Gyzgyn - Biýografiýa üçin soňky entryler

Döwletjan Ýagşymyradow

gyzgyn — Sun, 17 Feb 2019 04:49:14 +0000

Doglan senesi: 22.05.1989 ý
Agramy: 92kg
Boýy: 180
Kategoriyasy: Light Heavyweight
Çykyş edýän topary: Kars
Çykyş edýän guramasy: ACB, Russiýa (reýtingde 6-njy orny eýeleýär)

Oyun: 23
Ýeňiş: 17
Utulgy: 5
Deňeçer: 1

Ýeňiş - 16.02.2019 - Karol Celinski
Ýeňiş - 05.05.2018 - Batraz Agnaev
Ýeňiş - 27.01.2018 - Luis Fernando Miranda
Ýeňiş - 25.11.2017 - Joachim Christensen
Ýeňiş - 17.07.2017 - Jared Trogeson
Ýeňiş - 21.01.2017 - Dan Konecke
Ýeňiş - 14.05.2016 - Witaliy Onishchenko
Utulgy - 20.09.2015 - Mikhail Ragozin
Ýeňiş - 28.08.2015 - Maxim Kushnerenko
Utulgy - 18.10.2014 - Magomed Ankalaev
Ýeňiş - 28.12.2013 - Fuad Gadirov
Ýeňiş - 02.11.2013 - Borys Polezhai
Ýeňiş - 20.06.2013 - Arsen Mensitov
Ýeňiş - 11.05.2013 - Bodan Savchenko
Ýeňiş - 27.04.2013 - Anton Stepanenko
Utulgy - 23.03.2013 - Aleksander Boyko
Ýeňiş - 09.03.2013 - Mihail Petkov
Utulgy - 16.02.2013 - Rashid Yusupov
Ýeňiş - 05.01.2013 - Alekander Barbaryan
Ýeňiş - 21.12.2012 - Sergei Lewandowskiy
Ýeňiş - 24.11.2012 - Arthur Vartanian
Utulgy - 13.05.2012 - Vasily Babich
Deňeçer - 25.03.2012 - Rudolf Kriz

Başa-baş söweş sungaty bilen gyzyklanýanlara Döwletjan Ýagşymyradowyň kimdigini aýtmagyň zerurlygy ýok. Bilýän bolsaňyz, dünýäde başa-baş söweş bilen bagly duşuşyklary guraýan iri guramalaryň ikisi — UFC we Bellator hereket edýär. Bu ugurda çykyş edýän ACB (Russiýa) guramasy ýokarda adyny agzan guramalarymyzdan soň üçünji ýerde durýar.
Başa-baş göreş boýunça 26 ýaşly türkmen pälwany Döwletjan Ýagşymyradow (17-5-1) täze halkara ýaryş bolan Absolute Championship Akhmatyň (ACA) ýarymagyr agram boýunça çempiony boldy.

Ene Baýramberdiýewa

gyzgyn — Sat, 09 Feb 2019 06:09:20 +0000

Şu gün belli sungat ussady, teatr we kino sungatynda ýatdan çykmajak keşpleri döreden halypa, Türkmenistanyň halk artisti Ene Baýramberdiýewa 80 ýaşady.

Ene Baýramberdiýewa mundan 80 ýyl ozal, ýagny 1939-njy ýylyň 9-njy fewralynda Balkan welaýatynyň Magtymguly etrabynyň Gerkez geňeşliginde dünýä indi. Onuň sungata sary uzaýan ýollary Magtymguly etrabynyň çagalar öýünden başlanýar. Çagalykdan aýdym aýtmakdaky, tans oýnamakdaky ezberligini görkezen gyz çeper höwesjeňleriň gözden geçirilişinde saýlanyp, 1955-nji ýylda Moskwada geçirilen Türkmenistanyň medeniýetiniň we sungatynyň 10 günlügine gatnaşýar. Bu ýerde Ene Baýramberdiýewa hor toparynda çykyş edýär. Şol şowly çykyş hem onuň hünär sungat dünýäsindäki ilkinji üstünlikli ädimleriniň biri bolýar we ol öz geljegini ― sungaty saýlaýar. Hut şol ýylyň özünde Aşgabadyň ozalky G.Seýitliýew adyndaky medeni aň-bilim tehnikumynyň kitaphana bölümine okuwa giren Ene talyp döwürleri opera we balet teatrynyň hor toparynda çykyş edýär.

Ýaş zehin bilimini has kämilleşdirmegi maksat edinip, 1958―1963-nji ýyllarda Moskwanyň A.Lunaçarskiý adyndaky döwlet teatral sungat institutynda teatr we kino artisti hünäri boýunça bilim alýar. 1963-nji ýylda bolsa Mollanepes adyndaky Türkmen döwlet akademiki drama teatrynda zähmet ýoluna başlaýar.

Bir ýyldan soňra Aşgabatda Ýaş tomaşaçylar teatrynyň açylmagy bilen, E.Baýramberdiýewa şol teatra işe geçýär. Öz döwrüniň meşhur sahna eserlerinde, esasan, baş keşpleri ― “Çandunyň başdan geçirenlerinde” Puştanyň, “Maşgalada” Olganyň, “Ökünçde” Kümüşiň, “Aý tutulan gijesinde” Zümerrediň keşbini döredýär.

1990-njy ýylda Aşgabatda “Jan” teatry açylandan soň, Ene Baýramberdiýewa zähmet ýoluna bu ýerde dowam edýär. Teatryň sahnasynda ýatda galyjy keşpleriň ençemesini döreden halypa “Jan”, “Däli Domrul”, “Aman daýy” “Suwulgan” ýaly oýunlar bilen Russiýa, Türkiýe, Germaniýa, Eýran, Gazagystan, Gyrgyzstan, Täjigistan, Özbegistan, Gruziýa ýaly döwlerde çykyş edýär.

Ene Baýramberdiýewanyň kinoda hem ýatda galyjy keşpleriniň birnäçesi bar. Ähli surata düşen filmlerinde enäniň ynsanyýete mähribanlygyny, ezizligini, hamraklygyny öz ussatlygy bilen açyp görkezýär. Ol “Gämiçiniň jany bir” filminde Gözeliň, “Ýyldyzlar öçmeýärlerde” Aýjan ejäniň, “Mollatorgaýda” How enäniň, “Muňa durmuş diýerlerde” Mähri enäniň, “Ak maýanyň ýolunda” Gyzdurdy enäniň, “Gülýakada” Gülnäz enäniň keşbini döredip, kino muşdaklarynyň gyzgyn söýgüsini gazanýar.

Ene Baýramberdiýewa Türkmen medeniýetini we sungatyny ösdürmekde bitiren hyzmatlary üçin 2008-nji ýylda “Türkmenistanyň halk artisti” diýen hormatly ada eýe bolýar. Ol 2011-nji ýylda “Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 20 ýyllygyna” atly ýubileý medaly bilen sylaglandy. Halypanyň zähmet we durmuş ýoly onuň onlarça şägirdi üçin görelde mekdebidir.

