Magrupy:
Magrupy diýr, ne kysmata ýazyldy?
Ol ne zynjyr bir-birine düzüldi?
Niçe ýylda wagty ýetip üzüldi?
Aý bilen Gün haýsy wagtda tutuldy?

Gaýyby:
Gaýyby diýr, gurbat bilen ýazyldy,
Gije-gündiz bir-birine düzüldi,
Sansyz ýylda wagty ýetip üzüldi,
Aý bilen Gün harasatda tutuldy.
Goşundy-3 (https://gyzgyn.com/242/mahmyt-gayyby-1735-1810?show=245#c245): Mahmyt Gaýybynyň Otuz Iki Tohum Kyssasy.

mefâîlün, mefâîlün, fâilün
Ýaranlar, aýdaýyn men bir hekaýat,
Hekaýat magnysynda bu rowaýat.

Rowaýatda bitildi «Ekelnama»,
Barabar boldy hemme has-u aama.

Jepany Hazreti-Adam çekendir,
Otuz iki tohum baryn ekendir.

Sena aýdyp hemmesi çykdy ýerden,
Behiştiň dawasyny kyldy birden.

Tagalylla beripdir bize nygmat,
Behamdylla bilipdirmiz ganymat.

Şükür kyldyk ony şükürnasyga,
Bitildi her beýit bir dänesige.

Tamamy miweler şirin-u turşy,
Ýygylyp ýördiler jennete garşy.

Hemme «Bismylla!» diýip turdy ýerinden,
Gadam ileri basdy bir-birinden.

Jugary aýtdy: «Owwal özüm barar men,
Boýum uzyn, sakalym ak erer men.

Başymda selle-ýu sopynema men,
Hemmäňizden uly men, kethuda men.

Bilimi bäş ýerimden baglaýyp men,
Özüm jennete garşy çaglaýyp men.

Oşol halatda Bugdaý diýdi: «Akmak,
Senem peýda bolup sen mugjyzy-hak.

Tapypdyr sen nejasatdan kemaly,
Uzyn bolsa, boýuň gördi şemaly.

Howanyň şitdiginden agarar sen,
Ne ýüz birle jennete barar sen?!

Owamy sopyga meňzär syýagyň,
Ýüzüň aşgara meňzär, ýokdur ýagyň.

At-u eşek iýmez ajy palajyň,
Meniň ýanymda ýokdur hiç alajyň.

Seniň bäsiň göreý, kanda barardy,
Ne ýerde urdular, ýüzüň garardy?

Emelsiz sopy sen, tokmaga gaýym,
Başyňy sal guýy, bolgul mylaýym!»

…

Hemmesi bildiler Gozany öwla,
«Ulug sen!» diýip, hemme etdi töwella:

Doga eýläp, hemme zary kylarmyz,
Hemmämiz waspy-didary kylarmyz».

Bu sözi muhteser kyldy tamamy,
Bu Goza pişwa boldy ymamy.

Otuz iki tohumyň ýok hasaby,
Muňa ança ýazar bolsa kitaby.

Diýdi kim, Gaýyby, söz muhteserdir,
Ki mundan artygy hem derdeserdir.
Goşundy-4 (https://gyzgyn.com/242/mahmyt-gayyby-1735-1810?show=246#c246): Mahmyt Gaýybynyň Gazaly.

Senden özge, eý, senem, bu jümle duşmandyr maňa,
Dost tutmaz kim seni, bil, ol ki duşmandyr maňa.

Ten içinde jan ki diýrler sagynar men, men seni
Fi-l-mesel yşkyň onuň daşyndaky tendir maňa.

Dünýä gözüme garaňky görüner, eý, dilruba,
Tä seniň şemgy-jemalyň birle röwşendir maňa.

Bolmuşam Behlul kibi diwana yşkyňdan seniň,
Kaýda weýranhana ýerler bolsa, mesgendir maňa.

Dünýäniň bu bagy-gülzaryn neter men, Gaýyby,
Ýarymyň ziba jemaly bagy-gülşendir maňa.

Türkmen Edebiýatynyň Şahyrlary: Klassyklar-Sowetler-Döwürdeşler

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 04:59:56 +0000

TÜRKMEN EDEBIÝATYNYŇ KLASSYKLARY:
^"Abdybeg Şirazy - Nüwidi (1515-1580)"
^"Abdylla Şabende (1720-1800)"
^"Abdyrahaym Baýramhanyň ogly (1556-1626)"
^"Abdysetdar Kazy (1791-1880)"
^"Aly Owhadetdin Enweri (1110-1191)"
^"Alyşer Nowaýy (1441-1501)"
^"Annagylyç Mätäji (1822-1884)"
^"Baýly şahyr (1800-1880)"
^"Dosmämmet (1815-1865)"
^"Döwletmämmet Azady (1700-1760)"
^"Jahanşa Garagoýunly Hakyky (XIII asyr)"
^"Garajoglan (1606–1679)"
^"Gurbanaly Magrupy (1734-1810)"
^"Gurbandurdy Zelili (1780-1846)"
^"Hasanbeg Ytaby (1564-1616)"
^"Hoja Ahmed Ýasawy (takm. 1100-1166)"
^"Kazy Ahmed Burhaneddin Siwasly (XIII asyr)"
^"Keýmir Kör (1712-1800)"
^"Magtymguly Pyragy (1733-1798)"
^"Mahmyt Gaýyby (1735-1810)"
^"Mahmyt Pälwan (1247-1326)"
^"Mämmetweli Kemine (1770-1840)"
^"Misgyngylyç (1847-1906)"
^"Mollanepes (1810-1862)"
^"Muhammet Fuzuly (1494-1555)"
^"Muhammet Horezmi (XIV asyr)"
^"Myrat Talyby (1766-1848)"
^"Nurmuhammet Andalyp (1710-1770)"
^"Oraz Aşyky (1829-1880)"
^"Öweztagan Kätibi (1803-1881)"
^"Seýit Nesimi (1369-1417)"
^"Seýitnazar Seýdi (1775-1836)"
^"Soltan Ýakup Türkmen (XIII asyr)"
^"Şakendi (XVIII asyr)"
^"Şeýdaýy (takm. 1730-1800)"
^"Ysmaýyl şahyr (1486-1524)"
^"Ýolguly Jahy - Anisi (1545-1605)"
^"Ýunus Emre (1240-1320)"

