Gyzgyn - Biýografiýa üçin soňky entryler we teswirler

Teswirlendi: Gurbannazar Ezizow (1940-1975)

Näzli — Fri, 17 Apr 2026 13:18:03 +0000

Gyzgyn, maglumatlar üçin köp sag bol! Gurbannazaryň goşgularyny ýatdan okamagy gowy görýärin, hakykatdanam gaýtalanmajak şahyr.

Teswirlendi: Wladimir Wladimirowiç Putin

jemal — Fri, 17 Apr 2026 09:54:03 +0000

Maglumatyñyz üçin sag boluň, dogrusy Putiniň syýasata gelen döwründäki Russiýanyň ykdysady ösüşi hakykatdanam täsin. Sizçe geljekde Russiýanyň syýasaty nähili ösüş ýoluna düşer, ýene üýtgeşiklik barmy?

Teswirlendi: Mollanepes (1810-1862)

nazaroff — Fri, 17 Apr 2026 06:18:03 +0000

Mollanepesiň Zöhre-Tahyr dessanyny hem-de liriki goşgularyny ýaşlykdan söýüp okardyk. Edebiýatymyzyň şeýle ussadyny ýatladanyňyz üçin köp sag boluň, hakykatdanam yşkatan hem yşk mülküniň şasy diýilmegi ýöne ýerden däl.

Teswirlendi: John Fitzgerald Kennedy

nazaroff — Thu, 16 Apr 2026 16:00:06 +0000

Kennediniň ölümi hakykatdanam taryhdaky iň gyzykly we düşnüksiz wakalaryň biri. Onuň ölüminden soňky wakalar barada köp film hem görüpdim, hakykatdanam öz döwrüniň uly şahsyýeti bolupdyr.

Teswirlendi: Keýmir kör (1712-1800)

mergen — Thu, 16 Apr 2026 06:18:03 +0000

Taryhy maglumatlaryňyz üçin köp sag boluň, Keýmir kör barada köp zat öwrendim. Hakykatdan hem halkymyzyň geçmişinde beýle batyr serdarlarymyzyň bolandygy buýsançly ýagdaý.

Teswirlendi: Abdylla Şabende (1720-1800)

merdan96 — Tue, 14 Apr 2026 22:36:04 +0000

Şabendäniň "Gözelim" goşgusy hakykatdan hem türkmen edebiýatynyň şa eserleriniň biri. Onuň goşgularyndaky pähim-paýhas häzir hem öz ähmiýetini ýitirenok, täsirli ýazypdyr.

Teswirlendi: Mahmyt Gaýyby (1735-1810)

Ayperi — Tue, 14 Apr 2026 22:00:21 +0000

Maglumatlaryňyz üçin köp sag boluň, edebiýatymyzyň şeýle şahsyýetlerini bilmek örän gyzykly. Gaýybynyň şygyrlary hakykatdan-da çuňňur manylara baý, esasanam "Gelende bardyr" goşgusyny okamak hemişe ýakymly.

Teswirlendi: Kerim Annanow

selbiska — Mon, 13 Apr 2026 23:18:07 +0000

Kerim Annanow hakykatdan hem uly zehin eken, kakasy ýaly köňüllerde galan şahsyýet. Onuň "Güýz" filmini henizem ýatlaýanlar barmy, ýa-da başga haýsy filmini has gowy görýärsiňiz?

Teswirlendi: Barak Hüseýin Obama

jemal — Mon, 13 Apr 2026 18:00:33 +0000

Sag bol gyzgyn, bu maglumatlar üçin. Obamanyň syýasy ýoly hakykatdanam örän gyzykly, ýöne ol döwürdäki wakalar ýadyma düşdi. Sizçe häzirki ABŞ syýasatynda öňki prezidentleriň täsiri bar diýip pikir edýärsiňizmi?

Teswirlendi: Donald John Trump

josgun — Mon, 13 Apr 2026 03:00:04 +0000

Donald Trampyň durmuşy hakykatdan hem gyzykly, ýöne bu maglumatlar eýýäm köneleňsiräk dälmi? Onuň soňky ýyllardaky syýasy hereketleri barada näme pikir edýärsiňiz?

Teswirlendi: Berdinazar Hudaýnazarow (1927-2001)

selbiska — Mon, 13 Apr 2026 01:18:04 +0000

Berdinazar Hudaýnazarowyň şygyrlary hakykatdan-da örän täsirli, esasanam Garagum baradaky setirleri adamyň göwnüni galkyndyrýar. Onuň eserlerini mekdep ýyllarymyzdan bäri gowy görüp okaýarys, hakyky ussat şahyr eken.

Teswirlendi: Kyýat han (1754-1843)

Näzli — Mon, 13 Apr 2026 00:54:04 +0000

Taryhymyzdaky şeýle şahsyýetleriň ykbalyny okamak hakykatdan-da gynandyryjy. Şeýle uly hyzmat eden adamyň ahyrsoňy zyndanda jan bermegi örän gynançly ýagdaý.

Teswirlendi: Gaýgysyz Serdarowiç Atabaýew (1887-1937)

Anewli — Sun, 12 Apr 2026 19:36:03 +0000

Taryhymyzy bilmek hemişe gyzykly, ýöne Gaýgysyz Atabaýewiň ykbaly hakykatdanam juda gynançly eken. Onuň ýadygärliginiň Aşgabatda aýrylandygy hem öte geň galdyrýar, näme üçin beýle etdilerkä?

Teswirlendi: Ene Baýramberdiýewa

carlos — Sun, 12 Apr 2026 12:36:03 +0000

Hakykatdanam uly halypa, teatrdaky hem-de kinodaky döreden keşpleri hiç haçan ýadyňdan çykmaýar. Allah rahmet etsin, ýatan ýeri ýagty bolsun!

Teswirlendi: Döwletjan Ýagşymyradow

jemal — Sat, 11 Apr 2026 18:18:09 +0000

Döwletjan hakykatdanam guwanjymyz, şu wagtky görkezýän oýunlary diýseň täsirli. Sizce indiki ýaryşy nirede bolar ýa-da UFC-ä geçmegine garaşmalyymy?

Teswirlendi: Seýitnazar Seýdi (1775-1836)

carlos — Sat, 11 Apr 2026 15:18:06 +0000

Seýdiniň goşgularyny okaýanyňda adamda hakykatdanam watansöýüjilik duýgusy oýanýar. Mekdep döwrümizde onuň Lebap hakdaky goşgularyny ýatdan aýdardyk, şahyryň ykbaly juda täsirli.

Teswirlendi: Magtymguly Pyragy (1733-1807)

Anewli — Sat, 11 Apr 2026 11:54:05 +0000

Magtymguly Pyragynyň goşgularyny okaýanymda hemişe içim rahatlyk tapýar. Onuň ynsanperwerlik hakyndaky setirleri şu günki günümiz üçin hem örän wajyp dälmi?

Teswirlendi: GURBANDURDY ZELILI (1780-1846)

Ayperi — Sat, 11 Apr 2026 05:36:29 +0000

Zelili hakynda giňişleýin maglumat üçin köp sag boluň, mekdep ýyllarymyzy ýadyma saldyňyz. Onuň watançylyk goşgularyny okaýanyňda häzir hem adamda täsin bir duýgy oýanýar.

Teswirlendi: Saparmyrat Nyýazow Ataýewiç: 19.02.1940 - 21.12.2006

josgun — Fri, 10 Apr 2026 19:00:26 +0000

Taryhy maglumatlar üçin sag boluň, okap gyzyklandym. Ruhnama kitaplary barada köp eşidýärdik, emma onuň ömür beýanyny dolulygyna bilemok ekenim.

Teswirlendi: Mämmetweli Kemine (1770-1840)

josgun — Fri, 10 Apr 2026 14:00:45 +0000

Keminenin şorta sözleri ýadymdan çykmaýar, dogrudanam örän zehinli şahyr bolupdyr. Onuň goşgularyny ýatdan okamagy gowy görýärin, maglumat üçin sag bol!

Teswirlendi: Annagylyç Mätäji (1822-1884)

josgun — Thu, 09 Apr 2026 11:18:50 +0000

Mätäjiniň şygyrlary hakykatdan hem örän täsirli, esasanam sazly aýdylanda ýüregiňi elin alýar. Hally bagşynyň bu şahyryň goşgularyny aýdyma öwürip, halka ýetireni üçin örän minnetdar bolmaly.

Teswirlendi: Döwletmämmet Azady (1700-1760)

carlos — Wed, 08 Apr 2026 22:18:03 +0000

Döwletmämmet Azadynyň edebi mirasymyzda eýeleýän orny örän uly, maglumatlar üçin köp sag boluň. Siz bu temany öwrenýärsiňizmi ýa-da ýörite gyzyklanýarsyňyzmy?

Teswirlendi: Nurmuhammet Andalyp (1710-1770)

jemal — Wed, 08 Apr 2026 14:00:43 +0000

Andalybyň döredijiligi hakynda örän gyzykly maglumatlary paýlaşypsyňyz, sag boluň. Men hem mekdep ýyllarymda Leýli-Mejnun dessanyny uly gyzyklanma bilen okapdym, hakykatdan hem şahyryň goýan yzy uly.

Teswirlendi: Xabier "xabi" Alonso Olano

semiz-we-aynekli — Tue, 07 Apr 2026 05:00:06 +0000

bet turkmen, suratdaky haly göze ýakymly eken, hakykatdan hem buýsanjymyz. Xabi Alonso ýaly zehinli oýunçylaryň şeýle taryhyny ýatladanyň üçin sag bol!

Gurbanaly Magrupy (1734-1810)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 07:04:53 +0000

Gurbanaly Magrupy Ahalda dogulýar we ýemreli türkmenleriniň magruflar toparyndandyr. Harby maşgaladan, serdarlar neslinden bolupdyr. Arap we pars medeniýeti, ylymy we edebiýaty bilen çuň tanyş. Ahal – Eýran we Ahal – Hywa harby gatnaşyklarynda uly figura. Magrupy tekeleriň Ahala iýnmesi bilen öz ýemreli taýpasyna goşulyp, Ahaldan Mara, soň Amyderýa boýy bilen Horezme barýar, Köneürgençde ýaşaýar. Harby söweşlere gatnaşyp, Eýran feodallaryna ýesir düşýär, 6-7 ýyl bendilikde ýaşaýar. Onuň Yspyhan, Töwrizde bolany çak edilýär. Ol Magtymguly, serkerde Döwletýar, şahyr Gaýyby bilen dostlukda ýaşaýar. Liriki şygyrlara ussat. Milli epiki žanr Magrupynyň ady bilen bagly. Nezireçilikde "Seýpelmelek–Methaljemal" dessanyny ýazýar. "Döwletýar" eserini taryhy planda ýazýar. "Ýusup-Ahmet" ajaýyp milli nusgadyr. Onuň dowamy hökmünde "Aly beg we Baly beg" eserini taslaýar. Milli edebi hereketde ol Magtymgulynyň ýany bilen ýöreýär.
Magrupynyň "Zyba gerek", "Kanda bolar", "At ýagşydyr", "Bedew", "Ýigide", "Başy gerek", "Nedir", "Bilip bolmaz", "Şaltyk", "Gözele", "Gaýtgyl", "Olmaz", "Gül götär", "Watanym galdy", "Deňi-duşy begenmez", "Zamandyr diýme", "Hal galmaz", "Watanym galdy", "Işin tanymaz", "Ýatmagyn", "Harap eýledi", "Dert bile", "Karwan gelmese", "Işanym", "Har bilen", "Azdyra bilmez", "Daşyny şaýlar", "Bu dünýä", "Artyp baradyr", "Çilimkeş", "Aýan getirdi", "Nirde bitildi - şonda bitildi", "Istär köňül", "Süýthor", "Dünýäniň", we "Gurban erer" ýaly goşgylary bar.
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=250#c250): Magrupynyň "Zyba gerek" goşgysy.

Agalar, ýagşy hatynyň
Kamaty köp zyba gerek,
Biri-birinden zyýada
Altyn saçy syýa gerek.

Ýagşy bir-birine duşsa,
Ryza bile läle guçsa,
Göz bile ümläňde düşse,
Ýary şondan ryza gerek.

Hudaýymdan köpdür umyt,
Goldan gelse, etsek haryt,
Ýüzi aý dek, dişi sepit,
Ýuzünde merhaba gerek.

Magrupy, çeksem ahy-zar,
Mydamdyr istegim didar,
Hahy erkek, hahy (naçar),
Ýüzünde bir haýa gerek.
Goşundy-2 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=251#c251): Magrupynyň "Kanda bolar" goşgysy.

Eý, ýaranlar, halaýyklar,
Çyn gözeller kanda bolar?
Gün görmeýen melaýyklar
Ürgenç bile Hotandadyr.

Üstüne mahmal atdyran,
Ýüzüne perde tutduran,
Her ne diýenin etdiren
Näzli maral Buhardadyr.

Ala köýnek, dony belli,
Syýa gara saçy telli,
Uzyn boýly süýji dilli
Mylaýymlar özbekdedir.

«Alaý-şulaý!» diýip sözler,
Ýorga münüp, ýylky gözlär,
Sagrysy bäş garyş gyzlar
Gazak bile galpakdadyr.

Döwletýar beg diýr, öwmeli,
Ýakasy goşa düwmeli,
Başy tylladan egmeli,
Çyn gözeller türkmendedir.
Goşundy-3 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=252#c252): Magrupynyň "At ýagşydyr" goşgysy.

Ýigide on bäş ýaşynda
Söýgüli arwat ýagşydyr;
Andan soň köňlüniň hoşy,
Ýarag bilen at ýagşydyr.