Gurbannazar Ezizow (1940-1975)

gyzgyn — Fri, 14 Dec 2018 06:04:59 +0000

Gurbannazar Ezizow 1940-njy ýylyň 1-nji martynda Aşgabat etrabynyň Büzmeýin obasynda eneden bolýar. 1948-nji ýylda mekdebe barýar we 1959-njy ýylda Aşgabat şäherindäki 29-njy orta mekdebi tamamlaýar. Şol ýyl Türkmen döwlet uniwersitetiniň filologiýa fakultetine okuwa girýär. Uniwersiteti 1964-nji ýylda tamamlaýar we Çagalar edebiýatynyň birleşen neşirýatynyň redaksiýasyna işe iberilýär. Şol ýylam goşun gullugyna çagyrylýar. 1965-nji ýylda gullugy tamamlap geleninden soň, 25 ýaşynda Halnabat bilen durmuş gurýar. Halnabatdan 4 gyzy 1 ogly bolýar. 1965-den 1970-nji ýyla çenli "Edebiýat we sungat" gazetiniň poeziýa (şygryýet) bölüminiň müdiri bolup işleýär. 1972-nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginde edebi geňeşçi bolup işleýär. Gurbannazar Ezizow 1975-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda aradan çykýar. Ol özboluşly talanty bilen gysga ömründe türkmen edebiýatynda öçmejek yz galdyrmagy başardy.

Döredijiligi:
Gurbannazar on bäş ýaşyndaka, onuň ilkinji goşgulary çap edilip başlanýar. G. Ezizow ýüzlerçe täzeçil, gowy goşgular bilen birlikde türkmen edebiýatynda ilkinji bolup "Sonetler çemenini" döretdi. "Daş gyz", "Pikir derýasynda akyl gämisi", "Söýgi", "Güýz" poemalaryny, "Nesiller", "Uruşdan soň", "Tabyt" dramalaryny, "Görogly" şadessanynyň librettosyny ýazdy.
Ezizowyň poeziýasyna setirleriň çeperligi, çuň manylylygy häsiýetlidir. Onuň «Oglan bilen deňiz» (1969), «Ynam» (1971), «Ýer-gögüň arasynda» (1973), «Gyzyl otrýad hakynda ballada» (1978) ýaly goşgular ýygyndylary çap edildi. 1960-70 ýyllarda E. ýaş türkmen sowet poeziýasynyň ösüşine uly goşant goşýar. Şahyryň ýazyş manerasy goşgularynyň stili, özboluşlylygy bilen tapawutlanýar. Şahyr öz eli bilen toplan iň soňky goşgular kitabyny «Güýz» (1978) atlandyrýar.«Serpaý» diýen goşgular ýygyndysy 1978-nji ýylda neşir edilýär. Onuň «Türkmen sährasy», «Daglar» ýaly goşgulary aýdymçylaryň repertuaryna ornaşdy. Poemalary sahnalaşdyryldy. Şahyryň goşgulary ençeme halklarynyň diline terjime edildi.
Talantly türkmen şahyry Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesidir. 2007-nji we 2011-nji ýyllarda Ezizowyň goşgular ýygyndylary çap edilýär.

Ezizowmy ýa-da Azizow?
Aslynda şahyryň kakasynyň ady Aziz bolan we resmi familýasy hem Azizow. Ýöne goşgy ýazyp başlan ilkinji günlerinden bäri şahyryň öz ulanýany hem-de köpçülikde bilinýäni Ezizow. Bu ýagdaýy şahyryň ýakyn dosty merhum şahyr Annaberdi Agabaýew şeýle düşündirýär:
"Bir gezek Gurbannazar maňa ―Men goşgularymda dek sözüni ulanmagy halamok, gödek görýän. Oňa derek deý ulansam has gelşikli görünýär" diýdi. Megerem, Azizow däl-de Ezizow ulanmagy şu sebäpden bolsa gerek.. Şol sebäpden onuň ilkinji gezek Moskwada kitaby çap edilende, galamhaky diýip ugradylan puly hem almak kynrak düşüpdi. Sebäbi kitabyň awtory diýibä Ezizow dur, galamhakyny almaga bolsa pasportynda Azizow ýazylgy ýigit gelýär. Bu ýagdaý onuň kellesini näçe agyrtsa-da ol hiçwagt goşgularynyň soňuna Azizow diýip ýazmandy.

Şahyr we Nury Halmammedow:
Ezizowyň Nury Halmammedow bilen ýakyn dostlugy hemmämize mälimdir. Muny olaryň bilelikde eden işlerindenem bilmek bolýar. Emma ilkinji tanyşanlaryndan soň, Ezizow gulluga gidýär. Şon-da dosty A.Agabaýewa ýazan hatynda:
―Nury öz sazyndan başga hiçzat eşdenok, ýöne elbetde meniň bu pikirlerim hakykatdan uzak bolmagy-da ähtimal, diýip ýazýar.

Hakykatdanam şeýle bolýar. Gullukdan baranyndan soň olar bilelikde ajaýyp eserleri döredýärler. Nury Halmammedow Ezizowyň goşgularynyň ençemesine saz ýazýar.
"Hany, çal dutaryñ mähriban dostum
Egseli, ýüregmiz atmanka gasyn,
Geçilen ýollaryň şatlyk-bagtyny,
Geçilmedik ýodalaryň gussasyn."

Halnabat Ezizowanyň 1985-nji ýylda ýazan makalasynda Gurbannazaryň haýsy eserleri ürç edip okaýandygy barada gürrüň gozgalýar we Halnabat:
"Şahyryň diwany mydama onuň başujundady. Beý diýdigim – ol gije-gündiz Magtymgulyny okap ýatyr diýdigim däl. Ol Şekspiri, Petrarkany, Rembony, Nerudany, Bleýki, Ýewtuşenkony... okaýardy. Ine birdenem Pyragynyň islendik sahypasyny açardy-da sesli, labyzly okardy. Öz-özi hezil edinip okardy. Men bolşuň nähili diýsem: “Islendik şahyry içiňden okap bolar, emma bu içiňe syganok” diýerdi. “Dünýäniň ähli beýik şahyrlaryny okap, öwreneňsoň Magtymgula gelip bolýar” diýerdi." diýýär.

ol şu setirlerde aýdyşy ýaly öz-özüni ýonup çeperçiligini gün saýyn edebi şygarlar okap beýgeldýärdi:
"Sungat diýmek näme?
Bilýärsiňizmi?
Bu sowala sada jogap bermeli.
Biz herimiz – özümiziň zergärimiz,
Mydam özümizi ýonup ýörmeli.
...
Ýöne müňläp setirleri külterläp,
Birini goýmazlyk — köýmekdir, köýmek.
Bu dünýäde iň eşretli sütemdir,
Million setir okap, bir setir goýmak."

Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň eýesi Berdinazar Hudaýnazarow Gurbannazar hakynda şeýle diýýär:
"Gurbannazarda çyn şahyrda, megerem hökman bolaýmaly bir häsiýet – ýukaýüreklik bardy. Ýukaýüreklik diýen söze dogry düşünmek gerek. Men bu ýerde şahyryň özüni gurşap alan zatlara– tebigata, adamlara bolan üýtgeşik mährini, söýgüsini göz öňünde tutýaryn".