TÜRKMEN-SOWET EDEBIÝATY:
^"Agageldi Allanazarow"
^"Agahan Durdyýew"
^"Akjemal Omarowa"
^"Alty Akmämmedow"
^"Aman Janmyradow"
^"Aman Kekilow"
^"Annasoltan Kekilowa"
^"Arap Gurbanow"
^"Ata Köpek Mergen"
^"Ata Salyhow"
^"Atajan Tagan"
^"Atamyrat Atabaýew"
^"Beki Seýtäkow"
^"Berdi Kerbabaýew"
^"Berdi Soltanýazow"
^"Berdinazar Hudaýnazarow (1927-2001)"
^"Çary Aşyrow"
^"Durdy Haldurdyýew"
^"Italmaz Nuryýew"
^"Gurbannazar Ezizow (1940-1975)"
^"Güseýin Muhtarow"
^"Gara Seýitliýew"
^"Garaja Burunow"
^"Hajy Ysmaýylow"
^"Halyl Kulyýew"
^"Hydyr Derýaýew"
^"Kakabaý Gurbanmyradow"
^"Kerim Gurbannepesow"
^"Körmolla"
^"Mollamurt"
^"Naryman Jumaýew"
^"Nobatguly Rejebow"
^"Nurmyrat Saryhanow"
^"Oraz Akmämmedow"
^"Pyhy Taganow"
^"Pomma Nurberdiýew"
^"Rahym Esenow"
^"Rehmet Seýidow"
^"Saparmyrat Öwezberdiýew"
^"Saýlaw Myradow"
^"Seýitnyýyaz Ataýew"
^"Şaly Kekilow"
^"Täçmämmet Jurdekow"
^"Täşli Gurbanow"
^"Tirkiş Jumageldiýew"
^"Towşan Esenowa"
^"Ýylgaý Durdyýew"

DÖWÜRDEŞ TÜRKMEN EDEBIÝATY:
^"Ahmet Halmyrat"
^"Ak Welsapar"
^"Akmyrat Şirow"
^"Aman Annadurdy"
^"Aman Goşa"
^"Bapba Gökleň"
^"Juma Hudaýguly"
^"Gowşutgeldi Daňatar"
^"Hudaýberdi Hally"
^"Hydyr Amangeldi"
^"Mämmetnazar Babanazar"
^"Orazgylyç Çary"
^"Şiraly Nurmyradow"
^"Ylýas Amangeldi"
^"Ýowşan Annagurban"

Abdylla Şabende (1720-1800)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 04:14:39 +0000

XVIII asyr türkmen edebiýatynyň görnükli wekilleriniň biri Şabende 1720-nji ýylda Was diýen ýerde eneden bolupdyr. Şahyryň ýaşlygy Was, Köneürgenç sebitlerinde geçýär. Soň Hywada, Ahal, Gürgen töwereklerinde hem gezýär.
Şahyryň ady Abdylla bolup (käbir maglumatda Abdylnazar), Şabende edebi lakamydyr. Onuň bu lakamyny dostunyň Eýran şasyna bendi bolup düşmegi bilen baglanyşdyrýarlar.
Şabendäniň kakasyna Mämi molla diýer ekenler. Ol ylymly adam bolupdyr. Öz ogluny hem düşunjeli edip ýetişdirmek maksady bilen Hywa medreseleriniň birine okuwa ýerleşdirýär. Şabende bu mümkinçiliklerden peýdalanypdyr we netijede, ökde at-şynas, belli sazanda, görnükli söz ussady bolup ýetişipdir.
Şabende dil bilimini özleşdirmäge uly üns beripdir. Şahyryň "Şabehram", "Gül-Bilbil" ýaly dessanlary onuň goňşy halklaryň iň gowy ýadygärlikleri bilen tanyş bolandygyna güwä geçýär.
Şabende Meňli diýen öz obadaş gyzyna öýlenýär. Olardan dört ogul dünýä inýär. Ýöne Meňliniň biwagt aradan çykmagy bu maşgala uly urgy bolýar. Şahyr Meňlä bagyşlap düzen şygyrlarynda dünýäniň biwepalygyndan zeýrenýär. Şabende 1800-nji ýylda Wasda aradan çykýar. Maglumatlara görä onuň gubury Wasda, Aşyk Aýdyňyň gümmeziniň gapdalynda ýerleşýär. Şabendäniň nebereleri Daşoguz oblastynyň Görogly (Tagta) raýonynyň «Türkmenistan», Köneürgenç raýonynyň «Leningrad», «8-nji Mart», «Gyzyl Iyldyz» kolhozlarynda ýaşaýarlar.

1.1. ŞABENDÄNIŇ LIRIKASY:
Şabendäniň lirikasynyň möçberi şeýle bir köp däl. Onuň bary-ýogy otuz-kyrk töweregi şygry bar. Olar esasan, yşky-liriki, öwüt-nesihat, hem-de tapmaça häsiýetli goşgulardyr. Beýleki türkmen klassyklary ýaly, Şabende hem döredijiliginde yşky-liriki tema ep-esli orun beripdir. Onuň bu temada ýazan şygyrlarynda gelin-gyzlaryň gözellikleri hem-de adamkärçilik mertebeleri wasp edilýär. Olaryň belli-bellileri çeperçilik ussatlygy babatdan has-da tapawutlanýar. Şahyr «Gözelim», «Peri görmedim», «Dört gözel» («Magruplykda bellidir»), «Tylla seniň yşkyňda», «Söwer ýarym, Meňli», «Meňli hany nätdiň?» atly goşgulary muňa mysal bolup biler.

Şabendäniň «Gözelim» atly goşgusy diňe bir onuň öz döredijiligi boýunça däl, eýsem tutuş klassyky edebiýat boýunça-da saýlama eserleriň biri hasaplanýar. Tematikasynyň bitewiligi, şahyryna pikir-duýgularyň hyjuwly, göçgünli hem dabaraly halda beýan edilmegi epitetleriň, metaforalaryň we beýleki çeperçilik serişdeleriň diýseň köp hem-de ýerlikli ulanylmagy «Gözelim» atly goşgynyň şeýle şowly çykmagyna oňat ýardam edipdir.

Bar bolan maglumatlara görä, şahyr bu goşgusyny Gözel atly gelniň haýyşy bilen döredipdir. Ozal hem ýatlanylyşy ýaly, Şabende, Talyby, Kemine üçüsi ilki birnäçe gün Hywada bolanlaryndan soň, Ahala, Mara gezelenje gaýdýarlar. Ýolda gum etegindäki obalaryň birinde myhman bolýarlar. Olara oňat hezzet-hormat edýärler. Ertesi Kemine: «Bu öýüň ýaşulysy bir ýere gitdimi ýa-da ýokmy?» diýip soraýar. Şonda öý eýesi adamsynyň üç ýyl mundan öň aradan çykandygyny aýdýar. Kemine onuň ýaňy ýigrimi-ýigrimi üç töweregi ýaş, şeýle görk-görmek bilen ömrüni kül edip oturman, kime-de bolsa birine durmuşa çykmagyny maslahat berýär. Ol gelin hem kim bir bent goşguda ýedi aşygyň adyny getirip,özüne bagyşlap goşgy goşup berse, şoňa durmuşa çykmaga razydygyny aýdýar. Nobat Şabendä berilýär. Ol şol ýerde horjunyndan galam, kagyz alyp, «Gözelim» goşgusyny ýazýar we okap berýär. Goşgy gelne ýaraýar. Ol öz şertinde durmaga razydygyny aýdýar. Şabende bolsa oňa ýaşlarynyň deň däldigini, şonuň üçin ataly-gyz bolmagy teklip edýär.