Yşksyz ýürekde dert bolmaz,
Zaty namartdan mert bolmaz,
Barça adam jomart bolmaz,
Jaýynda hümmet ýagşydyr.

Gel, nesihat eşit bizden,
Aşa tagam geler duzdan,
Märekede bijaý sözden
Gury üýren it ýagşydyr.

Ýigitlik bir gyzyl gülşen,
Garrylykda öçer röwşen,
Gylykly-da bolsa herçen,
Gözele summat ýagşydyr.

Atdyr ýigidiň ýoldaşy,
Oguldyr döwletiň başy,
Gyz-da bolsa koňül hoşy,
Ýigide zürýat ýagşydyr.

Ryzkyň dile gaýypdan,
Başyň gutulmaz aýypdan,
Heýwere näkes zagypdan,
Ötseň müjerret ýagşydyr.

Magrupy, bilgeniň söýle,
Goç ýigitniň waspyn eýle,
At bilen ýaragyň şaýla,
Duşmana haýbat ýagşydyr.
Goşundy-4 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=253#c253): Magrupynyň "Bedew" goşgysy.

Hak ezelde halk eýlemiş,
Bir ajaýyp zatdyr bedew.
Jennet Byragy diýmişler,
Ýalançyda atdyr bedew.

Berse hanlar ýüz-müň tümen,
Sata bilmez seni münen.
Ak ýol kibi gyr-u-semen,
Çekilen bir hatdyr bedew.

Kakdyryp nalyn kümüşden,
Iýmiti dürli iýmişden,
Ýüwrüşi artykdyr guşdan,
Bahar öwsen batdyr bedew.

Goç ýigit münse üstüne,
Jyzasyn alsa destine,
Dest berse möwlam dostuna,
Ýigide gaýratdyr bedew.

Döwletýara ýoldaş boldy,
Muňly güni syrdaş boldy,
Maňa hemdem Serhoş boldy,
Ýalňyza zürýatdyr bedew.
Goşundy-5 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=254#c254): Magrupynyň "Ýigide" goşgysy.

Eý ýaranlar, söweş güni
Ussat gerekdir ýigide;
Gözel allanyň yşkyna
Haýrat gerekdir ýigide.

Güni bile, aýy bile,
Ýörüň hakyň raýy bile,
Bir mynasyp taýy bile,
Zürýat gerekdir ýigide.

Jesedini oda ýakmaz,
Nämährem ýüzüne bakmaz,
Ýeke atdan tozan çykmaz,
Imdat gerekdir ýigide.

Bir hak çykmasyn ýadyndan,
Aýyrma köňül şadyndan,
Taňla gün dowzah odundan
Azat gerekdir ýigide.

Magrupy, ýar derdim bilse,
Her dem rehim eýläp gelse,
Bir amal eýesi bolsa,
Irşat gerekdir ýigide.
Goşundy-6 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=255#c255): Magrupynyň "Başy gerek" goşgysy.

Eý ýaranlar, goç ýigidiň
Bir dil bilen başy gerek;
Ýa gylygy, ýa gylyjy,
Gazan içre aşy gerek.

Haky özüňe kyl dalda,
Bolmagyl özge hyýalda,
Ýa ogulda, ýa aýalda
Bir köňlüniň hoşy gerek.

Bir goç ýigidiň aşyna,
Deň-duşy gelse daşyna,
Ýowuz gün düşse başyna,
Jan köýer gardaşy gerek.

Arşa çykar perýatlaryň,
Hiç kim eşitmez datlaryň,
Hakykat perizatlaryň
Gözi bilen gaşy gerek.

Belli, alyjy ärleriň,
Rüstem Zal dek pälwanlaryň,
Magrupy diýr, çyn pirleriň
Gözleriniň ýaşy gerek.
Goşundy-7 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=256#c256): Magrupynyň "Nedir" goşgysy.

Görüň, begler, ara açar,
Belki, Serhoşmydyr, nedir!
Gähi gonar, gähi uçar,
Göýäki guşmudyr, nedir!

Aýdyň, begler, boýun sunup,
Geler ýyldyz kibi süýnüp,
Beýge çykyp, pese inip,
Ýa üsti boşmudyr, nedir!

Depeler aňa ýol kibi,
Özi bir öwsen ýel kibi,
Daglardan inen sil kibi,
Bir daşgyn joşmudyr, nedir!

At üstünde bola bolmaý,
Ele gamçy ala almaý,
Oglan takat kyla kylmaý,
Gözünde ýaşmydyr, nedir!

Serhoş, diýseň serhoş özi,
Daň ýyldyza meňzär gözi,
Toýnagyndan çykan tozy
Atylan daşmydyr, nedir!

Döwletýaryň hak ýoldaşy,
Jany at — kowmy-gardaşy,
Ýaman gününde goldaşy,
Gelen Serhoşmydyr, nedir!
Goşundy-8 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=257#c257): Magrupynyň "Bilip bolmaz" goşgysy.

Ne hünäri bar ýigidiň
Garyplykda bilip bolmaz;
Garyplyk bir şum owkatdyr,
Kaza ýetmeý, ölüp bolmaz.

Görmän dünýäniň lezzetin,
Çekmän ahyret mähnetin,
Eýäm bermegen döwletin
Dogum bilen alyp bolmaz.

Owwalda olsaň hub idi,
Bermişem pendi-öwüdi,
Özi bolmadyk ýigidi
Märekäge salyp bolmaz.

Mert ýigitler hiç ölmese,
Namart dünýäge gelmese,
Zaty bigaýrat (bolmasa),
Il derdinden galyp bolmaz.

Magrupy çeker ahy-zar,
Meniň istegenim didar,
Ýaman bendeden hak bizar.
Ýagşydan aýrylyp bolmaz.
Goşundy-9 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=258#c258): Magrupynyň "Şaltyk" goşgysy.

Dur gardaşym, senden habar alaýyn,
Artyknyýaz atly ýarym amanmy?
Selbi dek boýlary, aý dek ýüzleri,
Ak ýüzünde zülpi tarym amanmy?

Aby-zemzem suwy—çeşme bulagy,
Amanmyka gözelleriň awlagy,
Hindistanda biten Rumy tüwlegi
Samarkantda biten narym amanmy?

Ýadymdan çykarman her şamu-säher,
Ýaryldy ýüregim, tiz bergil habar,
Dilleri totuýa, lebleri semer,
Ak ýüzünde zülpi tarym amanmy?

Her agaçda alma bolmaz, nar bolmaz,
Çyn aşykda namys bolmaz, ar bolmaz,
Nikasyz ýarlardan maňa ýar bolmaz,
Bilbil uçan şol gülzarym amanmy?

On dördi gijäniň şam salan Aýy,
Iki aşyk aýrylşyp, boldy sähraýy,
Magrupy diýr, sen eýlegil haraýy.
Wadaly, wepaly ýarym amanmy?
Goşundy-10 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=259#c259): Magrupynyň "Gözele" goşgysy.

Owal başda bu dünýäge gelemde,
Bir ata aşygam, bir-de gözele,
Jäht ediban dünýä nazar salamda,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Daşarda bir bedew köwlenip dursa,
Ak öýde bir gözel towlanyp dursa,
Allahym ikisin bir ýerde berse.
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Goýbereňde kuýan yzyn yzlaýan,
Gaňtaraňda, dag başyny gözleýän,
Ibrişim käkilli oglan gizleýän,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Günde görsem on dört ýaşar gyz kibi,
Münen çagym köňlüm daşar ýaz kibi,
«Däh!» diýende daglar-daşlar düz kibi,
Bir ata aşygam, bir-de gözede.

Bir tar käkilini müň tümen diýr men,
Ýupar ysy gelen ýüz gyza bermen,
Münüp guwanar men, görüp doýar men,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Saçlary serinden düşer ýüzüne,
Söweş güni gan tutular gözüne.
Dünýä maly hiç taý gelmez özüne,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Döwletýar beg diýer, gördüm ertäni,
Hak ýagşy ýaratdy döwlet bersäni,
Söýmüşem dünýäde iki nersäni,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.
Goşundy-11 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=260#c260): Magrupynyň "Gaýtgyl" goşgysy.

Serdar, mundan gitseň Tähran ýurdyga,
Şanyň bergen malyn sür-de gaýtgyl!
Ýene gaýdyp öýli oglan dilese,
«Bitmez» diýip, jogabyn ber-de gaýtgyl!

Men biler men gyzylbaşyň alyny,
Çekiň hazynasyn, uruň malyny, .
Üç ýüz öýli ýigitleriň halyny,
Ne sylagy baryn gör-de gaýtgyl!

Ynangyl sözüme, hergiz lap emes,
On gyzylbaş bir türkmene tap emes,
Bilseň gyzylbaşyň köňli sap emes,
Kerweni ýoluksa, ur-da gaýtgyl!

Dostum, yrak bolgul beýle mähnetden,
Gaçawergil şa gazapdan, töhmetden,
Tährandaky üç ýüz öýli ýomutdan
Gelerin, gelmezin bil-de gaýtgyl!

Magrupy diýr, arzym anda ýetirseň,
Ýarlygymny şa aldynda ötürseň,
Gyzylbaş ýörese, habar getirseň,
«Bähbit» diýip, tizden bar-da gaýtgyl!
Goşundy-12 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=261#c261): Magrupynyň "Olmaz" goşgysy.

Goç ýigidiň tagrypyny diýeli,
Dessanyň sözlesem tükenmez olmaz.
Hak özi kuranda diýmiş simahum,
Ynsan mundan artyk Isgender olmaz.

Ylaha, bir ýigit dogupdyr munda,
Ne tesawwur malda, ne şirin janda,
Ýagşy gelip geçen köpdür jahanda,
Munuň dek bir ýigit jahana gelmez.

Kimsäýe atyn biýr, kimsäýe donun,
Kimsäýe bäş berer, kimsäýe onun,
Bir kimse harç etse dünýälik malyn,
Ýagşy men diýenler andan zor olmaz.

Tomaşa tasawwuk eden sözleri,
Şerafatly mydam güler ýüzleri,
Şerigat, tarykat hakyň yzlary,
Şerapatda, meger, perişte bolmaz.

Bir merdi dost tutdum deşti-sährada
Ne manzury malda, ne şirin janda,
Döwletýaryň dosty çohdur jahanda,
Jahanda hiç biri mun deý jan olmaz.
Goşundy-13 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=262#c262): Magrupynyň "Gül götär" goşgysy.

Bahar eýýamynda gögeren zatlar,
Owwal gögär, soňrasyndan gül götär;
Temurler jem bolup, baryr gül kibi,
Akyl eýläň, dostlar, sizi pul götär.

Bäş wagtyň goýmagyl, aýgyl senany,
Höwes etseň jennetdäki jenany,
Dagdan-daşdan beter agyr günäni
Gybat bilen ýalan sözlän dil götär.

Üstüme allanyň rahmeti ine,
Köňlümiň derýasy dolsa hem syna,
Owal eşek münen soňra at müne,
Özün bilmez howa eýläp, dil götär.

Möwlam ýalan eder ýaman diňňäni,
Özüň öwüp, syndyrmagyn öňňäni,
Bäş ýüz kişä güýç bermedik töňňäni
Gudrat bilen baran ýagsa, syl götär.

Kimseler molladyr, kimse bagşydyr,
Kimsäniň gözünde gözel nagşydyr,
Magrupy diýr, andan it hem ýagşydyr,
Maly bolar, her işikde gol götär.
Goşundy-14 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=263#c263): Magrupynyň "Watanym galdy" goşgysy.

Agalar, arzymny beýan eýlesem,
Durun, Mehin atly watanym galdy;
Gat-gat düşek düşäp üçek üstüne,
Mest olup, agdarlyp ýatanym galdy.

Bir şahyny alamana (çaglaryn),
Lap eýlesem, on kişini eglärin,
Gyzylbaşyň ýurt soran beglerin
Eltip Harazminde satanym galdy.

Gökdepe, Bähre il, Ürgençdir ýurdum,
Bamydyr leňňerim, arslanym-şirim,
Hoja Alamberdar — bir gözli pirim,
Gum ýassanyp anda ýatanym galdy.

Aç gurt idim, aljak ýerim düşlärdim,
Ýaby münüp, has bedewler uşlardym,
Durunda ýazlaýyp, Mehin gyşlardym,
On gije-gün toýlar tutanym galdy.

Magrupy diýr, gül aýrylsa zaglardan,
Sowuk suwly, ter çemenli baglardan,
Altmyş başly, ala garly daglardan
At münüp, üstünden ötenim galdy.

Ata-baba tutan datly watanym,
Köp bagly-bostanly watanym galdy;
Almaly, engurly, şirin-şerbetli,
Gezmäge sapaly watanym galdy.

Daglarynda dürli giýah gögeren,
Çeşmelerde keýik, gulan suwlanan,
Köllerinde ördek, sona awlanan,
Hoş sapa, hoş maza jaýlarym galdy.

Margyzda ýaýlardym, gumda gyşlardym,
Aç gurt idim, alar awum duşlardym,
Ýorga münüp, ýüwrük bedew uşlardym,
On gije-gün tutan toýlarym galdy.

Garaseňir, Jamly, Döwletdir jaýym,
Tutluda, Furanda köp bolar baýym,
Meni şondan aýra saldyň hudaýym,
Kesetekden şaňlap ötenim galdy.

Hiç kimge bu pelek bermez wepany,
Köplerden galmyşdyr köne watany,
Segredip bedewni, uşlap tutany,
Ala dyrmyk öýler çatanym galdy.

Magrupy, sen saýrat bäş gün tiliňni,
Kaza oky gelmezden ýeň tiliňni,
Ýat etme, gam tutma oşal göwnüňni,
Garkyldaşyp ýatan köllerim galdy.
Goşundy-15 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=264#c264): Magrupynyň "Deňi-duşy begenmez" goşgysy.