Kitap salgylary:
"Gurbannazar Ezizow. Saýlanan eserler". 1995-nji ýylda, "Bereket-Bina" neşirýatynda, bary-ýogy 5 müň nusgada çap edildi. Ony şahyr Ahmet Gurbannepesow çapa taýýarlapdyr.

PDF: https://gyzgyn.com/uploads/gurbannazar-ezizow-saylanan-eserler.pdf
HTML: https://gyzgyn.com/uploads/gurbannazar-ezizow-saylanan-eserler.html
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/288/gurbannazar-ezizow-1940-1975?show=289#c289): Gurbannazar Ezizowyň goşgulary mp3.

Gurbannazar Ezizow - Asatur Aga
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-asatur-aga.mp3

Gurbannazar Ezizow - Bir Hakykat
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-cun-bir-hakykat.mp3

Gurbannazar Ezizow - Daş Gyzy
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-das-gyzy.mp3

Gurbannazar Ezizow - Maňa Seniň Gözleriňden Gitme Ýok
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gitme-yok.mp3

Gurbannazar Ezizow - Görmeksiz Gyz
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gormeksiz-gyz.mp3

Gurbannazar Ezizow - Göwnüm
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gownum.mp3

Gurbannazar Ezizow - Gözüm Düşdi
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-gozum-dusdi.mp3

Gurbannazar Ezizow - Kyn Sowal
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-kyn-sowal.mp3

Gurbannazar Ezizow - Sähram
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-sahram.mp3

Gurbannazar Ezizow - Seni Söýdüm
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-seni-soydum.mp3

Gurbannazar Ezizow - Topragym
https://gyzgyn.com/music/gurbannazar-ezizow/gurbannazar-ezizow-topragym.mp3

Gurbanaly Magrupy (1734-1810)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 07:04:53 +0000

Gurbanaly Magrupy Ahalda dogulýar we ýemreli türkmenleriniň magruflar toparyndandyr. Harby maşgaladan, serdarlar neslinden bolupdyr. Arap we pars medeniýeti, ylymy we edebiýaty bilen çuň tanyş. Ahal – Eýran we Ahal – Hywa harby gatnaşyklarynda uly figura. Magrupy tekeleriň Ahala iýnmesi bilen öz ýemreli taýpasyna goşulyp, Ahaldan Mara, soň Amyderýa boýy bilen Horezme barýar, Köneürgençde ýaşaýar. Harby söweşlere gatnaşyp, Eýran feodallaryna ýesir düşýär, 6-7 ýyl bendilikde ýaşaýar. Onuň Yspyhan, Töwrizde bolany çak edilýär. Ol Magtymguly, serkerde Döwletýar, şahyr Gaýyby bilen dostlukda ýaşaýar. Liriki şygyrlara ussat. Milli epiki žanr Magrupynyň ady bilen bagly. Nezireçilikde "Seýpelmelek–Methaljemal" dessanyny ýazýar. "Döwletýar" eserini taryhy planda ýazýar. "Ýusup-Ahmet" ajaýyp milli nusgadyr. Onuň dowamy hökmünde "Aly beg we Baly beg" eserini taslaýar. Milli edebi hereketde ol Magtymgulynyň ýany bilen ýöreýär.
Magrupynyň "Zyba gerek", "Kanda bolar", "At ýagşydyr", "Bedew", "Ýigide", "Başy gerek", "Nedir", "Bilip bolmaz", "Şaltyk", "Gözele", "Gaýtgyl", "Olmaz", "Gül götär", "Watanym galdy", "Deňi-duşy begenmez", "Zamandyr diýme", "Hal galmaz", "Watanym galdy", "Işin tanymaz", "Ýatmagyn", "Harap eýledi", "Dert bile", "Karwan gelmese", "Işanym", "Har bilen", "Azdyra bilmez", "Daşyny şaýlar", "Bu dünýä", "Artyp baradyr", "Çilimkeş", "Aýan getirdi", "Nirde bitildi - şonda bitildi", "Istär köňül", "Süýthor", "Dünýäniň", we "Gurban erer" ýaly goşgylary bar.
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=250#c250): Magrupynyň "Zyba gerek" goşgysy.

Agalar, ýagşy hatynyň
Kamaty köp zyba gerek,
Biri-birinden zyýada
Altyn saçy syýa gerek.

Ýagşy bir-birine duşsa,
Ryza bile läle guçsa,
Göz bile ümläňde düşse,
Ýary şondan ryza gerek.

Hudaýymdan köpdür umyt,
Goldan gelse, etsek haryt,
Ýüzi aý dek, dişi sepit,
Ýuzünde merhaba gerek.

Magrupy, çeksem ahy-zar,
Mydamdyr istegim didar,
Hahy erkek, hahy (naçar),
Ýüzünde bir haýa gerek.
Goşundy-2 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=251#c251): Magrupynyň "Kanda bolar" goşgysy.

Eý, ýaranlar, halaýyklar,
Çyn gözeller kanda bolar?
Gün görmeýen melaýyklar
Ürgenç bile Hotandadyr.

Üstüne mahmal atdyran,
Ýüzüne perde tutduran,
Her ne diýenin etdiren
Näzli maral Buhardadyr.

Ala köýnek, dony belli,
Syýa gara saçy telli,
Uzyn boýly süýji dilli
Mylaýymlar özbekdedir.

«Alaý-şulaý!» diýip sözler,
Ýorga münüp, ýylky gözlär,
Sagrysy bäş garyş gyzlar
Gazak bile galpakdadyr.

Döwletýar beg diýr, öwmeli,
Ýakasy goşa düwmeli,
Başy tylladan egmeli,
Çyn gözeller türkmendedir.
Goşundy-3 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=252#c252): Magrupynyň "At ýagşydyr" goşgysy.

Ýigide on bäş ýaşynda
Söýgüli arwat ýagşydyr;
Andan soň köňlüniň hoşy,
Ýarag bilen at ýagşydyr.

Yşksyz ýürekde dert bolmaz,
Zaty namartdan mert bolmaz,
Barça adam jomart bolmaz,
Jaýynda hümmet ýagşydyr.

Gel, nesihat eşit bizden,
Aşa tagam geler duzdan,
Märekede bijaý sözden
Gury üýren it ýagşydyr.

Ýigitlik bir gyzyl gülşen,
Garrylykda öçer röwşen,
Gylykly-da bolsa herçen,
Gözele summat ýagşydyr.

Atdyr ýigidiň ýoldaşy,
Oguldyr döwletiň başy,
Gyz-da bolsa koňül hoşy,
Ýigide zürýat ýagşydyr.

Ryzkyň dile gaýypdan,
Başyň gutulmaz aýypdan,
Heýwere näkes zagypdan,
Ötseň müjerret ýagşydyr.