Şabende «Gözelim» goşgusynda şol döwürde we ondan öňki edebiýatda ulanylan epitetleri, deňeşdirmeleri, meňzetmeleri, metaforalary we beýleki çeperçilik serişdelerini örän ýerlikli ulanypdyr. Şahyr aýtmyşlaýyn, ol Gözel «perileriň soltany, hany, toty kimin suhanwer, şirin zyban, kirpikleri hanjar, gaşy keman, lebleri şähdi-şeker, açylan ter gunça, bakyşy hun bahaly, älem görki-guwanjy, serwi-rowan, çölüň maraly, galam gaşly, gözleri jellat, dür-ýakut bilen bezenen, sahypkyran» gelin bolmaly.
Öňki öten aşyk-magşuklary ýatlamak bilen, liriki gahryman magşugyna «Öter üşbu gözellik, bäş gün söhbet guraly, Ýalançyda galmasyn janda arman, Gözelim» diýip ýüzlenýär hem-de real durmuşy lezzetini, hözirini görmegi, erkana ýaşamagy maslahat berýär. Yslam dininiň wagyz-nesihatçylarynyň adamlary göwnüçök-günlik, terkidünýälik ruhunda terbiýeläp, olary passiwleşdirmek, şeýdibem ähli sagdyn hem erkin pikirli adamlardan dynmak ugrunda güýçli göreş alyp barýan döwründe, Şabendäniň adam ömrüniň gysgadygyny, onuň geçip barýandygyný ýat-latmak bilen, döwürdeşlerini ýaşaýşa, göreşe aktiwleşmäge çagyrmagy uly ähmiýete eýedir.

Şabendäniň «Dört gözel» atly goşgusy-da onuň original eserleriniň biridir. Şahyr bu şygrynda gelin-gyzlary taryplamagyň özboluşly tärini ulanypdyr. Ol dört gözeliň biri-birinden bezemendigini, owadandygyny, şirin dillidigini nygtamak bilen, olaryň hemmesiniň-de mertebesini arşa çykarýar. Gelin-gyzlary şeýle usulda wasp etmek türkmen halk döredijiliginiň we klassyky edebiýatynyň taryhynda başga-da duş gelýär.
Şahyryň söýgi lirikasynda onuň şahsy durmuşy bilen bagly eserler bar. Ol söýgülisi hem baş ýoldaşy hakynda «Söwer ýarym, Meňli», «Meňli hany nätdiň?» atly goşgularyny döredipdir. Şahyryň «Söwer ýarym, Meňli» goşgusy onuň ýaş ýigitlik ýyllaryna degişli bolup, onda Meňliniň juwanlyk döwründäki görk-görmegi taryplanýar. «Meňli hany nätdiň?» goşgusy gam-gussaly motiwde bolup, ol şahyryň aýalynyň ölümi bilen baglanyşykly düzülipdir. Şabende goşgynyň bütin dowamynda ençeme öten-geçenleri ýatlap, pelekden şikaýat edýär hem-de olaryň hemmesini Meňliden jyda düşmegi bilen baglanyşdyrýar.
Şabende lirikasynyň uly bölegini öwüt-nesihat tema bagyşlapdyr. «Kim biler», «Aty bolmasa», «Haýyr-patasyn almanyň», «Ynsan ugraşsa», «Nä bilsin», «Ganatlanyp uçmaga», «Ussatdan tälim alanyň», «Haty ýagşydyr» atly goşgularynda namart, gorkak, husyt, harsydünýä, gedem, öwünjeň; utanç-haýasyz, ýaňra, samsyk, il derdine ýaramaýan adamlary kötekleýär hem-de şeýle häsiýetleriň adamkärçilik bilen bir ýere sygyşmaýandygyny öwran-öwran nygtap geçýär. Şahyr pikirlerini-kontrast usulda beýan etmek bilen, batyr, edermen, dogumly, mert, pähim-paýhasly, sahy, il derdine ýaraýan adamlary otrisatel tiplere garşy goýýar. Şabende adamkärçiligi wasp etmegi, adam mertebesini belent tutmagy özüne şygar edinipdir. Ol «Jepa eýledim» atly goşgusynda bu barada şeýle diýýär:

Kimseler bolupdyr äleme soltan,
Birnäçeler gezer akyly haýran,
Adam abraýy üçin eýledim jöwlan,
Men bu jana şeýle jepa eýledim.

Şahyr adam häsiýetlerini örän synçylyk bilen suratlandyrypdyr. Ol bir degimsize emel ýetse, gözi ýer görmeýändigini, doýmaz-dolmazlyga, harsydünýälige ýüz urýandygyny aýdýar hem-de şeýle adamlary paş edýär:

Bedasyl ýigide ýetişse beglik,
Tumak baglap, hatyrasyn jem biler.

Ýa-da:

Suw üstünde ýergesize ýer gelse,
Garny doýman, sarkyt bermez içmäge.

Şahyr batyr, edenli, dogumly, akylly adamlary göze sürme hasaplaýar.
Şabende ýaşan jemgyýetinde başarnygyň, adamkärçiligiň mal bilen, baýlyk bilen ölçenilýändigini uly gynanç bilen ýatlaýar.

Gürrüňde ýigidiň ady tutulmaz,
Gylygy, gylyjy, aşy bolmasa.

Ol Gündogaryň beýik söz ussady Alyşir Nowaýynyň durmuşyndan mysal getirip, öz pikirlerini has-da täsirli beýan edipdir. Bize belli bolşuna görä, Nowaýy Husaýyn Baýkaranyň köşgünde mürze bolup, döwlet işini dolandyrmakda, oňa köp peýdaly maslahatlar berýär. Şeýdibem ençeme ganly çaknyşyklaryň öňi alynýar, ýurduň, il-günüň hal-ýagdaýynyň gowulaşmagyna, ylmy-medeniýetiň ösmegine uly ýardam edýär. Emma şonda-da hiç kim onuň gadyryny bilmeýär. Gaýta tersine köşk adamlary tarapyndan oňa her hili şyltaklar atylýar, ol ençeme gezek döwlet işinden çetleşdirilýär. Beýik söz ussadynyň şeýle şowsuzlyklara uçraýşy, häkim toparlar bilen alyp baran göreşleri, onuň parasatlylygy, dilewarlygy türkmen halk döredijiligindäki anekdotlar toparynda örän çeper beýan edilipdir. Şabende hem «Kim biler» atly goşgusynda şu ýagdaýy ýatlap geçýär:

Selmany-päk bolsaň ýa kazy-lukman,
Myraly şir bolsa, gadryň kim biler.