Bir ýigidiň mylakaty bolmasa,
Ol ýigidiň deňi-duşy begenmez;
Hakykat, çyn ýola düşen derwüşler
Dünýäde lezzeti, hoşy begenmez.

Aşyk yşk bahryny, derýasyn boýlar,
Ýamandan daş gaçar, boýuny saýlar,
Çopan päkisini, çakmagyn şaýlar,
Almaz atly baha daşy begenmez.

Öldürse — kazydyr kapyrny çapan,
Magşarda hülledir — don munda ýapan,
Öz öýünde gury nany az tapan,
Kişi öýünde her bir aşy begenmez.

Biler sen jahanda galmazlar abat,
Jan guşy tutulyp, gurular saýýat,
Pir-ustatdan taglym (almagan) ustat
Öz işinden özge işi begenmez.

Magrupy diýr, haýran saňa älemler,
Öwlüýäsin, dinin ýakar zalymlar,
Şerigatdan pähim bolmaý alymlar
Gury her bap üçin başy begenmez.
Goşundy-16 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=265#c265): Magrupynyň "Zamandyr diýme" goşgysy.

Gel, köňül, nesihat eşitgil bizden,
Biwepany baky zamandyr diýme;
Hakyň ryzasyna bagla biliňi,
Herne hökm eýlese, ýamandyr diýme.

Ajal gelse, bir dem goýmaz zamanyň,
Ganymat bil munda galsa nyşanyň,
Gahar aklyň alar, kine imanyň,
Ynan bu sözlere, gümandyr diýme.

Galandar dek geýen köne şalyňa,
(Aşak) tut päliňi, pikir et halyňa,
«Döwletim» diýp guwanmagyl malyňa,
Ogulsyz döwleti döwrandyr diýme.

Ýatma, ahyretiň tohmun ekewer,
Gözleriňden ganly ýaşlar dökewer,
Köp ýalbaryp, mert minnetin çekewer,
Muhannes ähline zamandyr diýme.

Söweş gün ýesiri bolsaň bir merdiň,
Harç etgin hünäriň, goç ýigit gördün,
Ýoldaşyny taşlap gaçan namardyň
Ölende hemrahy imandyr dýýme.

Tagat bilen ötür ýaz bilen gyşy,
Gözleriňden akdyr gan bilen ýaşy,
«Dogry ýola gir» diýp urgan derwüşi
Dost bilgin özüňe, duşmandyr diýme.

Gel imdi, Magrupy, tany ýoluňy,
Köp hetdiňden aşma, bilgil halyňy,
Il derdine sarp eýlegen malyňy
Peýda bil özüňe, zyýandyr diýme.
Goşundy-17 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=266#c266): Magrupynyň "Hal galmaz" goşgysy.

Döwlete ynanma, biakyl adam,
Baky degil, pany geçer, hal galmaz;
Tekepbir kylmagyl, menlik eýleme,
Bu bäş günluk döwran gider, mal galmaz.

Kesiler söhbetler, ýat olar sazlar,
Köl içinde gezen ördekler, gazlar,
Mestana juwanlar, serhoşly gyzlar,
Döwran gider, söhbet gider, il galmaz.

Ýigide ölinçä ýagşy at gerek,
Aýal gerek, zürýat gerek, at gerek,
Baryşmaga, gelişmäge ýat gerek,
Dyz büküler, kuwwat gider, bil galmaz.

Magrupy, sen bu ýollardan çykmagyl,
Düzülgen ribatdyr, diniň ýykmagyl,
Nämähreme nazar salyp bakmagyl,
Çeşmiň gider, süňküň çüýrär, til galmaz.
Goşundy-18 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=267#c267): Magrupynyň "Işin tanymaz" goşgysy.

Döwlet gelse bedasyla bir pasyl,
Bilmez özün, eden işin tanymaz;
Bir namart ugrasa bir gün ganyma,
Reňgi gaçar, akyl-huşun tanymaz.

Çust berip şemşire, salgyl jydany,
Batyra eýlerem janym pidany,
Goç ýigide bir görsetse meýdany,
Baş gyzar, söweş gün läşin tanymaz.

Ölmez jaýda namart bat biýr özüne,
Söweş güni gara çalar ýüzüne,
Köp muhannes aýalynyň sözüne, —
Uýar aňa, kowmy-hyşyn tanymaz.

Bir goç ýigit arman çeker aç bolsa,
Merdanalar il başyna täç bolsa,
Bir gün söweş gurlup, gaçha-gaç bolsa,
Muhannesler deňin-duşun tanymaz.

Magrupy diýr, abraý etseň, at galar,
Pelek aýra salsa, dostlar ýat galar,
Bu dünýä bil baglan ahyr mat galar.
Ýyglar gider, gözde ýaşyn tanymaz.
Goşundy-19 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=268#c268): Magrupynyň "Ýatmagyn" goşgysy.

Göwnüm, saňa bir nesihat bereýin,
Gapyl, gaflat içinde sen ýatmagyn;
Bir kişi «gel» diýip, innek etmeýin,
Öz göwnüňden gubar baglap gitmegin.

Tanyrmyň göwheri — bir zerre daşdyr,
Tanalmadyk ýerde bahasy bäşdir,
Akly bolan biler, bu dünýä hiçdir,
Tanalmagan ýerde gadryň satmagyn.

Bihuda gezmegin, uçrarsyň derde,
Ryzkyň bolsa, alla ýetir her ýerde,
«Aç» diýip gaýgyrma, dogry bar merde,
Zynhar muhannese ýüzüň tutmagyn.

Magrupy, sen guwanmagyn malyňa,
Magşar güni serederler halyňa,
Eden işiň bir-bir geler alnyňa,
Halal malyň haramyňa gatmagyn.
Goşundy-20 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=269#c269): Magrupynyň "Harap eýledi" goşgysy.

Eý ýaranlar, geldi ýaman zamana,
Zalymlar ülkäni harap eýledi;
Derwüşler mest olup, gaýtmaz haramdan,
Mollalar içenin şerap eýledi.

Aradan kesildi azany-kamat,
Galmady illerde ähli-diýanat,
Patyşalar kylmaz boldy adalat,
Şalar nökerine azap eýledi.

Bilip, özün dogry ýola salmazlar,
Jahyllar zahytlar gadryn bilmezler,
Kazylary adyl diwan sormazlar,
Para alyp, (birege) güzap eýledi.

Biliň, kiçiklerde iba galmady,
Taňry takdyryna ryza galmady,
Ekseri gyzlarda haýa galmady,
Ogul atasyna jogap eýledi.

Magrupy diýr, garyp guluň adyna,
Hak sungundan her söz düşer ýadyna,
Şibli kibi ýansam yşkyň oduna,
Yşk meniň bagrymy kebap eýledi.
Goşundy-21 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=270#c270): Magrupynyň "Dert bile" goşgysy.

Gel köňül, başyňy çykar dumandan,
Ýeke galdyň gam öýünde dert bile;
Namart bilen uzak ýola gitmegil,
Baş goşawer bir töwekgel mert bile.

Çyn ärler iblisiň sözüne gitmez,
Munapyklar hakyň emrini tutmaz,
Iman bilen şeýtan bir ýerde ýatmaz,
Niçik mydar tapar goýun gurt bile.

Jan şehrinde ajal guşlary ýaýnar,
Köňlümiň derýasy möwç urar — gaýnar,
Gäwban ogly doňuz bile it oýnar,
Beg balasy sadranç oýnar nert bile.

Çyn derwüş köňlüniň bolmaz ýalany,
Ýakyn gelse ahyrzaman nyşany,
Muny bilgil, ykrar saklar imany,
Dawa artar, ant içerler şert bile.

Magrupy diýr, ýedi yklym çöl galar,
Ne beg galar, ne han galar, gul galar,
Ne dag galar, ne düz galar, il galar.
...........................
Goşundy-22 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=271#c271): Magrupynyň "Karwan gelmese" goşgysy.

Bilmenem ne syrdyr, niçik gerdişdir,
Mundan anda giden karwan gelmese;
Bilmenem magşarda ne bolar halym,
«Ummat» diýip, pahry-jahan gelmese.

Bilbili aýyrma näzenin gülden,
Şuňkarym uçurma serimden, goldan,
Ýaranlar, bereket aýrylar ilden,
Ýerden zat çykmasa, baran gelmese.

Bu bäş günlük döwran bizden geçende,
Gara ýer — aždarha agzyn açanda,
Göwher peýda bolmaz derýa içinde,
Gudrat bilen ebri-neýsan gelmese.

Aýrylyp men ganatymdan, ýelekden,
Gutulmadym bu söwdadan, kelekden,
Zor eýledi, giläm çohdur pelekden,
Hak özünden derde derman gelmese.

Günäkärem, howpum köpdür, gümanym,
Magşar güni ýoldaş bolsa imanym,
Magrupy diýr, bişek çykadyr janym
Ol hak resul atly ýaran gelmese.
Goşundy-23 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=272#c272): Magrupynyň "Işanym" goşgysy.

Haky pena bilip, saňa sygynyp,
Yhlas bilen ýörip geldim, işanym!
Ikinji Haýdaryň ýolunda ýörüp,
Üçünji äleme doldum, işanym!

Toýnak bilen dagyn-daşyn uşatdym,
...........................
Çoh işler gaýyryp, gala boşatdym,
Aly Zülpükaryn çaldym, işanym!

Köňül guşy perwaz eder mesgen diýp,
Ýüz elwan bag diýip, täze gülşen diýp,
Owaly huda diýp, ahyry sen diýp,
Ýörip, uzak ýoldan geldim, işanym!

Aç gurt idim, niçe guýruklar gapdym,
Azyp idim, özüm pälimden tapdym.
Pil bilen göreşip, guş bilen çapdym,
Paýlar şikest bolup galdym, işanym!

Bir ýryň yzynda ah bilen zaram,
Hakyn dergahynda umydywaram,
Karzdaram, borçdaram, namarda zaram,
Magrupy diýr, saňa geldim, işanym!
Goşundy-24 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=273#c273): Magrupynyň "Har bilen" goşgysy.

Bedasyllar tutdy älem ýüzüni,
Bedewler deň boldy syýa-har bilen;
Bat göterip bilmez hergiz özüni,
Gije-gündiz küý-pikiri şer bilen.

Uluglaryň nesihatyn almady,
Tekepbirlik eýläp, özün bilmedi,
Şägirt ussadyna hyzmat kylmady,
Mürit gelip, dawa eýlär pir bilen.

Bir kelpese tap gelmeýdir müň (bir) ap,
Ynan, bu sözümde ýokdur hiç hylap,
«Är men» diýip urar öýünde çoh lap,
Işi ýokdur namys bilen, ar bilen.

Gullar hojasyna kylmaz endişe,
Özüni tanamaz, talaşar başa,
Halaýyklar, muňa kylyň tomaşa,
Tilki, garsak jeň eýleýir şir bilen.

Aldanarlar biwepanyň görküne,
Derwüşler gabaldy ýeriň berkine,
Pakyrlary goýman hergiz erkine,
Pukaranyň malyn iýrler zor bilen.

Magrupy diýr, yşksyz hiç ýürek daşmaz,
Pähm et, altyn mise hergiz garyşmaz,
Gör, pehimsiz gullar magnyga düşmez,
Guş howaga uçar balu-per bilen.
Goşundy-25 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=274#c274): Magrupynyň "Azdyra bilmez" goşgysy.

Towfyky-hedaýat peýweste hakdan,
Şeýtan ol bendäni azdyra bilmez;
Huda her kimsäge çoh döwlet berse,
Hiç kim ol döwleti ýazdyra bilmez.

Ýat ediňler, dostlar, haky her deme,
Aýtmaň nesihaty, zynhar, bigama,
Yşkyň ody ýetişmegen adama
Bu otlar gyzdyryp, kär ede bilmez.

Çeker bolduň bu dünýäniň apatyn,
Gaflatda geçirdiň mydam sagatyn,
Çyn derwüşler gije kylar tagatyn,
Ilden pynhan eder, syzdyra bilmez.

Bu gamdan çykmaga galmady erkim,
Kem-artyk kuwwatym, aýryldy görküm,
Meniň bu derdimi çekalmas her kim,
Her kim yşk oduna döz dura bilmez.

Magrupy, sen bolduň güwä talyby,
Bir parça gam döwran boldy nesibi,
Bu dertlerni owal ýazdy kätibi,
Tebipler bu dertni bozdura bilmez.
Goşundy-26 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=275#c275): Magrupynyň "Daşyny şaýlar" goşgysy.

Küffar ähli bilmez otga köýerin,
Özleri ürç edip, läşini şaýlar;
Resul kaýsy, Aly kaýsy näbilsin,
Butparaz «taňrym» diýp, daşyny şaýlar.

Ýagşy ogul — bilseň köňül çagydyr,
Ýoksuzlykdan iki golum baglydyr,
Ýaman hatyn ýygan malyň dagydyr.
Ýagşy hatyn öýüň goşuny şaýlar.

Könlüniň bir zerre bolmaz ynsaby,
Daşdan owsun urar, nebsiň bir apy,
Görüň, şu eýýamda bir niçe sopy
Ilden almak üçin peşini şaýlar.

Akly ýetmez ýagşy bilen ýamana,
Keramatyn eýlär halka beýana,
Nebs ugrunda heläk bolan diwana
Jinde, kulah geýip, daşyny şaýlar.