Magrupy, bilgeniň söýle,
Goç ýigitniň waspyn eýle,
At bilen ýaragyň şaýla,
Duşmana haýbat ýagşydyr.
Goşundy-4 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=253#c253): Magrupynyň "Bedew" goşgysy.

Hak ezelde halk eýlemiş,
Bir ajaýyp zatdyr bedew.
Jennet Byragy diýmişler,
Ýalançyda atdyr bedew.

Berse hanlar ýüz-müň tümen,
Sata bilmez seni münen.
Ak ýol kibi gyr-u-semen,
Çekilen bir hatdyr bedew.

Kakdyryp nalyn kümüşden,
Iýmiti dürli iýmişden,
Ýüwrüşi artykdyr guşdan,
Bahar öwsen batdyr bedew.

Goç ýigit münse üstüne,
Jyzasyn alsa destine,
Dest berse möwlam dostuna,
Ýigide gaýratdyr bedew.

Döwletýara ýoldaş boldy,
Muňly güni syrdaş boldy,
Maňa hemdem Serhoş boldy,
Ýalňyza zürýatdyr bedew.
Goşundy-5 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=254#c254): Magrupynyň "Ýigide" goşgysy.

Eý ýaranlar, söweş güni
Ussat gerekdir ýigide;
Gözel allanyň yşkyna
Haýrat gerekdir ýigide.

Güni bile, aýy bile,
Ýörüň hakyň raýy bile,
Bir mynasyp taýy bile,
Zürýat gerekdir ýigide.

Jesedini oda ýakmaz,
Nämährem ýüzüne bakmaz,
Ýeke atdan tozan çykmaz,
Imdat gerekdir ýigide.

Bir hak çykmasyn ýadyndan,
Aýyrma köňül şadyndan,
Taňla gün dowzah odundan
Azat gerekdir ýigide.

Magrupy, ýar derdim bilse,
Her dem rehim eýläp gelse,
Bir amal eýesi bolsa,
Irşat gerekdir ýigide.
Goşundy-6 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=255#c255): Magrupynyň "Başy gerek" goşgysy.

Eý ýaranlar, goç ýigidiň
Bir dil bilen başy gerek;
Ýa gylygy, ýa gylyjy,
Gazan içre aşy gerek.

Haky özüňe kyl dalda,
Bolmagyl özge hyýalda,
Ýa ogulda, ýa aýalda
Bir köňlüniň hoşy gerek.

Bir goç ýigidiň aşyna,
Deň-duşy gelse daşyna,
Ýowuz gün düşse başyna,
Jan köýer gardaşy gerek.

Arşa çykar perýatlaryň,
Hiç kim eşitmez datlaryň,
Hakykat perizatlaryň
Gözi bilen gaşy gerek.

Belli, alyjy ärleriň,
Rüstem Zal dek pälwanlaryň,
Magrupy diýr, çyn pirleriň
Gözleriniň ýaşy gerek.
Goşundy-7 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=256#c256): Magrupynyň "Nedir" goşgysy.

Görüň, begler, ara açar,
Belki, Serhoşmydyr, nedir!
Gähi gonar, gähi uçar,
Göýäki guşmudyr, nedir!

Aýdyň, begler, boýun sunup,
Geler ýyldyz kibi süýnüp,
Beýge çykyp, pese inip,
Ýa üsti boşmudyr, nedir!

Depeler aňa ýol kibi,
Özi bir öwsen ýel kibi,
Daglardan inen sil kibi,
Bir daşgyn joşmudyr, nedir!

At üstünde bola bolmaý,
Ele gamçy ala almaý,
Oglan takat kyla kylmaý,
Gözünde ýaşmydyr, nedir!

Serhoş, diýseň serhoş özi,
Daň ýyldyza meňzär gözi,
Toýnagyndan çykan tozy
Atylan daşmydyr, nedir!

Döwletýaryň hak ýoldaşy,
Jany at — kowmy-gardaşy,
Ýaman gününde goldaşy,
Gelen Serhoşmydyr, nedir!
Goşundy-8 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=257#c257): Magrupynyň "Bilip bolmaz" goşgysy.

Ne hünäri bar ýigidiň
Garyplykda bilip bolmaz;
Garyplyk bir şum owkatdyr,
Kaza ýetmeý, ölüp bolmaz.

Görmän dünýäniň lezzetin,
Çekmän ahyret mähnetin,
Eýäm bermegen döwletin
Dogum bilen alyp bolmaz.

Owwalda olsaň hub idi,
Bermişem pendi-öwüdi,
Özi bolmadyk ýigidi
Märekäge salyp bolmaz.

Mert ýigitler hiç ölmese,
Namart dünýäge gelmese,
Zaty bigaýrat (bolmasa),
Il derdinden galyp bolmaz.

Magrupy çeker ahy-zar,
Meniň istegenim didar,
Ýaman bendeden hak bizar.
Ýagşydan aýrylyp bolmaz.
Goşundy-9 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=258#c258): Magrupynyň "Şaltyk" goşgysy.

Dur gardaşym, senden habar alaýyn,
Artyknyýaz atly ýarym amanmy?
Selbi dek boýlary, aý dek ýüzleri,
Ak ýüzünde zülpi tarym amanmy?

Aby-zemzem suwy—çeşme bulagy,
Amanmyka gözelleriň awlagy,
Hindistanda biten Rumy tüwlegi
Samarkantda biten narym amanmy?

Ýadymdan çykarman her şamu-säher,
Ýaryldy ýüregim, tiz bergil habar,
Dilleri totuýa, lebleri semer,
Ak ýüzünde zülpi tarym amanmy?

Her agaçda alma bolmaz, nar bolmaz,
Çyn aşykda namys bolmaz, ar bolmaz,
Nikasyz ýarlardan maňa ýar bolmaz,
Bilbil uçan şol gülzarym amanmy?

On dördi gijäniň şam salan Aýy,
Iki aşyk aýrylşyp, boldy sähraýy,
Magrupy diýr, sen eýlegil haraýy.
Wadaly, wepaly ýarym amanmy?
Goşundy-10 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=259#c259): Magrupynyň "Gözele" goşgysy.

Owal başda bu dünýäge gelemde,
Bir ata aşygam, bir-de gözele,
Jäht ediban dünýä nazar salamda,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Daşarda bir bedew köwlenip dursa,
Ak öýde bir gözel towlanyp dursa,
Allahym ikisin bir ýerde berse.
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Goýbereňde kuýan yzyn yzlaýan,
Gaňtaraňda, dag başyny gözleýän,
Ibrişim käkilli oglan gizleýän,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Günde görsem on dört ýaşar gyz kibi,
Münen çagym köňlüm daşar ýaz kibi,
«Däh!» diýende daglar-daşlar düz kibi,
Bir ata aşygam, bir-de gözede.

Bir tar käkilini müň tümen diýr men,
Ýupar ysy gelen ýüz gyza bermen,
Münüp guwanar men, görüp doýar men,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Saçlary serinden düşer ýüzüne,
Söweş güni gan tutular gözüne.
Dünýä maly hiç taý gelmez özüne,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.