Şabende öwüt-ündewlerini watançylyk ideýasy bilen-de baglanyşdyrypdyr. Ol halkyň erkinlik, özbaşdaklyk ugrunda daşary ýurt basybalyjylaryna garşy alyp baran göreşinde il-gününi söýýän batyr, gahryman, edenli ýigitleri terbiýeläp ýetişdirmegiň zerurlygyna düşünipdir hem-de olary taryplapdyr («Kem biler», «Ynsan ugraşsa», «Ganatlanyp uçmaga»). Şahyr halky birek-biregiň sarpasyny belent tutmaga, agzybirlige çagyrypdyr. Baş-başdaklygy, duşmançylygy, agzalaçylygy ýazgarypdyr:

Tutan işi barmaz başa,
Täsipli bolan iliň.

Şabendäniň ahlak-didaktiki goşgularynyň öz döwri üçin uly terbiýeçilik ähmiýetiniň bolandygy belli zatdyr. Olar häzir hem öz güýjüni ýitirmän gelýär.
Şahyryň aýdyşyk we tapmaça häsiýetli goşgylary hem bar. Mysal üçin, «Dagy bäş», «Wallasy kyrk», «Kaýdadygy bilinmez», «Zamany nedir», «Kaýsydyr erur» atly goşgularynda şahyr näme hakynda pikir ýöredilýän bolsa, onuň häsiýetli hem özboluşly aýratynlyklaryny aýlawly sözler arkaly ýatlatmak bilen, oýlap tapmasy kyn soraglary orta atýar. Oýlanyp tapylmaly jogaplar astronomiýa, anatomiýa, taryh, edebiýat we beýleki ylymlar bilen bagly bolup, oňa dini äheň berilýär. Şabendäniň «Dagy bäş» hem «Wallasy kyrk» atly goşgularynda Aý, Gün, ýyldyzlar, bir ýyl, dört pasyl, on iki aý, hepde, gije gündiz barasynda söz açylyp, olar bäş wagt namaz, kyrk parz (Yslam dini boýunça ýerine ýetirilmeli kada-kanunlar) bilen baglaşdyrylýar:

Habar bergil, Haşym hojam,
Ne çölüstandyr, dagy bäş.
Agzynda kyrk müň kyrk dişi,
Ne ýylandyr aýagy bäş.

Synamda yşkyň dagy bar,
Dilsiz, agyzsyz ýagy bar.
Üç ýüz altmyş aýagy bar,
Her aýagnyň barmagy bäş.

Birinji bentde şahyr gije-gündizi asty ak, üsti gara ýylana, gijäniň garaňkylygyny agza, asman ýyldyzlaryny bolsa dişe meňzedýär. Ikinji bentde, «Üç ýüz altmyş aýakly, dilsiz-agyzsyz ýagy» bir ýyl diýen manyny aňladýar. Milady hasabyndan tapawutly hijri senesi oýunça bir ýyl üç ýüz altmyş gün hasaplanýar. Onuň «Kaýdadygy bilinmez» atly goşgusynda şol maglumatlaryň üsti ýetirilýär:

Ol nedir kim, dört ýanynda ýüzi bar,
Ol nedir kim, synasynda gözi bar,
Ne kelamdyr üç ýüz altmyş sözi bar,
Ýerde, gökde, Aýdadygy bilinmez?

Bu bentdäki "dört ýanynda ýüzi bar" dört pasyl, "synasynda gözi bar" Aý hem Gün (iki göz), "üç ýüz altmyş sözi bar" üç ýüz altmyş gün bolmaly.
Beýleki birnäçe şahyr ýaly, Şabende «Kaýsydyr-Erur» atly tapmaçasynda sorag we onuň jogabyny bilelikde beripdir.

Şahyr tapmaça häsiýetli goşgularyny, bir tarapdan, Kasym hojam ýaly (kä ýerde Bakyr hoja) din wekilleriniň ylym-bilimini, olaryň dünýägaraýşyny barlap görmek, olary synagdan geçirmek, ikinji tarapdan bolsa, döwürdeşleriniň tiz pähimliligini, oýlanyşyny, ylym-bilimlerini ösdürmek maksady bilen düzüpdir. Ol ruhanylary sowatsyzlykda, nadanlykda aýyplaýar. Hatda ylym-bilimi bolmasa-da, halk köpçüliginiň öz aýdanlaryna düşünýändigini olara ýatladýar.
Şabendäniň tapmaça ýaly goşgulary onuň öz döwrüniň ýokary sowatly adamy bolandygyny, onuň köp zatlar bilen gyzyklanan-dygyny, pähim-paýhasly, ýiti zehinli, dilewar, gepe-söze çeper adam bolandygyny görkezýär.
Şabende «Lailaha illalladyr», «Lälezar etgen jelil» ýaly dini-mistiki äheňdäki goşgulary hem ýazypdyr. Olarda dini düşünjeler öwüt-ündew edilýär. Bu şahyryň döredijiliginiň çäkli tarapydyr.
Şabende lirikasyny türkmen şygyr sungatynyň gowy nusgalary bilen bezäpdir. Ol halk gepleşiginiň iň saýlama sözlerini kapyýa hökmünde ulanypdyr. Onda arap-pars sözleri örän az duş gelýär. Şabendäniň goşgularynyň köpüsi 8-11 bogundan ybarat bolup, olaryň hemmesi diýen ýaly goşuk (murapbag) formasynda ýazylypdyr. Onda 14–15–16 bogunly muhammes (bäşleme), on ikileme formasynda ýazylan şygyrlar-da duş gelýär. («Kaýsydyr - Erur», «Gözelim»).
Möçber taýdan şeýle köp bolmasa-da, hil babatdan gowy goşgulary bilen Şabende türkmen poeziýasyna gymmatly goşant goşupdyr. Ol XVIII asyr türkmen edebiýatynyň taryhyndaky realistik ugruň ösmegine uly ýardam edipdir.
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/240/abdylla-sabende-1720-1800?show=247#c247): ŞABENDÄNIŇ ŞABÄHRAM DESSANY.
Şabende türkmen klassyky edebiýatynyň ösmegine saldamly goşant goşan şahyrdyr. Onuň yşky-liriki, sosial, öwüt-nesihat temasyndan ýazylan ençeme goşgulary bar. Şabende "Kaýdadygy bilinmez", "Dagy bäş", "Kyrk" ýaly muammalaryň, dünýewi temada ýazylan ençeme şygyrlaryň awtorydyr.
Şabendäniň eserlerinnň agramly bölegi halkyň bähbitlerine hyzmat edipdir. Şahyr "Bolmasa", "Kim biler" ýaly goşgularynda okyja päkize ahlaklary ündeýär. Bedasyl adamlary ahlaksyzlyklaryň sebäpkäri hökmünde ýazgarýar:

Bedasyl ýigide ýetişse beglik,
Tumak baglap, hatyrasyn jem biler.