Hijranyň golundan örtenip, köýüp,
Meşhur olup, ile dessanyn ýaýyp,
«Bu sözümniň ýokdur hylafy» diýip,
Magrupy şahyrlyk işini şaýlar.
Goşundy-27 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=276#c276): Magrupynyň "Bu dünýä" goşgysy.

Gapyl adam, magrur olma panyga,
Tutdum-tutdum diýseň, gaçar bu dünýä,
Rehmi ýokdur, zulmy çohdur adama,
Gije-gündiz ganyn içer bu dünýä.

Nesihatym budur, diýem sizlere,
Yhlas bilen gulak tutuň sözlere,
Owwal aldap, hoş söz berer bizlere,
Bir gün daşymyza geçer bu dünýä.

Bir bazygär, aldap aýyrmaz gözden,
Gel imdi raýyňdan gaýdawer tizden,
Başyňdan-aýagyň bäş gary bizden,
Bir gün saňa bir don biçer bu dünýa.

Gezdiň imdi gara bagryňgan eýläp,
Ne ýygar sen derdeseriň kän eýläp,
Bir gapydan girdim diýr sen jan eýläp,
Ýene bir gapyny açar bu dünýä.

Magrupy diýr, kimsäni şa eýleýip,
Kimni derwüş, kimni geda eýleýip,
Aldap utar bizi gümra eýleýip,
Gardaşlyga beýle naçar bu dünýä.
Goşundy-28 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=277#c277): Magrupynyň "Artyp baradyr" goşgysy.

Gardaşlar, ne derman alaç kylaýyn,
Ýyl-ýyldan usýanym artyp baradyr;
Jan algyjy ulug Ezraýyl biziň
Tutup ýakamyzdan, dartyp baradyr.

Gör, eýýamyň sopusyny, pirini,
Alar haram eger bilse ýerini,
Gör, gardaşym, şum ajalyň şerini,
Garbalap, basalap, ýyrtyp baradyr.

Eý byradar, söýme loly aýaly,
Aldar seni, azdyr, köpdür hyýaly,
Bu dünýä bir kör syçan dek mysaly,
Kökümizden bir-bir kertip baradyr.

Bir kimseler gezer akyl gallajy,
Imanyny aldyr, galar ýyl ajy,
Niçik bolar bu şeýtanyň alajy,
Azdyryp, goltukdan dürtüp baradyr.

Bahry-usýan derýasyna batyp sen,
Kän jöwheriň ýeke şaýa satyp sen,
Eý Magrupy, ne bihuda ýatyp sen,
Özüňden kiçiler ýortup baradyr.
Goşundy-29 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=278#c278): Magrupynyň "Çilimkeş" goşgysy.

Her zaman gol salyp, kisesin barlap,
Köp dünýäsi bara meňzär çilimkeş;
Yzzat bilip, bir-birine hödürläp,
Geň tagamy bara meňzär çilimkeş.

Bir oba gelende, götinläp durar,
Hemrasyny egläp, ýolundan burar,
Aza-köpe baryp, özüni urar,
Zerur işi bara meňzär çilimkeş.

Içinden urnukdyr, zor berip seplär,
Ýere elin berip, egiler, toplar,
Ol aýyt çagynda «suw» diýip geplär,
Bir ýetmezi bara meňzär çilimkeş.

Bir ajy tütüni içine salar,
Aklyny, huşuny, güýjüni alar,
Keýpi çoh gelende, syryny aýar,
Maslahaty bara meňzär çilimkeş.

Magrupy diýr, aýtsam çilim şanyna,
Ülpetleri köp ýygylar ýanyna,
Zyýany köp bolar güýç, imanyna,
Bir kysym gedaýa meňzär çilimkeş.
Goşundy-30 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=279#c279): Magrupynyň "Aýan getirdi" goşgysy.

«Zeburny» Dawuda, «Injilni» Isa,
«Töwratny» Musaga aýan getirdi;
Hak ilçisi bir gün Jebraýyl emin
«Oka» diýp, resula «Gurkan» getirdi.

Çoh müňni aldady dünýäniň mähri,
Bir gün talh eder agzymy zähri,
Ol Rumy-Haýbaryň möhteşem şähri
Alynyň zarbyndan iman getirdi.

Aldag bilen Ýezit geçdi daşyna.
Rehm etmedi gözden akan ýaşyna,
Kerbelada Ýezit Husaýn başyna
Göýä, diýr sen, ahyrzaman getirdi.

Hak permany bile kazasy ýetip,
Ol eziz jismini gara ýer ýutup,
Melekler ýyglaşyp, pelek ýas tutup,
Üç güne çen älem duman getirdi.

Sahabalar sordy, berdi öwüdi,
«Sen ölinçäň bizler ölsedik» diýdi,
Omaryň jeňinde ölen ýigidi
Doga bilen resul aman getirdi.

Bu jahanda menşur olup Magrupy,
Maly-mülküň manzur olup Magrupy,
Biwepaga magrur olup Magrupy,
Sud istäp, özüne zyýan getirdi.
Goşundy-31 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=280#c280): Magrupynyň "Istär köňül" goşgysy.

Owwaly kadyr hudadan bir mydar istär köňül.
Çün arasat ýowmuda agmal (gerek) istär köňül,
Wasla wasyl bolgujy jan içre jan istär köňül,
Gylsyratdan geçmäge türgen rowan istär köňül,
Jaýymyz jennetde bolsa, jawudan istär köňül.

Dürli näzu-nygmat olsa, iýmäge bolsa palaw,
Egnime geýgen lybasym ýüz tümenlik al-ýalaw,
Ol bedew dursa gapyda hoş gylykly, hoş jylaw,
................................
Jüpbe, jöwşen, zülpükar, tiri-keman istär köňül.

Söwdagärim sud üçin Balhu-Badahşan gitseler,
Eşrefi, göwher çyragy, lagly-merjen satsalar,
Gelse myhmanhanaga, gullar agyny tutsalar,
Daşy mermer ak otagda daýyma hem ýatsalar.
Ança döwlet, munça nobag, şunça kän istär köňül.

Işigimde dursa daýym meniň üçin halypam,
Şa-geda gelse danyşyp, görseler az-köp tamam,
Zikri haknyň ýoluda tagatny kyldym elmydam,
Sopular berse azany, kazylar bolsa ymam,
Tilleri burra bolan hagmy-kuran istär köňül.

Gussadan dür eýlegil, köňül mydama şat gerek,
Dört daşymda jan ýanan gardaş gerek, imdat gerek,
Hak ýene kylsa miýesser hem ýakynu-ýat gerek,
Bu köňülniň hoşlugy ýalançyda zürýat gerek,
Dünýäde ýansa çyragym, bir nyşan istär köňül.

Bar ylaha, Magrupy, gulnuň köňlün kyl serferaz,
Hajatyny kyl rowa, tagatny ger köp kylsa az,
Emri boldy bizlere haju-zekat, ruza, namaz,
Hanymanym, herne barym ýoluda kylsam nyýaz,
Aby-köwser, selsebil, hüýri-jenan istär köňül.
Goşundy-32 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=281#c281): Magrupynyň "Süýthor" goşgysy.

Hasrat ile iýmez-içmez, gorkakdyr süýthor,
Gije ýatmaz, gündiz dynmaz, munça sakdyr süýthor.
Dogry bolmaz, tiz basyň, egri taýakdyr süýthor,
Özüni adam tutar, köp bisyýakdyr süýthor,
Gaç kesapatdan ýagynda, hemtabakdyr süýthor.

Ýadyna salmaz ölüm, diýmez: «Hudaýym bardyr!»,
Ýokdur Jennetden umydy, Dowzaha taýýardyr,
Adamynyň ednasy hem aglasy süýthordyr,
Süýthordan ol Huda birle resuly bizardyr,
Ahyret gaýgysy birle işi ýokdur süýthor.

Süýthor anda — Huda dergähinde şermendedir,
Dünýä diýp ýüwrüp, ýelip, daýym işi pul teňňedir,
Haýyr kylmaz hiç kime, anlarga Uçmah kandadyr!
Höregi gam-gaýgydyr, günde ýüz müň oýdadyr,
Ol ýygyn birle bolar, Dowzahda tenhadyr süýthor.

Ýanynda haýr-u-sahawatdan gep urmaňlar gaçar,
Iýgeni çirkin nejisdir, daýyma awy içer,
Ýa kitap «Kuran» okalsa, diňlemeý, ara açar,
Roza tutmaz hem namaz, bilmez, bu dünýäden geçer,
Bihabardyr ahyretden, wehmi ýokdur süýthor.

Magrupy, şat olmadym, gezdim jahanny her zaman,
Nebsi Şeýtandan gutaryp, sen salamat, kyl aman,
Men ki bir asy günähkär, il arasyda ýaman,
Şul jähetden howp eder men, bolmasyn ahyrzaman,
Rahaty ýokdur aňa, gorgeý syýasat süýthor.
Goşundy-33 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=282#c282): Magrupynyň "Dünýäniň" goşgysy.

Eý köňül, söýme gülün, hary köpdür dünýäniň,
Mal bilen aldar seni, aýýary köpdür dünýäniň,
Perdeýi diniň ýakar, zengary köpdür dünýäniň,
Söhbetinde bolmagyl, hummary köpdür dünýäniň,
Kyl hezar, elbetde, sen, murdary köpdür dünýäniň.

Surat eýläp tä ezel, berdi saňa akly bejan,
Rahat istäp köhüňni, gaflatda goýma bir zaman,
Tä ajal ýeten güni, basgaý garaňky bir duman,
Ýüz ukybet birle gelgeý, hem ýene ahyrzaman,
Owwal etmesdir wepa, aýýary köpdür dünýäniň.

Terki sünnet olmaýyňyz, ahyr öler siz bir güni,
Terki sünnet eýlegen görmez resulnyň görküni,
Aýş-u-aşret, mal-u-mülküň, pany ol magşar güni,
Ýygdy dünýä, ýuwutdy, gör, Karunga bermez erkini,
Sudy ýok, gaýgysy çoh, bazary köpdür dünýäniň.

Asylarnyň derdine boldy Muhammet pişgadam,
Dogry ýoldan özgäni, alma köňülge, kyl adem,
Taňry zikrin dilge al, mümin nyşany bu ylym,
Gözde ýaşyňny syýah et, kirpigiňni kyl galam,
Ýogsa ýoldan azdyrar, Şeýtany köpdür dünýäniň.

Ýygmadylar dünýäni, geçdi, görüň, dosty agla,
Zülpükardan özgäni tutmady ol şire Huda,
Ol Zebihulla berur başyny, hak ondan ryza,
Salma köňlüň her tarap, okalar bir gün kaza,
Hilesi köp, jilwesi, mekgary köpdür dünýäniň.

Hasyl eýle ömrüňi, eýläp senany dünýäde,
Terki dünýä eýlegil mülki penany dünýäde,
Geç bu jandan, kyl talap, mülki bakany dünýäde,
Munça köp tesnip çekip, kylma jepany dünýäde,
Bu ömür üçin anyň, kärbary köpdür dünýäniň.

Mal-u-mülkünden geçip, sen, kybla sary çek özüň,
Hak işin terk eýleme, gaflatny goý, sargat ýüzüň,
Mesjitden çykma, aman kyl, gol gowuştyryp, çökdür dyzyň,
Mundan artyk ne bolar, kylmaz wepa sansyz sözüň,
Magrupga nehý etgiji inkäri köpdür dünýäniň.
Goşundy-34 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=283#c283): Magrupynyň "Gurban erer" goşgysy.

Eý «elip» dek kamatyň görgeç akyl haýran erer,
«Bi» myradyň çoh erer, senden dileg çendan erer,
«Ti» töwekgel eýlesem, husnuňa çün arzan erer,
«Si» sowabymny kabul kyl, rahmetiň çün kän erer,
«Jim» jemalyň görset eý, janym saňa gurban erer.

«Hi» haýal eýlep ulusdan eýleşip eý dilruba,
«Hy» hyýalym sen erer sen eýleýip ýarym neda,
«Dal» delil ýokdur saňa hökmündedir älem huda!
«Zal» zelalatlyk bile ömrümni ötgerdim riýa,
«Ri» rahym-a gözde ýaşym derýasy bipaýan erer.

«Ze» zebun boldy bu halym, günbe-günden artdy dert,
«Sin» sepit ruhum meniň hijran gamy çün artdy zert.
«Şin» şerigatnyň ýoluny älemge kylsam pert-pert,
«Sad» syýahy jahyl ähli oýnaşar sadranju-nert,
«Zad» zaýyg geçdi ömürim, imdi men puşman erer.

«Taý» tarykat ýoluda janymny men kylsam pida,
«Zaý» zuhur olmuş jahanda gudratyň höküm huda,
«Aýyn» aýnymdan akan ýaş ile eýlerem neda,
«Gaýyn» gaýrat eýleýip, janymny men kylsam pida,
«Fi» pyrak oduna düşdum, gerdişim efgan erer.

«Kap» kararym galmady aşyk bolup rugsaryňa,
«Käp» gelip sorgul bu halym, rehim kyl bimaryňa,
«Mim» melamatlyk bile ömrümni ötgerdim riýa,
«Lam» lagyly-şerbeti çün noşy kyl naçaryňa,
«Nun» nykabyň aç ýüzüňden misli bihemta erer.

«Waw» waweýla diýip, halyňy niçik bolgysydyr,
«Hi» heläk bolup, yzyňda aglaýyp galgasydyr,
«Lam-elibu» — laýezal hak barçany algasydyr,
«Ýa» rahym-a, gözýaşym, derýa kibi dolgysydyr;
Dünýä bir kerwensaraý, Magrupy bir myhman erer.
Goşundy-35 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=284#c284): Magrupy we Gaýybynyň "Aýdyşyk" sorag-jobagy.