Döwletýar beg diýer, gördüm ertäni,
Hak ýagşy ýaratdy döwlet bersäni,
Söýmüşem dünýäde iki nersäni,
Bir ata aşygam, bir-de gözele.
Goşundy-11 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=260#c260): Magrupynyň "Gaýtgyl" goşgysy.

Serdar, mundan gitseň Tähran ýurdyga,
Şanyň bergen malyn sür-de gaýtgyl!
Ýene gaýdyp öýli oglan dilese,
«Bitmez» diýip, jogabyn ber-de gaýtgyl!

Men biler men gyzylbaşyň alyny,
Çekiň hazynasyn, uruň malyny, .
Üç ýüz öýli ýigitleriň halyny,
Ne sylagy baryn gör-de gaýtgyl!

Ynangyl sözüme, hergiz lap emes,
On gyzylbaş bir türkmene tap emes,
Bilseň gyzylbaşyň köňli sap emes,
Kerweni ýoluksa, ur-da gaýtgyl!

Dostum, yrak bolgul beýle mähnetden,
Gaçawergil şa gazapdan, töhmetden,
Tährandaky üç ýüz öýli ýomutdan
Gelerin, gelmezin bil-de gaýtgyl!

Magrupy diýr, arzym anda ýetirseň,
Ýarlygymny şa aldynda ötürseň,
Gyzylbaş ýörese, habar getirseň,
«Bähbit» diýip, tizden bar-da gaýtgyl!
Goşundy-12 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=261#c261): Magrupynyň "Olmaz" goşgysy.

Goç ýigidiň tagrypyny diýeli,
Dessanyň sözlesem tükenmez olmaz.
Hak özi kuranda diýmiş simahum,
Ynsan mundan artyk Isgender olmaz.

Ylaha, bir ýigit dogupdyr munda,
Ne tesawwur malda, ne şirin janda,
Ýagşy gelip geçen köpdür jahanda,
Munuň dek bir ýigit jahana gelmez.

Kimsäýe atyn biýr, kimsäýe donun,
Kimsäýe bäş berer, kimsäýe onun,
Bir kimse harç etse dünýälik malyn,
Ýagşy men diýenler andan zor olmaz.

Tomaşa tasawwuk eden sözleri,
Şerafatly mydam güler ýüzleri,
Şerigat, tarykat hakyň yzlary,
Şerapatda, meger, perişte bolmaz.

Bir merdi dost tutdum deşti-sährada
Ne manzury malda, ne şirin janda,
Döwletýaryň dosty çohdur jahanda,
Jahanda hiç biri mun deý jan olmaz.
Goşundy-13 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=262#c262): Magrupynyň "Gül götär" goşgysy.

Bahar eýýamynda gögeren zatlar,
Owwal gögär, soňrasyndan gül götär;
Temurler jem bolup, baryr gül kibi,
Akyl eýläň, dostlar, sizi pul götär.

Bäş wagtyň goýmagyl, aýgyl senany,
Höwes etseň jennetdäki jenany,
Dagdan-daşdan beter agyr günäni
Gybat bilen ýalan sözlän dil götär.

Üstüme allanyň rahmeti ine,
Köňlümiň derýasy dolsa hem syna,
Owal eşek münen soňra at müne,
Özün bilmez howa eýläp, dil götär.

Möwlam ýalan eder ýaman diňňäni,
Özüň öwüp, syndyrmagyn öňňäni,
Bäş ýüz kişä güýç bermedik töňňäni
Gudrat bilen baran ýagsa, syl götär.

Kimseler molladyr, kimse bagşydyr,
Kimsäniň gözünde gözel nagşydyr,
Magrupy diýr, andan it hem ýagşydyr,
Maly bolar, her işikde gol götär.
Goşundy-14 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=263#c263): Magrupynyň "Watanym galdy" goşgysy.

Agalar, arzymny beýan eýlesem,
Durun, Mehin atly watanym galdy;
Gat-gat düşek düşäp üçek üstüne,
Mest olup, agdarlyp ýatanym galdy.

Bir şahyny alamana (çaglaryn),
Lap eýlesem, on kişini eglärin,
Gyzylbaşyň ýurt soran beglerin
Eltip Harazminde satanym galdy.

Gökdepe, Bähre il, Ürgençdir ýurdum,
Bamydyr leňňerim, arslanym-şirim,
Hoja Alamberdar — bir gözli pirim,
Gum ýassanyp anda ýatanym galdy.

Aç gurt idim, aljak ýerim düşlärdim,
Ýaby münüp, has bedewler uşlardym,
Durunda ýazlaýyp, Mehin gyşlardym,
On gije-gün toýlar tutanym galdy.

Magrupy diýr, gül aýrylsa zaglardan,
Sowuk suwly, ter çemenli baglardan,
Altmyş başly, ala garly daglardan
At münüp, üstünden ötenim galdy.

Ata-baba tutan datly watanym,
Köp bagly-bostanly watanym galdy;
Almaly, engurly, şirin-şerbetli,
Gezmäge sapaly watanym galdy.

Daglarynda dürli giýah gögeren,
Çeşmelerde keýik, gulan suwlanan,
Köllerinde ördek, sona awlanan,
Hoş sapa, hoş maza jaýlarym galdy.

Margyzda ýaýlardym, gumda gyşlardym,
Aç gurt idim, alar awum duşlardym,
Ýorga münüp, ýüwrük bedew uşlardym,
On gije-gün tutan toýlarym galdy.

Garaseňir, Jamly, Döwletdir jaýym,
Tutluda, Furanda köp bolar baýym,
Meni şondan aýra saldyň hudaýym,
Kesetekden şaňlap ötenim galdy.

Hiç kimge bu pelek bermez wepany,
Köplerden galmyşdyr köne watany,
Segredip bedewni, uşlap tutany,
Ala dyrmyk öýler çatanym galdy.

Magrupy, sen saýrat bäş gün tiliňni,
Kaza oky gelmezden ýeň tiliňni,
Ýat etme, gam tutma oşal göwnüňni,
Garkyldaşyp ýatan köllerim galdy.
Goşundy-15 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=264#c264): Magrupynyň "Deňi-duşy begenmez" goşgysy.

Bir ýigidiň mylakaty bolmasa,
Ol ýigidiň deňi-duşy begenmez;
Hakykat, çyn ýola düşen derwüşler
Dünýäde lezzeti, hoşy begenmez.

Aşyk yşk bahryny, derýasyn boýlar,
Ýamandan daş gaçar, boýuny saýlar,
Çopan päkisini, çakmagyn şaýlar,
Almaz atly baha daşy begenmez.

Öldürse — kazydyr kapyrny çapan,
Magşarda hülledir — don munda ýapan,
Öz öýünde gury nany az tapan,
Kişi öýünde her bir aşy begenmez.

Biler sen jahanda galmazlar abat,
Jan guşy tutulyp, gurular saýýat,
Pir-ustatdan taglym (almagan) ustat
Öz işinden özge işi begenmez.