Agzybirligiň uly güýç bolup durýandygyny nygtap, şahyr öz goşgularynda halky birleşmäge çagyrýar.
"Şabehram" dessany yşky-fantastik häsiýetde ýazylan eserdir. Dessanyň asyl çeşmesi Gündogar halklaryň arasynda ýaýran Bähram Gur hakdaky rowaýatlara syrygýar. Eseriň baş gahrymany Şabehram. Onuň garşysyna adaty dol güýçler goýulýar. Şabehram döwler bilen uruşýar, periler bilen duşuşýar. Şabende şu eseriniň üsti bilen ynsan pähiminiň, paýhasynyň dabaralanmagyny gazanýar.
Şabehram "periler neslinden" bolan Balahusun diýen gyza aşyk bolýar. Söýgülisine gowuşmak üçin ol fantastik gözellikleriň, güýçleriň arasyndan geçip, maksadyna ýetýär. Dessanda hyýaly zatlar, Süleýmanyň hasasy, telpegi, köwşi, Döwsepidiň gulana öwrülmegi, uçmagy, perileriň kepdere öwrülmegi we başgalar kömekçi serişdelere öwrülýärler.
"Şabehram" dessanynyň ähmiýeti ynsan güýjüniň ýanbermezligi, maksada okgunlylygyň hat-da adatdan daşary güýçlerden hem ýokarydygyny dabaralandyrmakdan ybaratdyr.

2. "GÜL-BILBIL" DESSANY, TEMASY, IDEÝA-MAZMUNY:
Şabende "Gül-Bilbil" dessanyny ömrüniň soňky ýyllarynda ýazypdyr. Ol bu barada "Begler" şygrynda belläp geçýär.
"Gül-Bilbil" dessany hem yşki-fantastik temada ýazylypdyr. Eser Turan welaýatynda Nasyr diýen patyşanyň perzentsizlikden nalamagy bilen başlanýar. Nasyr patyşanyň ogly bolýar. Eseriň girişinden başlap, awtor fantaziýa geçip ugraýar. Dessanyň baş gahrymany Bilbil ýedi ýaşynda, düýşünde Gül diýen gyza aşyk bolýar. Wakanyň soňky çözgütlerine gönüden-göni dahylly adamlar - Sala beg, Zelili, molla Galandar hakda gürrüň edilýär. Watançylyk, gahrymançylyk, dostluk, ýoldaşa wepalylyk ideýalary eseriň içinden eriş-argaç bolup geçýär.

2.1. Eseriň esasy gahramanlary: Bilbil, Sala beg, Molla galandar, Zelili, Gül. Bu obrazlar arkaly öňe sürülýän ideýalar.
Dessanyň baş gahrymany Bilbildir. Şu obraz arkaly awtor söýginiň mertebesiniň belentligi, ony goramak ideýalaryny orta atýar. Şabende söýginiň äsermezlik edilmegine garşy çykýar. Onuň goragçysy hökmünde bolsa Gül bilen Bilbili orta çykarýar. Bilbilde gözelleri seçip öýlenmäge mümkinçilik bar. Ýöne Aýjemal, Aýsuluw, Gunçabi ýaly gözellere Bilbil öýlenmeýär. Ol diňe Gül diýip hereket edýär.
Güle gowuşmagyň kyndygyny görkezmek üçin, Bilbiliň garşysyna örän çylşyrymly kynçylyklar çykarylýar. Her hili synaglara duş gelip, olary ýeňip Bilbil Güle gowuşýar. "Hakyky söýgi adamlaryň arasynda parh goýmaýar" diýen pikir orta atylýar.
Gülüň obrazy dessanyň esasy ideýasynyň aýdyňlaşmagynda aýgytly rol oýnaýar. Eserde söýgi meselesiniň çözgüdiniň bir tarapy Gül bilen baglanyşyklydyr
Gül hem söýgülisi Bilbili düýşünde görýär. Ol eseriň bütin dowamynda gahrymanlaryň - Bilbiliň, onuň dostlarynyň ruhy hemaýatçysy bolýar. Periler neslinden bolsa-da Gül özüni belent tutmaýar. Ol adamzat nesliniň pehim-paýhasynyň öňünde baş egýär.

2.1.1. Gülüň obrazy:
Gülüň obrazy, aýal-gyzlara mynasyp bolan gowy gylyk-häsiýetleri özünde jemleýän obrazdyr.
Sala beg Bilbiliň iň ýakyn ýoldaşy. Ol dessanyň bütin dowamyn-da Bilbiliň gapdalynan aýrylmaýar. Sala begde ýoldaşa wepalylyk, mertlik, edermenlik ýaly adam ahlagynyň iň gowy häsiýetleri bar. Ol adalatyň dabaralanmagy, aşyklaryň maksatlaryna etmegi üçin janyny bermäge taýyn.

2.1.2. Sala begiň obrazy:
Sala beg dessandaky ähli wakalarda Bilbiliň sag goly bolup durýar. Dessanda gahrymanlaryň hereketleri umumy planda berilýär. Şonuň üçin gahrymanlaryň häsiýetlerini yzarlamak we analiz bermek aňsat düşmeýär.

2.1.3. Galandaryň obrazy:
Galandar Bilbiliň ruhy hemaýatçysy, ýaşlyk döwründen terbiýeçisi bolýar. Onuň obrazy dessanda manyly we gyzykly obrazlaryň biridir. Galandar başdan söýgi meselesi boýunça Bilbili goldaýar. Bu bolsa onuň XVIII asyrdaky türkmen jemgyýetiniň progressiw pikirli adamsy hökmünde orta çykýar. Bilbil molla Galandara ussady, agasy hökmünde garaýar.