Magrupy:
Bizden salam bolsun molla Gaýyba,
Dünýäniň binasy haçan tutuldy?
«Küntü kenzen mahfiýýenden» habar ber,
Kelemeýi-şahadat nirde bitildi?

Gaýyby:
Gaýry salam bolsun molla Magrupa,
Hak «Kün!» diýdi, şol gün bina edildi.
Tuby agajynyň ýapraklaryndan,
Kelemeýi-şahadat şonda bitildi.

Magrupy:
Hak owwal namany kime okatdy,
Ol kim idi okaban özün unutdy,
Adamdan ileri niçe kowum ötdi,
Dergada haýsynyň sözi tutuldy?

Gaýyby:
Hak owwal namany Adam okatdy,
Okaban Ezraýyl özün unutdy,
Adamdan ilgeri Benijan ötdi,
Dergada Resulyň sözi tutuldy.

Magrupy:
Haýsy günde bina etdi ol guşy,
Niçedir ganaty, guýrugy, başy,
Höregi nämedir, niçedir başy,
Niçe müň ýyldan soň başy ýetildi?

Gaýyby:
Penşenbe gün bina etdi ol guşy,
Dört bolar ganaty, guýrugy, başy,
Höregi darydyr, elli müň ýaşy,
Elli müň ýyldan soň başy ýetildi.

Magrupy:
Suwdaky balygyň puşty nä çenli?
Üstündäki gäwiň göşti nä çenli?
Ol arşy agzamyň hyşty nä çenli?
Niçe melek hasabynda bitildi?

Gaýyby:
Suwdaky balygyň uludyr puşty,
Ýedi müň ýedi ýüz batman ol gäwniň göşti,
Gudrat bilen salyndy agzamyň hyşty,
Dört melaýyk hasabynda bitildi.

Magrupy:
Bilermi sen haly nedir, boş nedir?
Jeset nädir, menzil nedir, guş nedir?
Ol ne bazar, gymmat baha daş nedir?
Kimiň daşy kem bahaga satyldy?

Gaýyby:
Eger bilsem, haly budur, boş budur,
Jeset menzil, janyň gerek, guş idir,
Ol imanyň gymmat baha daş idir,
Şeýtan daşy kem bahaga satyldy.

Magrupy:
Magrupy diýr, ne kysmata ýazyldy?
Ol ne zynjyr bir-birine düzüldi?
Niçe ýylda wagty ýetip üzüldi?
Aý bilen Gün haýsy wagtda tutuldy?

Gaýyby:
Gaýyby diýr, gurbat bilen ýazyldy,
Gije-gündiz bir-birine düzüldi,
Sansyz ýylda wagty ýetip üzüldi,
Aý bilen Gün harasatda tutuldy.

Gowşut han (1823-1878)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 01:40:25 +0000

Gowşut han 1823-nji ýylda belli türkmen serkerdesi Öwezdurdy batyryň maşgalasynda dünýä inýär. Öwezdurdy batyryň 5 ogly bolup, olaryň iň ulusy Gowşut, iň kiçisi Hojaguly handyr. Gowşut hanyň perzentleri: Baba han, Baýramaly han, Polat han, Hüjrep han, Hally han, Sary han, Düzüw (gyz).
Gowşudyň uly ogly Baba han soň-soňlar polkownik çinini alypdyr. Umuman, Gowşut hanyň nebereleri häzir Ahalda, Maryda we Türkmenistanyň beýleki ýerlerinde ýaşap ýörler.
Gowşut hanlaryň tiresi: teke/togtamyş beg/gökje/ýary gökje/çomalak-çüri. Gowşut han tegelekden ak ýüzli, ortadan ýokarrak boýly, eginlek, dolmuş göwreli, goýungözli, giň maňlaýly, gaşlagrak, süňkbaşy iri, örän akylly-paýhasly, demir bedenli, ýolbars ýürekli, towşan tüýli, tiz pähim, herbap hem çykymly adam bolupdyr.
XVIII asyryň başlarynda Ahal arkajynyň çarwalarynyň mal-garalarynyň köpelmegi, örüleriň ýetmezligi, ýyllaryň gurak gelmegi ýaly sebäplere görä, teke türkmenleriniň bir bölegi kem-kemden Kaka sebitine süýşýär. Ol ýerlerde eýranly talaňçylaryň çozuşlary zerarly rahatlyk bolmansoň, olar häzirki Gowşut obasynyň 25 km-e golaý demirgazygyna göçüp barýarlar. Ol ýerde 5 topara bölünişip 5 sany gala – Heňňam, Akja, Garaja, Garahan (Torly), Gumgala ýaly galalar salýarlar. Olara Bäşgala ýa-da Bäşgala zamany diýip at berýärler. Galalaryň 5-isine-de bir ýerden suw çekýärler.
Bäşgaladaky tekeleriň üstüne eýranly alamançylar häli-şindi çozup, olaryň suwlaryny kesip durupdyrlar. Olara ynjalyk bermändirler. Ahally aksakgallaryň we kethudalaryň maslahaty bilen Hojamşükür 1823-1825-nji ýyllarda olary Bäşgaladan Sarahsa göçürýär. Ilki tire, gala serdary bolan Gowşut soňra Hojamşüküriň baş serdary bolýar. 1853-nji ýylda bolsa Hojamşüküriň ýerine Gowşut hanlyga göterilýär.
Gowşut han Eýranyň howpunyň güýçlenmegi sebäpli, Sarahsda gala saldyryp başlaýar. Emma Hojamşükür ýaşuly gala salynmagyna garşy bolýar we sözi ýer almansoň, Gowşutdan we onuň wekillerinden öýkeläp, Tejen aýagyna – Üçburç diýen ýere gidýär. Soňra ol Hywa baryp, hana ýagdaýy aýdýar. Öňki 4-5 gezekki çozuşyndanam armanly Mädemin han yrsarap, goşun çekip, Sarahsa gaýdýar. Gaýtmazynyň öňürasynda Köneürgençde medresede sapak berip ýören Gurbannazar molla ogly Ak işany çagyryp, oňa Sarahs tekelerini gyrjakdygyny aýdanda Ak işan:
- Hiç bir häkim öz raýatynyň üstüne goşun çekýän däldir. Olar siziň ata-babalaryňyz bilenem sünni bolanyňyz üçin raýatlygy saklap, Garagumuň goraýjylary, galkany bolupdyrlar. Sizi garşydaky uly duşmanlarymyz bolan Eýran şalaryndan gorap saklapdyrlar, henizem şeýle. Siz bu päliňizden el göteriň! Eger günäkärleri bar bolsa, olary jezalandyryň, temmi beriň! Ýöne öz raýat il-halkyň üstüne goşun çekip jezalandyrmaň! Bu gabahat bolar. Bet päliňizden el çekiň! — diýýär.

Ak işany özüniň sypaýylary bilen maslahatlaşyp, üç gezek töwella edip, Garagumdan (Tejen aýagyndan) getirdişi, onuň öz döwrüniň iň uly ylym ussadydygy hem-de öz islegi boýunça Köneürgençde (gadymy Horezmde) medresede sapak berýändigi, aram-aram özüniňem ondan sapak alyp durýandygy ýadyna düşse-de, gahar-gazabyna bäs gelip bilmedik han:
— Ýok, tagsyr, eger hezreti Pälwan babam menden bolsa, bu pälimden el çekmen — diýýär. Emma Ak işan sowukganlylyk bilen:
— Han, Pälwan babaňam-a bolsa bardyr welin, hasasyny tyrkyldadyp, çepegini şyrkyldadyp, Hasym şyham-a ondan galmasa gerek. Beýleki ýatan tümmeklerimizem halamaz. Şo-ol ýatan gerçeklerem, öwlüýälerem, atasyňam unutmaweriň! — diýip, gadymy 360 öwlüýä we Burkut baba gonamçylyklaryna nazaryny aýlaýar. Gazaby serine uran Mädemin:
— Halamasalar, goý, halamasynlar, şolaryň barysam — Gyzylymamam, Kermenede Soltan baba adyny alyp, uly zyýarathana öwrülen Hasym teke-de (olar Hasym şyha şeýle diýer ekenler), Düýeboýun (Ulug baba) öwlüýäsi-de sizden — diýende, Ak işan ellerini daldaladyp:
— Han, goý, munyň Hudaýdan daş düşmekdir — diýýär. Emma gahar-gazaby akyl gözüni kör eden hanyň sesi öňküden-de beter batlanyp:
— Hawa, ahun-işan! Barysy-da sizden. Hudaýam sizden bolsun! — diýende, Ak işan onuň soňky sözlerini eşitmejek bolup, ellerini gulaklaryna ýetirip, kyblasyna bakýar-da: — "Enşalla, barysy bizdendir" — diýip, sena sanap başlaýar.

Öz ussady – mugallymy bilen tersleşen han tizden goşun jemleýär. Azyk-suwluklaryny kerwenlere ýükläp, Sarahs tarapyna ugramakçy bolanda, ýagny bir aý wagt geçensoň, ýene-de Köneürgençden Ak işany çagyryp oňa:
— Tagsyr biz gelýänçäk, siz Hywa tagtynyň – köşgüniň ýanynda boluň! — diýip tabşyrýar. Ol gazaply garaýyş bilen:
— Han, henizem bolsa ýaman päl-niýetiňizden gaýdyň. Gara ýeriň özüňize-de salýan dawasyny unutmaň. Onsuzam biziň ömrümiz öýle bilen ikindiniň aralygy ýaly gysga. Bigünä bendeleriň şiriň janyny ajal okunyň almagyna sebäpkär bolmaň! — diýýär.

Emma içi ahmyrdan doly gedem han:
— Biz gelýänçäk siz şu köşkde boluň! — diýýär. Ak işan:
— Enşalla, siz geleniňizde bizem bolarys! — diýýär.

65-66 ýaşlaryndaky Ak işanyň ol ýerden gaýdyp, bütin Garagumdaky halklara, Mary, Tejen, Ahal ýaşulularyna: "Musulmanlar! Hudaý bizdendir. Biliňizi berk guşaweriň!" diýip, hanyň maksadyny düşündirmegi, agzybirligi ündemegi, Hywa hanynyň "çeýnejek çöpüniň azalandygy" hakda wagyz geçirmegi; Nurberdi hana, Gowşut hana we beýleki gala hanlaryna habar bermegi netijesinde Sarahsda söweşe berk taýýarlyk görülýär.
Şunlukda, ähli çarwalaryň, Ahal we Sarahs tekeleriniň güýçlerini jemlemeklerinde, duşmana garşy ykjam taýýarlyk görmekde Gurbannazar molla ogly Ak işanyň (Akmämmet) hyzmaty uludyr.
Mädemin hanyň goşuny bir aý töweregi ýöräp, Mara – Murgabyň kenaryna baryp düşleýär. Han ýerli ilata: "Eger şu gije gurbagalaryň ýekejesi gurruldasa-da, 7 ýaşdan 70 ýaşa çenli erkek göbeklileriňizi gyrjak" diýýär. Howsala düşen halk çar tarapa bosup başlaýar. Emma hanyň atlylary olary goýbermeýär. Guşluk-günorta bolanda garrylar, aýal-ebtatlar aglaşyp başlaýarlar. Emma Garry burkaz atly ýaşuly çarwa-çopan: "Adamlar, hapa bolmaň! Ajaldan başga zadyň çäresi adamzada berlendir, bir alajy bolar" diýýär. Soňra ol hanyň goşuny üçin soýlan ýüzlerçe dowaryň içegelerini ýygnadýar, arassaladýar, olary çişirip, iki tarapyny düwdürdýär. Soň bolsa şol içegeleri derýanyň kenaryndaky gamyş-gajarlaryň düýplerinden suwa garap sallaşdyrýarlar. Arasynda keseligine-de hatarlap goýýarlar. Görseler, ikindi wagty golaýlaşýar. Garry aga: "Adamlar, haýdaweriň, indi içegeleri arassalaman, şol durşuna goýuşdyryň" diýen. Şol gije suwuň akymynyň täsirine düşen içegeleriň hereketlerini gören gurbagalar ýylandyr öýdüp, jyňklaryny çykarmandyr.

Ertir ir turansoň han gaharlanyp:
— Bular bir şeýtan – hannas – iblis – azazyl ahyryn. Gurbagalary nädip lal etdiler? — diýip gygyran. Soňra han ýörişini dowam etdirip, Mary bilen Tejen arasyndan baryp, Sarahsyň ekin çygryna girýär. Ondan soň ol Gowşut hanyň galasynyň gündogaryndan aýlanyp, guşluk tarapyna geçýär. Tejen derýasynyň gaýra ýakasynda we Ulug babanyň (Düýeboýun öwlüýäsiniň) gaýra gabadyndaky Ýaglydepäniň üstünde öz ýüpek çadyryny-tuguny gurup, goşunlaryny daşyna ýygnap, 1-2 gün dynç almakçy bolýar.

Hywa hany Mara gelende Gowşut hanyň töwellaçylary kabul edilmän yzyna gaýtarylansoň, Gowşut han taýýarlygy has-da güýçlendirýär. Her niçigem bolsa olar Sarahsa gelende-de Nurberdi hanyň we beýleki sypaýylaryň haýyşy-maslahaty esasynda Gowşut han Täç serdaryň baştutanlygynda 9 adamy töwellaçy iberýär. Olar baryp:
— Han aga, sen bize garşy uruş etme. Biz häli-häzirem siziň raýatyňyz bolup gelýäris. Siz ýalan-ýaşryk sözlere ynanmaň, raýatyňyzam beýle horlamaň! — diýip, 2-3 sapar hana arz-töwella edýärler.