Magrupy diýr, haýran saňa älemler,
Öwlüýäsin, dinin ýakar zalymlar,
Şerigatdan pähim bolmaý alymlar
Gury her bap üçin başy begenmez.
Goşundy-16 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=265#c265): Magrupynyň "Zamandyr diýme" goşgysy.

Gel, köňül, nesihat eşitgil bizden,
Biwepany baky zamandyr diýme;
Hakyň ryzasyna bagla biliňi,
Herne hökm eýlese, ýamandyr diýme.

Ajal gelse, bir dem goýmaz zamanyň,
Ganymat bil munda galsa nyşanyň,
Gahar aklyň alar, kine imanyň,
Ynan bu sözlere, gümandyr diýme.

Galandar dek geýen köne şalyňa,
(Aşak) tut päliňi, pikir et halyňa,
«Döwletim» diýp guwanmagyl malyňa,
Ogulsyz döwleti döwrandyr diýme.

Ýatma, ahyretiň tohmun ekewer,
Gözleriňden ganly ýaşlar dökewer,
Köp ýalbaryp, mert minnetin çekewer,
Muhannes ähline zamandyr diýme.

Söweş gün ýesiri bolsaň bir merdiň,
Harç etgin hünäriň, goç ýigit gördün,
Ýoldaşyny taşlap gaçan namardyň
Ölende hemrahy imandyr dýýme.

Tagat bilen ötür ýaz bilen gyşy,
Gözleriňden akdyr gan bilen ýaşy,
«Dogry ýola gir» diýp urgan derwüşi
Dost bilgin özüňe, duşmandyr diýme.

Gel imdi, Magrupy, tany ýoluňy,
Köp hetdiňden aşma, bilgil halyňy,
Il derdine sarp eýlegen malyňy
Peýda bil özüňe, zyýandyr diýme.
Goşundy-17 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=266#c266): Magrupynyň "Hal galmaz" goşgysy.

Döwlete ynanma, biakyl adam,
Baky degil, pany geçer, hal galmaz;
Tekepbir kylmagyl, menlik eýleme,
Bu bäş günluk döwran gider, mal galmaz.

Kesiler söhbetler, ýat olar sazlar,
Köl içinde gezen ördekler, gazlar,
Mestana juwanlar, serhoşly gyzlar,
Döwran gider, söhbet gider, il galmaz.

Ýigide ölinçä ýagşy at gerek,
Aýal gerek, zürýat gerek, at gerek,
Baryşmaga, gelişmäge ýat gerek,
Dyz büküler, kuwwat gider, bil galmaz.

Magrupy, sen bu ýollardan çykmagyl,
Düzülgen ribatdyr, diniň ýykmagyl,
Nämähreme nazar salyp bakmagyl,
Çeşmiň gider, süňküň çüýrär, til galmaz.
Goşundy-18 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=267#c267): Magrupynyň "Işin tanymaz" goşgysy.

Döwlet gelse bedasyla bir pasyl,
Bilmez özün, eden işin tanymaz;
Bir namart ugrasa bir gün ganyma,
Reňgi gaçar, akyl-huşun tanymaz.

Çust berip şemşire, salgyl jydany,
Batyra eýlerem janym pidany,
Goç ýigide bir görsetse meýdany,
Baş gyzar, söweş gün läşin tanymaz.

Ölmez jaýda namart bat biýr özüne,
Söweş güni gara çalar ýüzüne,
Köp muhannes aýalynyň sözüne, —
Uýar aňa, kowmy-hyşyn tanymaz.

Bir goç ýigit arman çeker aç bolsa,
Merdanalar il başyna täç bolsa,
Bir gün söweş gurlup, gaçha-gaç bolsa,
Muhannesler deňin-duşun tanymaz.

Magrupy diýr, abraý etseň, at galar,
Pelek aýra salsa, dostlar ýat galar,
Bu dünýä bil baglan ahyr mat galar.
Ýyglar gider, gözde ýaşyn tanymaz.
Goşundy-19 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=268#c268): Magrupynyň "Ýatmagyn" goşgysy.

Göwnüm, saňa bir nesihat bereýin,
Gapyl, gaflat içinde sen ýatmagyn;
Bir kişi «gel» diýip, innek etmeýin,
Öz göwnüňden gubar baglap gitmegin.

Tanyrmyň göwheri — bir zerre daşdyr,
Tanalmadyk ýerde bahasy bäşdir,
Akly bolan biler, bu dünýä hiçdir,
Tanalmagan ýerde gadryň satmagyn.

Bihuda gezmegin, uçrarsyň derde,
Ryzkyň bolsa, alla ýetir her ýerde,
«Aç» diýip gaýgyrma, dogry bar merde,
Zynhar muhannese ýüzüň tutmagyn.

Magrupy, sen guwanmagyn malyňa,
Magşar güni serederler halyňa,
Eden işiň bir-bir geler alnyňa,
Halal malyň haramyňa gatmagyn.
Goşundy-20 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=269#c269): Magrupynyň "Harap eýledi" goşgysy.

Eý ýaranlar, geldi ýaman zamana,
Zalymlar ülkäni harap eýledi;
Derwüşler mest olup, gaýtmaz haramdan,
Mollalar içenin şerap eýledi.

Aradan kesildi azany-kamat,
Galmady illerde ähli-diýanat,
Patyşalar kylmaz boldy adalat,
Şalar nökerine azap eýledi.

Bilip, özün dogry ýola salmazlar,
Jahyllar zahytlar gadryn bilmezler,
Kazylary adyl diwan sormazlar,
Para alyp, (birege) güzap eýledi.

Biliň, kiçiklerde iba galmady,
Taňry takdyryna ryza galmady,
Ekseri gyzlarda haýa galmady,
Ogul atasyna jogap eýledi.

Magrupy diýr, garyp guluň adyna,
Hak sungundan her söz düşer ýadyna,
Şibli kibi ýansam yşkyň oduna,
Yşk meniň bagrymy kebap eýledi.
Goşundy-21 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=270#c270): Magrupynyň "Dert bile" goşgysy.

Gel köňül, başyňy çykar dumandan,
Ýeke galdyň gam öýünde dert bile;
Namart bilen uzak ýola gitmegil,
Baş goşawer bir töwekgel mert bile.

Çyn ärler iblisiň sözüne gitmez,
Munapyklar hakyň emrini tutmaz,
Iman bilen şeýtan bir ýerde ýatmaz,
Niçik mydar tapar goýun gurt bile.

Jan şehrinde ajal guşlary ýaýnar,
Köňlümiň derýasy möwç urar — gaýnar,
Gäwban ogly doňuz bile it oýnar,
Beg balasy sadranç oýnar nert bile.

Çyn derwüş köňlüniň bolmaz ýalany,
Ýakyn gelse ahyrzaman nyşany,
Muny bilgil, ykrar saklar imany,
Dawa artar, ant içerler şert bile.

Magrupy diýr, ýedi yklym çöl galar,
Ne beg galar, ne han galar, gul galar,
Ne dag galar, ne düz galar, il galar.
...........................
Goşundy-22 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=271#c271): Magrupynyň "Karwan gelmese" goşgysy.