2.1.4. Zeliliniň obrazy. Zelili dessanyň esasy gahrmmanlaryny biridir. Ol özüniň gelip çykyşy boýunça garyp gatlagyň wekilidir. Ol Bilbiliň ýönekeý bir hyzmatkäri. Ol öz hökümdarynyň. söýgi baradaky pikirini goldaýar. Onuň maksada ýetmegi üçin janyny gaýgyrmajakdygyny aýdýar.
Ol adamkärçiliginiň artykmaçlygy bilen dessanyň beýleki gahrymanlaryndan birjik-de pesde durmaýar we Bilbiliň sulhy alyşýan adamlarynyň biri bolýar.

Dessanyň gahrymanlarynyň üsti bilen awtor watançylyk, gahrymançylyk, dostluk ideýalaryny öňe sürýär.

2.2. Dessanyň dili. çeperçiligi, kompozisiýasy:
"Gül-Bilbil" dessanynyň dili XVIII asyrdaky türkmen ýazuw edebiýatynyň beýleki ýadygärliklerinden tapawutlanmaýar.Onda arap-pars sözleriniň ulanylmagyna garamazdan, umuman, halka düşnükli. Dessan türkmen dilinde ýazylan eserdir. Ondaky goşgular formasy taýdan-da, ölçeg we çeperçilik serişdeleri taýdan-da halk diliniň baýlyklaryna esaslanýar.
Dessanyň kompozisiýasy örän ýönekeý. Bilbil düýşünde Güle aşyk bolýar. Onuň magşugyna gowuşmagyna tarap hereket başlanýar. Bu herekete Gülüň perizat, Bilbiliň bolsa adamzat neslinden bolma-gy päsgel berýär. Ikinjiden, Güle ýetmek üçin dürli kynçylyklar ýatyr. Şeýle päsgelçilikler Bilbiliň Güle ýetmeginde uly rol oýnaýar. Baglanyş Bilbiliň Gül gowuşmagy bilen çözülýär. Awtor Bilbili Güle ýetirmek üçin dürli fantastik ugurlary ulanýar. Bu bolsa XVIII asyryň türkmen düşünjesi, durmuşy bilen baglanyşyklydyr.

3. Şabende görnükli dessançy:
"Gül-Bilbil", "Şabähram" ýaly dessanlary düzen Şabende çeper sözüň ussady hasaplanýar. Bu eserler bilen türkmen okyjylaryny adalata, päk duýgulary goramaga çagyryp gelýär.
Şabendäniň türkmen edebiýatynyň taryhynda tutýan orny onuň XVIII asyryň ogly hökmünde öz döwri üçin örän uly ähmiýete eýe bolan çeper eserleri döredenligi bilen kesgitlenýär.

Mollanepes (1810-1862)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 02:57:55 +0000

Mollanepes ajaýyp söz ussady hökmünds XIX asyr türkmen klassyky edebiýatynyň iň görnükli wekilleriniň biridir. Ol 1810-nji ýylda Saragtda molla Kadyrberdi diýen adamyň maşgalasynda eneden bolýar. Ol oba mekdebinde we Mary medresesinde okaýar. Soňra Buharadaky medreselerde okap, bilimini artdyrýar. Mollanspes örän zehinli bolýar. Ol halk döredijiligini, Gündogaryň görnükli wekilleriniň, eserlerini öwrenipdir.
Mollanspes Bossantäç diýen gyza öýlenýär. Ondan iki ogul bolýar. Şahyr olaryň ylymly adamlar bolmaklary üçin uly alada edýär. 1860-1861-nji ýylda Hemze Mürze tarapyndan ýolbaşçylyk edilen Eýran şasynyň goşunlary Marynyň üstüne dökülende, Mollanspes hem olara garşy bolan söweşlere gatnaşýar. Şol söweşleriň birinde agyr ýaralanýar we 1862-nji ýylda aradan çykýar.
Mollanepes edebiýata, onuň görnükli wekillerine dogry baha berip bilen şahyr bolýar. Ol Keminäniň "Zülpüň"diýen goşgusyny okap: "Molla Kemine zülpi taryplamaga söz goýmandyr" diýipdir.
Beýik Magtymgulynyň adyny "gökleň şiri" diýip tutýar.

Hoş gal, gekleç şiri-molla Pyragy,
Size sary rowan bolandyr köňlüm.

1. MOLLANEPESIŇ LIRIKASY:
Mollanspes edebi işine ýaş wagtynda başlapdyr. Şahyr birtopar liriki goşgulary bilen özüni halk içinde uly ussat hökmünde tanadypdyr.
Mollanepesiň lirpkasy tematika taýdan dürli-dürlidir.Olaryň arasyndan ideýa, çeperçilik taýdan has tapawutlanýan şygyrlar: söýgi, öwüt-nesihat we il-ýurdy söýmeklige bagyşlanan şygyrlardyr.

1.1. Söýgi, ahlak temasy:
Mollanepes şahyry ýöne ýere "yşk mülküniň şasy" hasaplamaýarlar. Onuň söýgi baradaky goşgulary bogulan çemeni ýatladýar.
Şahyr durmuşyň özeni-söýgi diýip düşünýär we real, dünýewi söýgini öňe sürýär. Mollanepes bu temada "Bäri gel", Haýrana galar","Kakar","Nazar kylsa dişleriňe" "Söwdügim","0wadan gelin", "Istäp ki gözel ýary" ýaly ajaýyp şygyrlary döredipdir.

Mollanepes bu şygyrlarynda gelin-gyzlaryň owadanlyklaryny obrazly sözler bilen taryplapdyr:

Balyk ýüze bilmez.suwa girende,
Guş pessaýlap düşer ýüzüň görende...

Dür derýadan çyka bilmez,
Nazar kylsa dişleriňe.

Mollanepesiň aýdyşyk-dialog şekilinde düzülen "Istäp ki gözel ýary" diýen ajaýyp eseri söýgi temasyna degişli eserleriň arasynda özüniň şow-hunlylygy, formasynyň hem aýratynlygy bilen tapawutlanýar. Şahyryň bu eserinde ýigidiň öz söýýän gyzy bilen duşuşygy, özara gürrüňleri we gyzyň gözelligi.wasp edilýer:

Istäp ki gözel ýary, gördümki, salamatdyr.
Baş goýdum aýakynda, "Tur - diýdi - "ne halatdyr.
Turdum, diýdim, "Arzym bar"- Arz eýle, adalatdyr!".

Söýgüli gyzyň owadanlygyny wasp edende, Mollanepes ony dünýä zatlarynyň hemmesinden ýokary goýýar

Bag içine ýar sallanyp girende,
Bilbiller saýramaz, haýrana galar.