Emma bularyň aýdanyny diňlemegem islemedik han:
— Eşidiň, wekiller! Hanyňyza, ýaşulularyňyza baryň-da aýdyň. Ertir ir bilen gün dogan wagtynda meniň goşunym siziň üstüňize, galaňyza çozar. Nä tüýsli çäräňiz bolsa, haýal etmäň-de görüberiň! – diýýär.

Mädeminiň goşuny diýen wagtynda Gowşut hanyň galasynyň guşluk we demirgazyk taraplaryndan iki bölünip çozýarlar. Emma Gowşut hanyň nökerleri howlukman, olary gala golaý getirip, atyşyp uruşýarlar. Hywa goşunlary muny görüp gaýra çekilýärler.
Tekeleriň atly hem pyýada goşuny şol gün öýleden soň, guşluk tarapdan gelen Hywa goşunlarynyň üstüne çozup, gylyçly hem tüpeňli urşa girişýärler. Şonda duşman köp zyýan çekýär, olaryň birnäçesi ýesir alynýar. Şunlukda, Hywa hanynyň goşuny derbi-dagyn edilýär. Şol günüň ahyrynda garşydaş taraplaryň ikisi-de öz tuglarynyň, berkitmeleriniň töweregine ýygnanyşýarlar. Emma tekeleriň goşunynyň bir bölegi Hywa goşunynyň daşyndan aýlanyp, şol gije olaryň 40-50 sany ýükli erkeklerini – kerwenini (düýekeşi bilen) oljalap, öz çadyrlaryna alyp gidýärler. Şol gün güýçli ýelli howanyň bolmagy-da ýerli goşun üçin amatly bolýar, çünki duşmanlar tozanly ýeliň içi bilen edilen çozuşlaryň haýsy tarapdandygyny bilmäge-de maý tapmandyr.
Ikinji güni daňdanlar Gowşut hanyň galasynyň töwereginde Hywanyň pyýada goşunlary we onuň yzyndan bolsa atly goşunlary arkalaşyp durýarlar. Şol wagt Gowşut han Hajy gaplaň Aýmet oglunyň hem-de Salar keýik Nagym oglunyň ýolbaşçylygyndaky atly goşunlaryň bir bölegini duşmanyň pyýada goşunynyň arkasyndaky atly goşunyna garşy gylyçly urşa gaýduwsyzlyk bilen girişmegi buýruk berýär. Tekeleriň goşuny ýyldyrym ýaly süýnüp, duşmanyň üstüni gapyllykda basýar. Ejizläp, ýan berip başlan Hywa goşuny ganlaryny sarkdyryp, tuglaryna tarap çekilýärler. Olar çozuşdan goranmak üçin penalyrak ýerlerde durýarlar.
Şol gün günortanlar Hywa goşunyna ýene-de kömekçi goşunlar ýeriň pesi bilen gelip, öz goşunlaryny zordan gabawdan çykaryp alyp gidýärler.
Şol günki söweşden soň Mädemin han öz atly goşunlarynyň tekeleriňkiden has pesdigine we ukypsyzdygyna göz ýetirýär. Uruş ençeme günläp dowam edýär. Ýazyň elhenç harasatly-ýelli gününde gaýduwsyzlyk bilen alnyp barlan söweş has-da aýylganç bolýar. Şonda tekeler çozma urşa girişýärler. Çar tarapdan «Çoz teke, ýa Alla!» diýşip, atly hem pyýadalar gylyç oýnadyp, naýza sanjyp, tüpeň atyşyp, her hili söweş hünärlerini ýerlikli ulanýarlar. Bularyň şeýle gahrymançylykly söweşmekleri netijesinde Hywa hanynyň goşuny ýeňlip, ýeliň ugruna gaçyp başlaýar. Olaryň birnäçesi topar-topar bolşup, ýaraglaryny taşlap, gollaryny galdyryp durýar, ençemesi bolsa ýaragyny taşlap, çöke düşüp oturýar.
Tekeleriň çalasyn nökerleriniň bir topary Hywa goşunynyň 3-4 çakyrymdaky tuguna tarap gaçanlaryň yzyndan ýetip, çapyp baryşlaryna Mädemin hanyň çadyryna baranlaryny-da duýman galýarlar. Mädemin han bolsa goşunynyň şeýle ýagdaýa düşeninden bihabardy. Ol ýagly, kişmişli palawdan doýup, sadranç (küşt) oýnap, humarly başyny galdyrman, ýeňşe garaşýardy.

Hanyň tuguna baran çalasyn ýigitler şol ýerde orta boýly, garaýagyzrak, hyýrsyz adama gözleri düşüp, derrew oňa gylyç salyp öldürýärler. Onuň Mädemindigini soňra bilip galýarlar. Gowşut, Nurberdi han dagy birnäçe ýaşulular, sypaýylar bilen Mädeminiň tuguna gelip görseler, ol öldürilipdir. Onuň öldürilmegine gaty gynanan hem gaharlanan Gowşut han:
— Siz, hanyň, patyşanyň düzgünini bilmeýän bir topar nadanlar! Muny kim öldürdi? — diýip, hälki ýigitlere käýýäpdir.

Tuguň ýanyndaky çadyrlara aýlanyp görseler, 15-20 sany özbek, ýagny tagt ýaşululary çadyrlaryň içinde, ýorgan-düşekleriň astynda gorkularyna gizlenip ýatyr ekenler. Bir topar emeldarlary bolsa murtlaryny tozga ýaly, gözlerini çanak ýaly edip, howutlaryň, halyklaryň aşagyna kellelerini sokup, hyklaşyp ýatypdyrlar.

ÇEŞME: Gollanma
ÇEŞME: Türkmen hanlary we serdarlary Ensiklodepiýasy
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/228/gowsut-han-1823-1878?show=229#c229): Gowşut han dowamy (1). Gowşut han şol ýerde öz nökerleriniň hem-de özbek ýaşuly-begleriniň häziriň özünden başlap etmeli işleri hakynda dik duran ýerinde ýaşulular bilen gyssagara maslahat çagyrýar. Şonda şeýle karara gelýärler:

1. Şu gün Hywa hanynyň goşuny ýeňildi. Mädemin han öldi. Sarahsa getirilen goşun sülsatlary Gowşut hanyň döwletine, hanlygynyň hasabyna geçirilmeli.
2. Hywanyň dagan goşunlaryny ýygnap, ýesir alnan goşunlar bilen bilelikde ýol şaýlaryny tutup, azyk-suwluklaryny üpjün edip, Hywa ugratmaly.
3. Iki tarapdan ölen adamlary her tarapyň özi tizden-tiz jaýlamalydyr.
4. Agyr hem ýeňil ýaralananlary Gowşut hanyň galasyna ýygnap, gutulýançalar seretmeli. Olara seretmek üçin tebipleri we ýörite adamlary goýmaly, gutulansoň, olary öz ýurduna ugratmaly.
5. Iki sany mähremi we on sany nökeri bilen şaýlaryny tutup, hut şu gün Mädeminiň meýdini ugratmaly. Goý, olar öz hanynyň jesedini hala Mara, hala-da Hywa äkidip, hala-da Sarahs babada jaýlasynlar, olaryň ygtyýarlary özlerinde.
6. Hanyň ýany bilen gelenleriň gitjeklerine-de, galjaklaryna-da ygtyýar bermeli. Onsoňam şu gandöküşikligiň günäkäriniň hut Mädeminiň özüdigini «myhmanlara» wagyz-syýasat arkaly düşündirmeli.
7. Ýaşulularyň maslahaty bilen edilen şu tabşyryklary ýerine ýetirmegi hem-de berjaý edilişini barlap durmagy Täçgök serdara, Hywa ýesirlerine degişli işleri bolsa Mätýakup serdara hem-de Mätjan ýaşula tabşyrmaly.

Soňra hywaly ýesirler, hat-da Mara çenli gaçanlaram gaýtarylyp, ýol şaýy tutulyp, ulaglara mündürilip ugradylýar.
Mädemin hanyň garnynyň ýyrtylanlygy sebäpli, iç-goşlaryny aýryp, ýuwup-päkizeläp, ak mata dolaýarlar, soňra bolsa täze palasa çolap, güýçli ineriň üstüne keseligine ykjam baglap, şol gün gijara (1855-nji ýylyň 12-nji martynda) ugradýarlar.
Şol uruşda Töre sokynyň gyzy, Hangeldi sokynyň uýasy Güljemal (18-19 ýaşlarynda) ýaly teke gyz-gelinleri hem elleri keserli, syndyly, pyçakly uruş edýärler. Güljemalyň garyndaşlary Çebşek batyr, Köpek batyr, Gulçar batyr, Gutly mergen, Çary gapan, Hajy gaplaň (şol söweşde ölýär) dagy hem edermenlik görkezipdirler. Şol söweşde Güljemalyň adamsy Anna (Annaöwez) hem wepat bolýar. Hywa hanynyň bigünä halkyň üstüne goşun çekip gelmegi öňem çar tarapdan gysylan tekeler üçin uly ýitgiler getirýär, birnäçe gonamçylyklaryň döremegine sebäp bolýar.
Nurberdi hanyň baştutanlygynda Ahaldan gelen myhmanlar heniz Sarahsdan ugrap-ugramanka, yzlaryndan Eýran şasynyň goşunlarynyň Gökdepä, esasanam, ilatyň has köp ýeri bolan Hurmanda duýdansyz çozup, çaga-çugalara çenli, hatda göwreli aýallara çenli çapyp, talap gidendikleri hakdaky habar gelýär.
Gyssagly maslahatda Gowşut we Nurberdi han dagy belli-külli netijä gelýär. Gowşut hana bu ýerdäki urşuň ýetiren nogsanlyklaryny düzetmek tabşyrylýar. Ahally myhmanlar tiz ýola düşýärler. Ýolda duşmanlar barada, halka rahatlyk bermek, ogul-gyz ýetişdirip, olara hat-sowat öwretmegiň zerurlygy, baryp Görogly zamanlaryndan (8-9-njy asyrdan) bäri ata-babalarynyň başyndan geçiren agyr günleri barada söhbet açýarlar.
Gowşut han Hywa ýesirlerini ugradansoň, ýaşululary we nökerbaşylary çagyryp, maslahat edýär. Onda uruşda iki tarapdanam köp ýitginiň bolandygy, Hywa hanlygy bilen teke türkmenleriniň arasynda köp wagt bäri gamyş köpriniň bolandygy, emma Mädeminiň hatda öz halkyna we ýaşulularyna hem maslahat salman, duýdansyz gabahat işe girişip, uly betbagtçylyga sebäpkär bolandygy, şunlukda, indiden beýläk Sarahsda oturmagyň gorkulydygy, çünki Sarahsdaky täze galany özleriniň garşysyna göreşmek maksady bilen salnan hasaplap, Eýran şasydyr hanlarynyň howp salýandygy ýaly meseleleriň üstünde durulýar.
— Mary töwerekleri Mademiniň ölümine çenli Hywa hanlygyna garaşly türkmen begligi bolan-da bolsa, indiden beýläk Maryny Hywa garaşly raýat hasap etmeli däl. Aslymyzam ahally bolansoň, Ahal ýurdunyň-da ýagdaýy agyr bolansoň, indiden beýläk bize hanlygyň merkezini we ilini Mara eltmegi ahally ýaşulularam makulladylar — diýip, Gowşut han sözüniň ahyrynda aýdýar. Şondan soň Mara iberilen 5 wekil saryklaryň hany Sary hanyňka barýarlar we ýagdaýy düşündirýärler. Soňra bolsa özlerine Mary – Murgap derýasynyň bir gapdalynyň berilmegini haýyş edýärler. Saryk garyndyşlaryň hany we ýaşululary maslahatlaşyp, Mary etrabypdan ýer bermejekdiklerini Gowşut hana ýetirmegi aýdýarlar (1857).
1858-nji ýylyň başlarynda Gowşut hanyň iberen wekilleri Ahala – Gökdepä gelýärler. Olar Nurberdi hana habarlaryny berýärler. — Indi Sarahsda durarlyk ýok. Eýranyň agzy Sarahsda, Sarahsam Eýranyň agzynda. Aslymyzam, düýbümizem Ahal. Ahala barmakçy bolanymyzda «Ahalyň ýagdaýy öňem ýabygorly, gurakçylyk, ot-suw, öri meýdanlar çarwalar üçin ýetmezçilikli ýagdaýda. Garşyda duşmanlaryň has-da möwjeýän wagty. Iň gowusy Mara süýşüň» diýip, netijä gelipdiňiz. Biziň Mara barmagymyza-da saryk garyndaşlarymyzyň ýaşulusy Sary han garşy. Olar Murgabyň bol ýer-suwuna deň şäriklige razylyk berenoklar. Hatda uruşmaga-da taýyndyklaryny aýdýarlar. Uruş bolsa-da, nähak gan döküljek. Indi näme etmeli? — diýip, Gowşut hanyňkyda bolan maslahatyň netijesini hat hem dil üsti bilen aýdýarlar.

Nurberdi han aksakgallar bilen maslahatlaşandan soňra:
— Eger Sarahs Eýran bilen bulaşyk ýagdaýda bolsa, derrew olar apynyň (zäherli uly ýylan) agzyndan aýrylmaly-da Mara barmaly. Saryk garyndaşlaram razy bolarlar. Bardy-geldi kakabaşraklary uruşmakçy bolaýsalar-da, çarwa urşuny edersiňiz — taýak, gamçy ulanarsyňyz. Enşalla soňy düzeler, garyndaş aradyr, birek-biregi tanarlar. Biz häzir gökleň-ýomut garyndaşlaryň üstüne Japarguly hanyň baştutanlygynda eýranly leşgerler gelýär diýen habara görä, gyssagly kömege ugramakçy… Emma saryk garyndaşlaryň akylly sypaýylary kändir. Olar Eýran şasynyň öz dikmesi Baýramaly hanyň üsti bilen saryklary gadymy mekanyndan – Pendi, Şeýhi-Jüneýdi (häzirki Guşgy) sähralaryndan zor bilen gysylyp Mara getirilendigini bilýändirler. Gelenimizden soňra bararys, hemmesi oňyn çözüler — diýip, Nurberdi han ol wekilleri ýola salýar.