Bilmenem ne syrdyr, niçik gerdişdir,
Mundan anda giden karwan gelmese;
Bilmenem magşarda ne bolar halym,
«Ummat» diýip, pahry-jahan gelmese.

Bilbili aýyrma näzenin gülden,
Şuňkarym uçurma serimden, goldan,
Ýaranlar, bereket aýrylar ilden,
Ýerden zat çykmasa, baran gelmese.

Bu bäş günlük döwran bizden geçende,
Gara ýer — aždarha agzyn açanda,
Göwher peýda bolmaz derýa içinde,
Gudrat bilen ebri-neýsan gelmese.

Aýrylyp men ganatymdan, ýelekden,
Gutulmadym bu söwdadan, kelekden,
Zor eýledi, giläm çohdur pelekden,
Hak özünden derde derman gelmese.

Günäkärem, howpum köpdür, gümanym,
Magşar güni ýoldaş bolsa imanym,
Magrupy diýr, bişek çykadyr janym
Ol hak resul atly ýaran gelmese.
Goşundy-23 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=272#c272): Magrupynyň "Işanym" goşgysy.

Haky pena bilip, saňa sygynyp,
Yhlas bilen ýörip geldim, işanym!
Ikinji Haýdaryň ýolunda ýörüp,
Üçünji äleme doldum, işanym!

Toýnak bilen dagyn-daşyn uşatdym,
...........................
Çoh işler gaýyryp, gala boşatdym,
Aly Zülpükaryn çaldym, işanym!

Köňül guşy perwaz eder mesgen diýp,
Ýüz elwan bag diýip, täze gülşen diýp,
Owaly huda diýp, ahyry sen diýp,
Ýörip, uzak ýoldan geldim, işanym!

Aç gurt idim, niçe guýruklar gapdym,
Azyp idim, özüm pälimden tapdym.
Pil bilen göreşip, guş bilen çapdym,
Paýlar şikest bolup galdym, işanym!

Bir ýryň yzynda ah bilen zaram,
Hakyn dergahynda umydywaram,
Karzdaram, borçdaram, namarda zaram,
Magrupy diýr, saňa geldim, işanym!
Goşundy-24 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=273#c273): Magrupynyň "Har bilen" goşgysy.

Bedasyllar tutdy älem ýüzüni,
Bedewler deň boldy syýa-har bilen;
Bat göterip bilmez hergiz özüni,
Gije-gündiz küý-pikiri şer bilen.

Uluglaryň nesihatyn almady,
Tekepbirlik eýläp, özün bilmedi,
Şägirt ussadyna hyzmat kylmady,
Mürit gelip, dawa eýlär pir bilen.

Bir kelpese tap gelmeýdir müň (bir) ap,
Ynan, bu sözümde ýokdur hiç hylap,
«Är men» diýip urar öýünde çoh lap,
Işi ýokdur namys bilen, ar bilen.

Gullar hojasyna kylmaz endişe,
Özüni tanamaz, talaşar başa,
Halaýyklar, muňa kylyň tomaşa,
Tilki, garsak jeň eýleýir şir bilen.

Aldanarlar biwepanyň görküne,
Derwüşler gabaldy ýeriň berkine,
Pakyrlary goýman hergiz erkine,
Pukaranyň malyn iýrler zor bilen.

Magrupy diýr, yşksyz hiç ýürek daşmaz,
Pähm et, altyn mise hergiz garyşmaz,
Gör, pehimsiz gullar magnyga düşmez,
Guş howaga uçar balu-per bilen.
Goşundy-25 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=274#c274): Magrupynyň "Azdyra bilmez" goşgysy.

Towfyky-hedaýat peýweste hakdan,
Şeýtan ol bendäni azdyra bilmez;
Huda her kimsäge çoh döwlet berse,
Hiç kim ol döwleti ýazdyra bilmez.

Ýat ediňler, dostlar, haky her deme,
Aýtmaň nesihaty, zynhar, bigama,
Yşkyň ody ýetişmegen adama
Bu otlar gyzdyryp, kär ede bilmez.

Çeker bolduň bu dünýäniň apatyn,
Gaflatda geçirdiň mydam sagatyn,
Çyn derwüşler gije kylar tagatyn,
Ilden pynhan eder, syzdyra bilmez.

Bu gamdan çykmaga galmady erkim,
Kem-artyk kuwwatym, aýryldy görküm,
Meniň bu derdimi çekalmas her kim,
Her kim yşk oduna döz dura bilmez.

Magrupy, sen bolduň güwä talyby,
Bir parça gam döwran boldy nesibi,
Bu dertlerni owal ýazdy kätibi,
Tebipler bu dertni bozdura bilmez.
Goşundy-26 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=275#c275): Magrupynyň "Daşyny şaýlar" goşgysy.

Küffar ähli bilmez otga köýerin,
Özleri ürç edip, läşini şaýlar;
Resul kaýsy, Aly kaýsy näbilsin,
Butparaz «taňrym» diýp, daşyny şaýlar.

Ýagşy ogul — bilseň köňül çagydyr,
Ýoksuzlykdan iki golum baglydyr,
Ýaman hatyn ýygan malyň dagydyr.
Ýagşy hatyn öýüň goşuny şaýlar.

Könlüniň bir zerre bolmaz ynsaby,
Daşdan owsun urar, nebsiň bir apy,
Görüň, şu eýýamda bir niçe sopy
Ilden almak üçin peşini şaýlar.

Akly ýetmez ýagşy bilen ýamana,
Keramatyn eýlär halka beýana,
Nebs ugrunda heläk bolan diwana
Jinde, kulah geýip, daşyny şaýlar.

Hijranyň golundan örtenip, köýüp,
Meşhur olup, ile dessanyn ýaýyp,
«Bu sözümniň ýokdur hylafy» diýip,
Magrupy şahyrlyk işini şaýlar.
Goşundy-27 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=276#c276): Magrupynyň "Bu dünýä" goşgysy.

Gapyl adam, magrur olma panyga,
Tutdum-tutdum diýseň, gaçar bu dünýä,
Rehmi ýokdur, zulmy çohdur adama,
Gije-gündiz ganyn içer bu dünýä.

Nesihatym budur, diýem sizlere,
Yhlas bilen gulak tutuň sözlere,
Owwal aldap, hoş söz berer bizlere,
Bir gün daşymyza geçer bu dünýä.

Bir bazygär, aldap aýyrmaz gözden,
Gel imdi raýyňdan gaýdawer tizden,
Başyňdan-aýagyň bäş gary bizden,
Bir gün saňa bir don biçer bu dünýa.

Gezdiň imdi gara bagryňgan eýläp,
Ne ýygar sen derdeseriň kän eýläp,
Bir gapydan girdim diýr sen jan eýläp,
Ýene bir gapyny açar bu dünýä.

Magrupy diýr, kimsäni şa eýleýip,
Kimni derwüş, kimni geda eýleýip,
Aldap utar bizi gümra eýleýip,
Gardaşlyga beýle naçar bu dünýä.
Goşundy-28 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=277#c277): Magrupynyň "Artyp baradyr" goşgysy.