Mollanepesiň dörsdijiliginde süýgi lirikesy merkezi orunda durýar. Şahyryň şu tema boýunça döreden şygyrlary belent hyjuwlylygy, mukamlylygy we durmuşy söýüjiligi tarapdan belent derejede durýar.

1.2. Öwüt - nesihat temasy:
Mollanepesiň ajaýyp liriki şygyrlarynyň arasynda onuň ahlaky şygyrlary görnükli orun tutýar. Bu goşgularynda şahyr adamlarda, esasan, agzybirlik, hüşgärlik, dostluk duýgularynyň ösmegine ýardam edipdir.
Öwüt- nesihat baradaky şygyrlaryndan şahyryň "Ner gezgin", "Aňsa" goşgularynyň atlaryny tutmak bolar.
"Ner gözgin" goşgusy halk arasynda iň bir söýlüp okalýan şygyrlaryň biridir. Goşgynyň ilkinji setirlerinde: Köňlüm, saňa nesihat: gezseň. serbe-ser gezgin" - diýmek bilen her bir adamda ar-namyslylyk, mertlik duýgularynyň bolmalydygyny nesihat beripdir. Şahyr bu goşgusynda halky agzala bolmazlyga, uruşmazlyga we dostlukda ýaşamaga çagyrýar:

Iki adam uruşsa, öter ýaly ýol berme,
Birisine gep berip, ol birine al berme!

Adamlara mert bolmaklygy, her bir bolar-bolmazyň öňünde boýun egmezligi nesihat berýär:

Nepes, hiç bir kem durma, deňi-duşy, dost-ýardan,
Pul tapmasaň göterme, näkes bilen süýthordan,
Her dilende, gam basar, köňlüň dolar gubardan,
Kyrk ýyl maýa gezinçäň, bütin bir ýyl ner gezgin".

Mollanepes "Aňsa" şygrynda özniň, gözýetiminiň giňligini, ýiti synçydygyny, ynsanyň gylyk-häsiýetini haýwana, ynsana öz ýaşan ýeriniň hemme zatdan gowudngyny berip bilipdir:

Jereniň balasyň baksaň, bejerseň,
Suw ýerine şeker-şerbetler berseň,
Höregne gül berip, bir güni görseň:
Watandan el götär, "çöl" sesin aňsa"

Şahyr süýthorlary, il derdine ýaramaýan bigaýratlary, bahyl baýlary özüniň ýiti sözleri bilen gülki astyna alypdyr:

Bedasylyň köňli açylar, "şer" diýseň,
Hergiz gitmez il derdine "ýör" diýseň,
Bahyllaryň jany çykar "ber" diýseň,
Täzeden jan geler, "al" sesin aňsa.

"Aňsa" goşgusy şahyryň has çeper eserleriniň biri hasaplanýar.

2. "ZÖHRE -- TAHYR" DESSANY:
Mollanepes liriki şygyrlarynyň daşyndan halk rowaýatlarynyň esasynda ýazylan meşhur "Zöhrs—Tahyr" dessanynyň hem awtorydyr. "Zöhre—Tahyr" sýužeti halk ertekisi esasynda-dyr.Dessanyň gürruňi halk içinde Mollanspesden öň hem aýdylýan eken.
"Zöhre—Tahyryň" erteki warianty türki dilde gepleýän ähli halklarda bar. Ýöne dessan görnüşinde Mollanepesiňki ýaly hiç bir şahyr işlemändir ( özbek şahyry Saýýadyň "Tahyr we Zuhra" ady bilen poemasy bar). Şahyr bu dessany türkmen durmuşyna mahsus aýratynlyklar bilen ýazypdyr.
Mollanepesiň dessany hem kyssa bilen şygryň gatnaşygy esasynda ýazmlyldyr. Dessan gozgaýan messleleri we çeper formasy bilen şöhrat gazanan eserleriň biridir.
Dessan söýgi temasy esasynda ýazylan, sotsial-deňsizlige we adalatsyzlyga garşy gönükdirilendir. Halkyň azat söýgi, erkin durmuş gurmak ugrundaky arzuw-niýetlerini görkezýär.

2.1. DESSANYŇ OBRAZLARY

2.1.1. Tahyryň obrazy:
Tahyr dessanyň položitel gahrymany bolup, ol XIX asyrda ýaşan, öz söýgülisine wepaly, tutanýerli, mert ýigitleriň tipidir.
Tahyr ýaşlykdan Zöhräni söýýär. Ýöne Babahan patyşa Zöhräni bermek ähdinden dänýär. Tahyr arkadaýanjynyň ýokdugyna göz ýetirenden soň, bu meselede mert durmagy kasam edýär. Tahyr sözüniň
üstünde pugta durýar. Ol Zöhre zerarly ýurtdan çykarylyp, agyr horluklara sezewar edilýär. Babahanyň jellatlarynyň elindäkä hem müzzermeýär. Ol:

Men bir aşyk-mestana men,
Gorkmanam jellat daryndan –

diýip, gazaply şaha ýalbarmaýar. Onuň şer işlerini ýüzüne aýtmak-dan gorkmaýar:

Bende gul sen, "Şa men" diýip gezer sen,
Atam bilen kylgan ähdiň bozar sen,
Haýyr bolgan işi şere ýazar sen,
Alladan gorkaram, senden gorkmanam!

Mollanepes Tahyry Mahym bilen baglanyşkly etmek bilen. onuň bir sözlüligini, öz söýgülisniň wepalydygyny subut etmekçi bolýar. Tahyrdaky adamkärçiligiň oňat sypatlary oňa okyjynyň duýgudaşlyk etmegine sebäp bolýar:

2.1.2. Zöhräniň obrazy:
Zöhre öz söýgülisine wepaly, adalatsyzlyklara garşy durup bilýän mert gyzlaryň tipidir. Awtor Zöhräniň obrazynyň üsti bilen döwrüň adalatsyzlyklaryna garşylyk görkezmek, erkin söýgi barada pikirleri öňe sürmek ýaly ideýallary amala aşyrýar.
Zöhre öz söýgüsine wepaly bolmakda şanyň gazabyndan çekinmeýär. Hiç bir güýç, baýlyk ony özüne tabyn edip bilmeýär. Zöhre binamyslygy, gorkaklygy adamynyň iň ýigrenji sypatlary hatarynda näletleýär. Zöhre kakasy Babahanyň elinden dat edýär, ýöne hiç haçan ýalbarmaýar.
Ol öz kakasynyň sütemkärdigini şeýle beýan edýär:

Günde ýüz zulum bar mazlum başynda,
Barçalara ganly jaýdyr bu jaýlar.

Zöhrs erkin durmuş, azat söýgi, adamkärçilik hukuklary ugrunda göreşen gyzlaryň esasy häsiýetlerini özünde jsmleýän gyzdyr.