Şondan soňra sarahsly tekeler kem-kemden süýşüp, bir aýdan gijä galman, Mara barýarlar. Garrygaladaky söweşden ýeňişli gaýdan Nurberdi han öz wekilleri bilen Mara — Sary hanyňka, soňra Gowşut hanyňka baryp, kakabaşlaryň çaknyşyklaryny ýatyryp, Marynyň külli türkmene ortak ýurtdugyny, Hywa hanynyň raýatyndakylaryňam indi Gowşut hana degişlidigini, ata-baba gandüşer garyndaşdyklaryny düşündirip, özara parahatçylygy gazanýarlar. Soňra saryk garyndaşlaryň birnäçesi Ýolötene, birnäçesi bolsa Pendä, Şeýhi-Jüneýde (Guşga) gidýär. Birnäçesi bolsa Maryda galýar.
Saryk ýaşulularynyň maslahatyny alman, halkyna-da sala salman, Sary han zoňtarlyk edip, Eýran şasy Nasretdine arz edip, bolan ýagdaýlary aýdýar. Öňem yrsarap, nireden urup-ýarjagyny peýläp ýören Nasretdin Garrygalada ýeňlip gaýdan goşunynyň ahmyryny çykarmak üçin Mara çozmaga ykjam taýýarlanyp başlaýar.
Eýran şasynyň agyr ýaraglandyrylan goşunlary Hemze Mürzäniň serkerdeliginde 1861-nji ýylda Murgap derýasynyň ileri ýakasynda Nyýazmet (Porsy) galada düşüp, Gowşut han bilen söweş etjekdiklerini habar berýärler. Öňden habarly Gowşut han söweşe ykjam taýýarlanypdy. Ertesi türkmen ýigitleri gün dogmanka, eserdeňlik bilen Eýran goşunyna taran ugrap, Murgap derýasynyň ilersine geçip, uzyn ýaka düzülip, nyzam-tertip bilen taýýar bolup durýarlar.
Gowşut han eýranlylara birnäçe gezek töwellaçy iberse-de, olar urşa başlajakdyklaryny habar berýärler.

Eýran goşuny tarapyndan bir serdar gygyryp:
— Orta batyr-pälwanlaryňyzdan çykaryň! Ilki bilen, goý, pälwanlar güýç synanyşsynlar! — diýýär.

Eýran goşuny tarapdan bir pälwan gara atyny münüp, orta çykyp durýar-da: «Mubarys, bura gel, başyňy kesip aparar men» diýip gygyrýar.

Gowşut han: — Hany ýigitler, şol pälwanyň garşysyna kim çykjak? — diýýär.
— Biz çykarys! — diýip, Gurbanmeňliniň ogly Çebşek batyr dor atyny sürüp öňe çykýar. Gowşut han onuň atynyň çekisini çekýär, atyny-ýaragyny synlap: — Bar, işiňi hak oňarsyn! — diýip, pata berip ugradýar.

Atyny ýüzin saldyryp barşyna Çebşek batyr ýüzüniň ugruna gylyjyny çalasynlyk bilen salyp, onuň gylyjyny gaçyrýar hem atynyň badyna ol batyry dartyp, atynyň öňüne kese basyp, yzyna dolanýar. At salyp gelşine onuň boýun damaryndan sol eliniň güýçli penjesi bilen tutup, sag ýumrugy bilen bolsa guluň türresine urup, dolanyp gelýär.

Haçan-da nökerler: — Eý, pälwan gul, saňa näme boldy? — diýip soranlarynda, ol gözüni açalak-ýumalak edip: — Bilmeräm, walla, men bura gelip men, megerem, meni ýyldyrym urup, bura getirendir. Kuwwaty çohdy, aman-zamanymy bermidi! — diýýär.

Soňra olardan ikinji batyr orta çykyp bilmändir.

Iki tarapdan agyr goşun biri-biriniň üstüne çozup, uly gan-döküşikli uruş başlanýar. Söweş birnäçe gün dowam edip, ahyrsoňy duşman ejizläp, arka berip, gaçyp başlaýar. Nurberdi hanyň ýany bilen gelen ahally serkerdeleriň goşunlarynyňam ýetişmegi netijesinde basybalyjylar gaty aljyraňňylyga düşüp, aman dileýär. Tekeler duşmanyň berkitmede ýatan goşunlaryny-da, çeträkde ýatan goşunlaryny-da ýesir alýarlar. Olar Hemze Mürzäniň goşunynyň gelip ornaşan ýeriniň daşyna aýlanyp, arkalaryndan hüjüm edip, aljyraňňylyga salýarlar. Gowşut hanyň otrýady Eýran goşunynyň yzyndan gelýän ýüklerini, sülsatlaryny Sarahs bilen aralykda oljalaýarlar.
Gije, daňdanlar suw almaga baran duşman nökerlerini suwuň boýundaky gamyş tokaýlarynyň arasynda bukuda ýatan teke ýigitleri duýdansyz tutup, suwa çümdürip, suwuň içi bilen äkidýärler. Eýran goşunynyň toplarynyň atylyşy bilen öwrenişenden soň, türkmen jigitleri ondanam gorkmandyrlar. Şeýlelikde, söweşiň ahyrky güni adatdakydan hem aýylganç bolýar. Porsuýan boýundaky gazaply söweşler netijesinde, duşmanlar ýeňlip, dagap başlaýar. Ýaraglaryny taşlap, çök düşüp oturýarlar. Käbirleri azan aýdyp durýarlar. Garaz, gaçyp dargan goşunyň içinde ölmän, yzyna gaýdyp barany barmak basyp sanaýmaly bolýar.
Haçan-da Horasanyň (Maşat) hany we Eýran şasy öz ýeňilmez derejede taýýarlap ugradan goşunynyň masgara bolup ýeňilendigini eşidenlerinde başlary aýlanyp, ynanjagyny-ynanmajagyny bilmän, akyl-huşy çaşyp: «Ne oldy, zernigar-zaňňar» diýip, başyny iki baka ýaýkap durýar. Bu uruşda Gurbanmeňli ogly Çebşek batyr ýaly ýigitleriň ençemesi wepat bolýar. Şol uruş bolan ýere bolsa soň-soňlar Porsuýan (maslyklaryň porsaşyp ýatmagy sebäpli) diýlipdir.
Mary, Ahal hanlyklarynyň birleşen güýjünden ýeňlen şa goşuny Nyýazmet (Porsy) galadan gaçyn gaýdansoň, wepat bolanlaryň ýasy tutulyp, ençeme gün sadaka berilýär, aýat-töwir okalýar.
1861-1862-nji ýyllaryň sepgidinde Gowşut han uly maslahat geçirýär. Ol il bähbidini arap, edilmeli işler baradaky gürrüňini jemläp durka, Nurberdi hanam ýaşululardyr serdarlary bilen myhmançylyga gelýär. Myhmanlaryň hormatyna üç günläp toý tutulýar. Myhmanlar birnäçe günläp bu ýerde bolýarlar. Saryk-salyr ýaşulularyny-da çagyrýarlar. Olar bilen ata-baba garyndaşlyklaryny ýatlaşýarlar.
Goşundy-2 (https://gyzgyn.com/228/gowsut-han-1823-1878?show=230#c230): Gowşut han dowamy (2). Gowşut han myhmanlar gaýtmanka, öz wekillerini we nökerlerini çagyryp, maslahat geçirýär. Şonda ol üç meseläni orta atýar:
1. Ahal ýurdy we Ahal hanlygy teke türkmeniniň esasy hanlygy bolmaly, şoňa görä-de Mary hanlygy we Mary hany Ahal hanlygyna we hanyna garaşly han bolup durmalydyr.
2. Nurberdi hany teke türkmenleriniň hany diýip müwessa bilip, ony hanlar hany etmeli.
3. Ýokardakylar bilen ugurdaşlykda Nurberdi hanyň abraýyny tutup, oňa abraýly ýeriň maşgalasyny alyp bermeli. Maryda-da bir öýüni dikeltmeli. Ýer-suw, mülk berip, öz islän ýerinde oturtmaly. Nurberdi han Ahalda ýa-da Maryda bolanda-da öz öýünden örse, hemme tarapdan gelşikli we laýyk bolar.
Ýaşulular Gowşut hanyň tekliplerini makullaýarlar, ýöne abraýly ýeriň maşgalasyny tapmagy onuň özüne ynanýarlar.
Şondan soň Gowşut han Marydaky gajar urşunda wepat bolan Çebşek batyryň garyndaşy, Töre sokynyň gyzy, Hangeldi sokynyň uýasy Güljemaly Nurberdä alyp berýär. Nikalap, üç günläp uly toý edýärler. Soňra Gowşut han bir wagt özünden öýkeläp, Sarahsdan giden Hojamşüküri getirtmek üçin birnäçe ýaşululary we düýekeşli kerweni ugradyp, töwella bilen ony Mara göçürip getirýär. Ony ýene-de özüniň iň ýakyn maslahatçysy edinip, onuň islegi boýunça öz obasy Wekilbazarda oturdýar.
Gowşut han aksakgallar bilen maslahatlaşyp, Eýran we owgan çäklerine çenli dagap ýören salyr we saryk garyndaşlaryň gadymy mekanlary bolan Sarahsa we Pendi ýurduna ýygnanmagyny gazanýar. 1865-nji ýyl töwerekleri Marynyň gülläp ösen döwri hasaplanylsa-da, daşky duşmanlaryň howpunyň güýçlenýän wagtydy.
1868-nji ýylda Buhara emiriniň üstüne rus patyşasynyň goşuny çozuşa taýýarlanýar. Gowşut han Buhara emiriniň özüni kömege çagyrýandygy baradaky habary Kaspi tarapdan gelýän rus basybalyjylaryna garşy taýýarlanyp ýören hanlar hany Nurberdä ýollaýar-da, özi Buharadan gelen wekiller bilen agyr goşun çekip kömege ugraýar. Emma olar fronta ýetmänkä, Zerbulak beýikligindäki söweşde Buharanyň goşuny ýeňlip, rus generaly Kaufman bilen ýaraşyk baglaşanlygy sebäpli, Gowşut hanyň goşuny uruşsyz yzyna dolanýar.
Soňra Gowşut han goranyş galanyň gurluşygyny has-da güýçlendirýär we 1874-nji ýyllarda tamamlaýar.
Sarahsdan Mara göçülip barlanda (1858 ý.), gedaý sypatyna giren Aly han atly rus ofiseri – içalysy peýda bolýar. Ýerli halk oňa Aly mülhit diýip at berýär. Ol haramzada gyş wagtlary çilimsazlyk edip, tomsuna gara meşikde suw satyp gezen. Bu ýerde 15 ýyla golaý bolup, Nurberdidir Gowşut han dagyň gizlin maslahatlaryny, harby syrlaryny, maksat-planlaryny bilýär we aram-aram ýitirim bolýar, öz baýarlaryna habar berip durýar. Ol kezzap ahyrsoňy ynama girip gala aralaşýar, hyzmatkärlige ýetýär. Şunlukda, erbet derman-däri bilen üpjün edilen mülhit şol yzarlap ýörşüne, amatly pursat tapyp, hanyň petekli aýakgabynyň içine we peteginiň aşagyna iýiji keselini döredýän dermany gaýym dökýär. Onsoň ýakyn günlerde: «Gowşut hanyň aýagyndan ýara dömüpdir» diýlen şum habar ýaýrap başlaýar, emma Aly mülhit welin, eýýäm zym-zyýat, ýitirim bolýar. Ol pürsüýäniň ýaramaz niýetlidigini diňe şondan soň bilip galýarlar.
Şondan soň Gowşut hanyň aýagyndan dörän iýiji keseli ýaýrap ugraýar. Han aýagynyň çapylmagyny soraýar, emma bu teklip wagtynda bitirilmänsoň, kesel ýokaryk – ýürege çenli ýaýraýar. Şunlukda, 1878-nji ýylda türkmeniň abraýly serkerde hany – Gowşut han (56 ýaşlarynda) rus içalylary tarapyndan awulanyp öldürilýär. Ol Marynyň golaýyndaky Hoja Abdylla gonamçylygynda jaýlanýar.
Gowşut han ölensoň, onuň ornuny tutan mypasyp adam bolmandyr. Daşky duşmanlaryň hileli täsirleri netijesinde bulaşyklyk, oňşuksyzlyk güýçlenýär. Täçgök serdar öz syçmaz tiresi bilen Mäne-Çäçä, Hojamşükürem Mary aýagyna — Tejene göçýär.
Gowşut hanyň ölümi külli türkmen üçin agyr we uly ýitgi bolan bolsa, duşmanlar üçin örän amatly utuş bolýar.
Şondan soň türkmen halky uzak ýyllaryň dowamynda köp sanly muşakgatlara, zulum-sütemlere döz gelmeli boldy. Ýöne «Öňüm gelenden soňum gelsin» diýlişi ýaly, ata-babalarymyzyň — erkin ýaşamagy arzuwlan türkmenleriň asyrlar boýy ýüreklerinde besläp gelen özbaşdak, garaşsyz, berkarar döwleti döredildi. Goý, biziň Türkmenistan döwletimiz demirgazyk ýyldyzy kimin parlap, ebedi dowam edip, uzaklara şöhle saçsyn.

Garajaoglan (1606-1679)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 00:39:58 +0000

Garajaoglan şahyryň edebi lakamydyr. Onuň çyn ady Hasan bolmaly. Kakasyna Gara Ylýas diýer ekenler. Garajaoglan dünýä inende, ata-enesi oňa Akgoýunly türkmen döwletini dolandyran Uzyn Hasanyň adyny dakýar. Çyn adynyň Hasan bolandygy barada şahyryň özem goşgularynda ýatlap geçýär:

Garajaoglan Hasan adym,
Gözellerde galdy dadym.

Garajaoglan çarwa durmuşynda ýaşap, ýaşlykdan owlak-guzy bakyp ýören wagtlary saz çalyp, aýdym aýtmagy, goşgy düzmegi öwrenýär. Şol döwürde ol Oglan bagşy, Oglan şahyr diýip adygýar. Soňra kämillik ýaşyna ýetende bolsa, boý-syratyna garap, garaýagyz bolany üçin, Garajaoglan ady ýörgünli bolup gidiberýär.
Şahyryň ömür beýany we döredijiligi barada köp işler alyp baran Jahyt Öztelli Ahmet Hamdy Ependiniň (1831-1911) gündelik görnüşindäki ýazgylaryny Garajaoglanyň geçen durmuş ýoluny hem-de edebi mirasyny öwrenmekde ygtybarly çeşmeleriň biri hasaplapdyr. Ol Türkiýäniň Warsak obasynda ýaşaýan saýylogullary türkmenleriň arasynda bolup, Garajaoglana degişli köp maglumatlary toplapdyr. Ol şahyryň aslynyň türkmenleriň saýylogullary taýpasyndandygyny, kakasynyň Gara Ylýas, öz adynyň hem Hasan diýlip atlandyrylandygyny ýazga geçiripdir. Bu aýdylanlary Garajaoglanyň öz goşgulary-da kepillendirýär:

Kozan dagyndan neslimiz,
Ary türkmendir aslymyz,
Warsakdyr durak ýerimiz,
Ýat ilde ýar eglär bizi.

Türkmenistanda ýazylyp alnan maglumatlarda Garajaoglanyň Magtymgulynyň öňüsyrasynda Balkan, Soňudag sebitlerinde ýaşap geçendigi aýdylýar. Onuň ýaşlyk hem ýetginjeklik ýyllary şol töwereklerde geçen bolmaly. Soňra haýsydyr bir sebäbe görä, Garajaoglan dogduk diýaryndan çykyp gitmäge mejbur bolýar. Ol türkmenleriň uly döwletler guran ýurdy bolan Kiçi Aziýa – Türkiýä baryp düşýär. Şol ýerde-de ol köp welaýatlary aýlanyp, türkmen ýaýlalarynda, obadyr şäherlerinde şirin owazy bilen arkadaşlaryna aýdym aýdyp, goşgy okap beripdir. Halk irki döwürlerde şeýle aýdymçylary ozan, soňraky döwürlerde bolsa aşyk ýa-da bagşy diýip atlandyrypdyr.
Garajaoglanyň ömür beýany hem döredijiligi barada halk arasynda hekaýatlardyr rowaýatlar hem aýdylyp gelinýär. Olaryň köpüsinde şahyryň durmuş hem döredijilik ýoly bilen bagly haýsydyr bir durmuş hakykaty bolup, ol soňra rowaýata öwrülip gidipdir. Türkiýede halk tarapyndan şahyr barada «Garaja Oglan bilen Meňli gyz», «Garaja Oglan bilen ýaýla gözeli», «Garaja Oglan bilen Garagyz», «Garaja Oglan bilen Elip gelin» atly dessanlar döredilipdir. Bularyň köpüsi timarlanyp, heniz hakyky dessan görnüşine girip bilmändir. Olarda wakalaryň beýany, şeýle hem olara gatnaşýan gahrymanlaryň keşbi örän ýöntem beýan edilýär. «Garaja Oglan bilen Meňli gyz» atly dessan şolaryň arasynda belli bir derejede kämil, çeper görnüşe giripdir.
Garajaoglanyň döreden eserleri kätipler tarapyndan doly ýazga geçirilmändir. Şahyryň goşgulary ozanlar, bagşylar tarapyndan aýdym edilip aýdylyp, nesilden nesle geçip, biziň günlerimize gelip ýetipdir. Bu ýörelge häzirem dowam edýär. Şonuň üçinem onuň edebi mirasynyň möçberini kesgitlemek kyn. Her halda edebiýatşynaslar şahyryň eserleriniň hata geçen nusgalaryny aýyl-saýyl edip, onuň belli bir derejede möçberini anyklapdyrlar. Häzirki hasaplamalara görä, Garajaoglanyň dört-bäş ýüz goşgusy bolupdyr diýlip aýdylýar.
Türkmenleriň arasynda häzirki wagta çenli awtory näbelli hasap edilýän "Garajaoglan" dessany hem onuň özüniňki bolmagy ahmal .Garajaoglanyň döredijiliginiň temetikasy giň.Onuň goşgularynyň agramly bölegini söýgi lirikasy tutýar.Mundan başgada Watana, il güne ,söýgi dostluk, agzybirlik, edep-ekram meseleleri hem gozgaýar.1991-nji ýylda Türkmenistanda A.Mülkamanowanyň "Goşgular ýygyndasynda" Garajaoglanyň 90 goşgusy çap edildi. Olardan "Aýralyk", "Säher ýeli", "Gyrmyzy","Diller içinde" we başgalar.
Şahyryň 400 ýyllygyna bagyşlanyp 2006-njy ýylda "Garajaoglan" atly goşgular ýygyndysy çap edildi.

ÇEŞME: Gollanma
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/226/garajaoglan-1606-1679?show=248#c248): Garajaoglan "Gara dälmi" goşgysy.

Maña gara diyen gelin,
Gözleriñ gara dälmidir?
Özüni söydüren gelin,
Gashlaryñ gara dälmidir?

Gözel, men seni islärin,
Gül bile seni beslärin.
Ay yüzüñi höwerlärin,
Zülpleriñ gara dälmidir?

Boyuñ uzyn, biliñ ince,
Yañaklary bolmush gunca.
Seret göwse düshen saca,
Örümi gara dälmidir?

Utanar men, akar derim,
Görküñe tay yokdur, perim.
Iñ owadan görgen yerim,
Saclaryñ gara dälmidir?

Maña gara diyip yörme,
Möwlam yaratmysh, har görme.
Ala göze syya sürme,
Çekdigiñ gara dälmidir?

Hindi, Yemenden cekiler,
Iner Bagdada döküler.
Dürli tagama sepiler,
Garaburc gara dälmidir?

Köllere ak guwlar geler,
Ak göwsünde, gara meñler.
Müsürde coh baylar bolar,
Gullary gara dälmidir?

Ceshma gonan ak guwlaryñ,
Ganaty görki suwlaryñ,
Cöldäki arap begleriñ,
Cadyry gara dälmidir?

Iller kändir gonup-göcen,
Läle, sünbulden don bicen,
Aga-begler söyüp icen,
Kofeler gara dälmidir?

Öy öñünden suwlar akar,
Gözelleri göze bakar,
Huplar saclaryna dakar,
Sünbüller gara dälmidir?

Garajaoglan diyer, inshalla,
Görenler diysin: “Ey, Alla!”,
Gara donly ol Beytulla,
Örtüsi gara dälmidir?

Hojaguly Narlyýew

durdy — Mon, 04 Jun 2018 07:23:53 +0000

21-nji ýanwarda türkmen kino sungatynyň iň görnükli wekillerinden biri, režissýor Hojaguly Narlyýew 75 ýaşady. Onuň ady tas ýarym asyr bäri kino söýüjileriň dilinden düşmän gelýär.
Hojaguly Narlyýew 1937-nji ýylyň 21-nji ýanwarynda öňki Gyzylarbat bilen Gazanjygyň arasyndaky Goç obasynda dünýä inipdi. Ol 1960-njy ýylda Bütinsoýuz Döwlet kinomatografiýa institutynyň operatorçylyk fakultetini tamamlady hem “Türkmenfilm” kinostudiýasynda işe iberildi. Şol döwürdenem ol dürli filmleri surata düşürmek işine başlady.

Hojaguly Narlyýewiň ilkinji uly işi “Şükür bagşy” filimine operatorlyk boldy. Bu film 1963-nji ýylda ekrana çykdy. Belli kino režissýory Bulat Mansurow tarapyndan döredilen bu film ýüzugra uly meşhurlyga eýe boldy.
Owaly bilen, bu filme şol döwürde Bişkek şäherinde geçen Bütinsoýuz kinofestiwalynda birnäçe baýrak berildi. Yzysüre ol film barada dünýä belli ýazyjy Çingiz Aýtmatow “Gylyjy azala öwren saz” diýen at bilen düýpli makala ýazdy. Şol bir wagtyň özünde, filimi döredenleriň hatarynda onuň operatory Hojaguly Narlyýewiň ady-da dile düşdi.

Soňra ol Ýuriý Trifonowyň romany esasynda surata düşürilen we 1966-njy ýylda ekrana çykan “Teşneligiň gandyrylyşy” filminiň operatory boldy. Filmiň operatorlyk işi üçin H. Narlyýewe Bütinsoýuz kino festiwalynda aýratyn diplom berlipdi. Şol filmde hem ol ilkinji gezek aktýor hökmünde surata düşüpdi.
1968-nji ýylda ekrana çykan, belli ýazyjy Andreý Platonowyň powesti esasynda döredilen “Gyrnak” filminiň operatory hem Hojaguly Narlyýew bolupdy. Bu klassyky eserleriň surata düşüriliş işlerine aktiw gatnaşan Hojaguly Narlyýew üçin bu tejribäniň aýratyn döredijilik mekdebi bolandygyny çaklasa bolar.

Hojaguly Narlyýewiň ilkinji režissýorlyk işi balykçylar durmuşyndan gürrüň beýrän “Gämiçiniň jany bir” diýen çeper filmi bolupdy. 1972-nji ýylda bolsa, ol “Gelin” filmini döretdi. Bu filmiň wakasy örän sada. Adamsy urşa giden ýaş gelniň öz gaýyn atasyna hyzmaty hem adamsyna, ojagyna wepalylygy, onuň beýik enelik arzuwy beýan edlýär. İňňän milli häsiýete eýe bolan, örän az sözli hem çuň mazmunly bu film şol dörän ýylynda yzly-yzyna 4 halkara baýragyna mynasyp bolupdy. Oňa 1973-nji ýylda SSSR-iň Döwlet baýragy berildi. Bu şo döwürdäki iň uly baýraklaryň biridi.
Şwesiýada ýaşayan türkmen ýazyjyzy Akmuhammet Welsapar H.Narlyýewiň bu milli filmleriniň ähmiýetine ýokary baha berip, şeýle diýdi: “Hojaguly Narly ‘Gelin’ hem ‘Pyragy – bagtdan jyda düşen’ filmlerinde Alty Garly bilen Bulat Mansurow ýaly zehinli hem tejribeli režissýorlaryň ýoluny dowam etdi. Hojaguly Narly, aýratynam, ‘Gelin’ filminde özüniň hakyky dörediji adamdygyny, hakyky milli türkmen kinorežissýorydygyny görkezdi”.
Magtymguly Pyragynyň ýaşlyk ýyllaryndan gürrüň berýän “Pyragy – bagtdan jyda” düşen filmi türkmen kino sungatynda ilkinji giň ekranly çeper kartina bolupdy.

Bu gürrüňi edilýän filmlerden daşary, ol türkmen zenanlarynyň durmuşyny hem ruhy dünýäsini açyp görkezýän “Ýok diýmegi başar” we “Aýal ata çykanda” filmlerini-de döretdi. Şol döwürlerde ol belli gyrgyz ýazyjysy Çingiz Aýtmatowyň “Asyrdan-da uzaga çeken gün” romany esasynda “Mankurt” filmini surata düşürdi.
Nojaguly Narlyýewiň tomaşaçylara mälim bolan soňky işlerinden biri bolan “Enäniň sesi” filmini ol 2010-njy ýylda surata düşürdi.

Garaşsyzlyk ýyllarynda köpsanly beýleki döredijilik edaralary bilen birlikde “Türkmenfilm” kinostudiýasy hem ýapyldy, onuň işgärleriniň köpüsi bolsa döredijilikden gyrakladylyp, goldawsyz galdyryldy.
Bu ýagdaý, öz gezeginde, köp döredijilik işgärleriniň ýurdy terk edip, başga ýurtlarda öz bagtlaryny synamaklaryna sebäp boldy. Zehinli kino režissýory Hojaguly Narlyýew hem indi köp ýyllar bäri Orsýetde ýaşaýar.
Hojaguly Narlyýew ýaly tejribeli kino işgärleriniň gaýtadan Türkmenistana gaýdyp baryp, täze milli filmleri döretmeklerine ýol açylar diýip garaşyp bolarmy diýip berlen soraga ýazyjy Akmuhammet Welsapar: “Meniň şoňa ynanasym gelýär. Sebäbi Hojaguly Narly ýaly adamlaryň ykbaly diňe olaryň öz ykbaly däl, ol halkyň ykbaly bilen baglanyşykly, biziň hemämiziň ykbalymyz bilen baglanyşykly. Hojaguly Narly, şonuň ýaly ýurduň öz içinde dilleri lal edilen adamlaryň müňlerçesi döredijilige, halkyň durmuşyna gaýdyp gelmese, Türkmenistan üçin hakyky ruhy janlanyş başlandy diýip bolmaz” diýip, jogap berdi.