2.1.3. Mahym, Adyl şa, Mollanepesiň öz obrazy:
Mahym Mollanepese Tahyryň Zöhrä wepalydygyny görkezmek üçin gerek bolupdyr. Şonuň üçin awtor ony Zöhreden-de owadan. Tahyr üçin her-hili jebir-sütemlere dözýän, baýlyga, beglige kowalaşmaýan gyzyň sypatynda suratlandyrýar.
Mahym Tahyryň didaryny görüp, oňa aşyk bolýar. Emma Tahyr ony kabul etmeýär. Awtor Mahymy Tahyra päk söýgi bilen baglaýar. Mahymyň özüni alyp barşy Tahyra-da täsir etmän durmaýar. Ol-da:

Tahyr diýr, dönmen senden;
Sen hem el göterme menden...

diýip, Mahymy özüne baglaýar.
Adyl şa Babahanyň garşysyna goýlup, awtoryň ideýasyny ýüze çykarýan obrazdyr. Bu romantik obraz bilen şahyr han-begleri adalatly rehimdar bolmaga çagyrýar.
Mahymy, Adyl şany belli bir derejede Zöhräniň halyna perwaýsyz garaman adamlar derejesinde awtor görkezip bilipdir.
Mollapepes eseriň başynda Zöhräniň we Tahyryň terbiýeçisi hökmünde wakalara gatnaşyp başlaýar we olaryň söýgüleriniň goragçysy hökmünde çykyş edýär.
Awtor eseriň başynda bu eseri haçan we nirede ýazandygyny, özüniň adyny, kimlerdendigini, näme kär bilen meşgullanandygyny beýan edýär.
"Zöhräni... Mollanepesiň aýaly Bossantäje terbiýelemäge berdiler" diýen setirlerinde bolsa şahyryň aýalynyň Bossantäçdigi aýdylýar. Mollanepesiň we Bossantäjiň obrazy adalatyň tarapynda DURUP, adalatsyzlyklara garşy çykýarlar.

2.2. Dessandaky otritsatel tipler
2.2.1. Babahan patyşanyň we Gara batyryň obrazlary:
Babahan zalym şalaryň tipidir. Ol Tahyr bilen wada kylsalar-da, gyzy bolandan soň, ähdinden dönýär. Tahyryň hojalygy garyplaşýar. Babahan gyzyny özüniň ýakyny feodal Gara batyra bermekçi bolýar. Zöhre Gara batyra barmajakdygyny aýdýar. Ýene patyşa gyzyny diňlemeýär.
Awtor patyşany adalatsyz işleri üçin ýazgarýar. Ýurduň, halkyň aladasyny etmän, özüniň şöhraty, baýlygy ugrunda ilata sütem berýändigi üçin näletleýär. Ahyrda bolsa, adalatsyz şany adalatyň öňünde güýç bilen dyza çökerýär.
Garabatyr zähmetkeş halkyň ganym duşmanlarynyň tipidir. Onuň "batyr" lakamyndan "çomak" lakamy halk arasynda has ýörgünlidir. Gara, awtoryň belleýşi ýaly, batyr däl-de, onüň suratlandyrylyşy ýaly gorkak, onda-da binamys gorkaklaryň biri.
Onuň gorkaklygy adalatyň öňünde ejizligini alamatlandyrýar. Ol söýşen ýürekleriň arasyna düşýär. Özüniň baýlygyny, şöhratyny artdyrmak üçin, Zöhräniň razylygyna, närazylygyna garamazdan, ony özüne aýal edinmek isleýär. Gara çomak şu maksadyna ýetmek üçin her hili jenaýata baş goşmaga taýýar.
Gara çomak uly baý, patyşanyň garyndaşy we goşun serkerdesi.Babahan halkyň özünden nägiledişni bilýär. Bu ýagdaýda goşun başlygynyň ynamly adam bolmalydygyna düşünýär we Zöhräni Gara çomaga bermek isleýär. Adalat hemmelerden we gara güýçlerden üstün çykýar.

2.2.2. Eserde Moýsepit we Kamarylzamanyň obrazlary:
Moýsepit, Kamarylzaman we olaryň nökerleri dessanda "garakçy" diýip atlandyrylýar. Emma olaryň hereketi bu termine asla gabat gelmeýär.
Olar Babahan ýaly sütemkärleriň zulumyna çydap bilmän, ata çykan adamlardyr. Bular XIX asyr türkmen jemyýetindäki adalatsyzlyklara garşy baş göteren ýigitleriň ti-pidir. Moýsepidiň ýolbaşçylygynda ýaraglanan agyr goşun emele gelýär.
Moýsepit we Kamarylzaman söýşen ýürekleriň howandary hökmünde çykyş edýärler. Bu obrazlaryň döreýşi belli derejede "Görogly" eposy bilen baglanyşyklydyr. Bular Tahyry goldap, patyşanyň üstüne dökülýärler we Babahany ýesir alýarlar.

3. Mollanepes bagşylaryň repertuary:
Mollanepes halkyň kalbynda indi bir ýarym asyr bäri ýaşap gelýär. Şahyryň goşgularyna we dessandaky gahrymanlaryň sözlerine aýdymlar döredildi. "Ýanyp men ataşlaryňa", "Gözleriň", "Oýanmadyň", "Daglar" goşgulary bagşylaryň repertuarynyň bezegidir.
Mollanepesiň döredijiligini öwrenmek üçin Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat instituty tarapyndan ekspeditsiýa guraldy, köp ylmy işler alnyp baryldy, ylmy monografiýalar taýýarlanyp, kitaplar çykaryldy.
Mollanepesiň liriki goşgulary we "Zöhre-Tahyr" dessany öwran-öwran çap edilip çykyryldy. Dessanda ulanylýan şygyr, esasan, gazal, dörtleme, bäşlemedir."Zöhre-Tahyr" dessany boýunça Bazar Amanow bilen şahyr Hojanepes Çaryýew sazly drama spektaklyny döretdiler. Bu spektaklyň premýerasy 1939-nji ýylda bolýar. 1941-nji ýylda "Zöhre-Tahyr" operasynyň premýsrasy bolýar.Onuň librettosyny artist Alty Garlyýew ýazýar. Şahyryň portretini belli suratçy Aýhan Hajyýew çekdi.
Mollanepes özüniň bina eden dürdäne setirleriniň halkyň dilinde ýaşajakdygyna ynanypdyr: "Çyn gülem, galmanam solup, Ismim ýörär, gitsem ölüp".
Mollanepes türkmen klassyky edebiýatynda söýgi lirikasynyň öňüne geçilmedik ussadydyr.