Gardaşlar, ne derman alaç kylaýyn,
Ýyl-ýyldan usýanym artyp baradyr;
Jan algyjy ulug Ezraýyl biziň
Tutup ýakamyzdan, dartyp baradyr.

Gör, eýýamyň sopusyny, pirini,
Alar haram eger bilse ýerini,
Gör, gardaşym, şum ajalyň şerini,
Garbalap, basalap, ýyrtyp baradyr.

Eý byradar, söýme loly aýaly,
Aldar seni, azdyr, köpdür hyýaly,
Bu dünýä bir kör syçan dek mysaly,
Kökümizden bir-bir kertip baradyr.

Bir kimseler gezer akyl gallajy,
Imanyny aldyr, galar ýyl ajy,
Niçik bolar bu şeýtanyň alajy,
Azdyryp, goltukdan dürtüp baradyr.

Bahry-usýan derýasyna batyp sen,
Kän jöwheriň ýeke şaýa satyp sen,
Eý Magrupy, ne bihuda ýatyp sen,
Özüňden kiçiler ýortup baradyr.
Goşundy-29 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=278#c278): Magrupynyň "Çilimkeş" goşgysy.

Her zaman gol salyp, kisesin barlap,
Köp dünýäsi bara meňzär çilimkeş;
Yzzat bilip, bir-birine hödürläp,
Geň tagamy bara meňzär çilimkeş.

Bir oba gelende, götinläp durar,
Hemrasyny egläp, ýolundan burar,
Aza-köpe baryp, özüni urar,
Zerur işi bara meňzär çilimkeş.

Içinden urnukdyr, zor berip seplär,
Ýere elin berip, egiler, toplar,
Ol aýyt çagynda «suw» diýip geplär,
Bir ýetmezi bara meňzär çilimkeş.

Bir ajy tütüni içine salar,
Aklyny, huşuny, güýjüni alar,
Keýpi çoh gelende, syryny aýar,
Maslahaty bara meňzär çilimkeş.

Magrupy diýr, aýtsam çilim şanyna,
Ülpetleri köp ýygylar ýanyna,
Zyýany köp bolar güýç, imanyna,
Bir kysym gedaýa meňzär çilimkeş.
Goşundy-30 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=279#c279): Magrupynyň "Aýan getirdi" goşgysy.

«Zeburny» Dawuda, «Injilni» Isa,
«Töwratny» Musaga aýan getirdi;
Hak ilçisi bir gün Jebraýyl emin
«Oka» diýp, resula «Gurkan» getirdi.

Çoh müňni aldady dünýäniň mähri,
Bir gün talh eder agzymy zähri,
Ol Rumy-Haýbaryň möhteşem şähri
Alynyň zarbyndan iman getirdi.

Aldag bilen Ýezit geçdi daşyna.
Rehm etmedi gözden akan ýaşyna,
Kerbelada Ýezit Husaýn başyna
Göýä, diýr sen, ahyrzaman getirdi.

Hak permany bile kazasy ýetip,
Ol eziz jismini gara ýer ýutup,
Melekler ýyglaşyp, pelek ýas tutup,
Üç güne çen älem duman getirdi.

Sahabalar sordy, berdi öwüdi,
«Sen ölinçäň bizler ölsedik» diýdi,
Omaryň jeňinde ölen ýigidi
Doga bilen resul aman getirdi.

Bu jahanda menşur olup Magrupy,
Maly-mülküň manzur olup Magrupy,
Biwepaga magrur olup Magrupy,
Sud istäp, özüne zyýan getirdi.
Goşundy-31 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=280#c280): Magrupynyň "Istär köňül" goşgysy.

Owwaly kadyr hudadan bir mydar istär köňül.
Çün arasat ýowmuda agmal (gerek) istär köňül,
Wasla wasyl bolgujy jan içre jan istär köňül,
Gylsyratdan geçmäge türgen rowan istär köňül,
Jaýymyz jennetde bolsa, jawudan istär köňül.

Dürli näzu-nygmat olsa, iýmäge bolsa palaw,
Egnime geýgen lybasym ýüz tümenlik al-ýalaw,
Ol bedew dursa gapyda hoş gylykly, hoş jylaw,
................................
Jüpbe, jöwşen, zülpükar, tiri-keman istär köňül.

Söwdagärim sud üçin Balhu-Badahşan gitseler,
Eşrefi, göwher çyragy, lagly-merjen satsalar,
Gelse myhmanhanaga, gullar agyny tutsalar,
Daşy mermer ak otagda daýyma hem ýatsalar.
Ança döwlet, munça nobag, şunça kän istär köňül.

Işigimde dursa daýym meniň üçin halypam,
Şa-geda gelse danyşyp, görseler az-köp tamam,
Zikri haknyň ýoluda tagatny kyldym elmydam,
Sopular berse azany, kazylar bolsa ymam,
Tilleri burra bolan hagmy-kuran istär köňül.

Gussadan dür eýlegil, köňül mydama şat gerek,
Dört daşymda jan ýanan gardaş gerek, imdat gerek,
Hak ýene kylsa miýesser hem ýakynu-ýat gerek,
Bu köňülniň hoşlugy ýalançyda zürýat gerek,
Dünýäde ýansa çyragym, bir nyşan istär köňül.

Bar ylaha, Magrupy, gulnuň köňlün kyl serferaz,
Hajatyny kyl rowa, tagatny ger köp kylsa az,
Emri boldy bizlere haju-zekat, ruza, namaz,
Hanymanym, herne barym ýoluda kylsam nyýaz,
Aby-köwser, selsebil, hüýri-jenan istär köňül.
Goşundy-32 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=281#c281): Magrupynyň "Süýthor" goşgysy.

Hasrat ile iýmez-içmez, gorkakdyr süýthor,
Gije ýatmaz, gündiz dynmaz, munça sakdyr süýthor.
Dogry bolmaz, tiz basyň, egri taýakdyr süýthor,
Özüni adam tutar, köp bisyýakdyr süýthor,
Gaç kesapatdan ýagynda, hemtabakdyr süýthor.

Ýadyna salmaz ölüm, diýmez: «Hudaýym bardyr!»,
Ýokdur Jennetden umydy, Dowzaha taýýardyr,
Adamynyň ednasy hem aglasy süýthordyr,
Süýthordan ol Huda birle resuly bizardyr,
Ahyret gaýgysy birle işi ýokdur süýthor.

Süýthor anda — Huda dergähinde şermendedir,
Dünýä diýp ýüwrüp, ýelip, daýym işi pul teňňedir,
Haýyr kylmaz hiç kime, anlarga Uçmah kandadyr!
Höregi gam-gaýgydyr, günde ýüz müň oýdadyr,
Ol ýygyn birle bolar, Dowzahda tenhadyr süýthor.

Ýanynda haýr-u-sahawatdan gep urmaňlar gaçar,
Iýgeni çirkin nejisdir, daýyma awy içer,
Ýa kitap «Kuran» okalsa, diňlemeý, ara açar,
Roza tutmaz hem namaz, bilmez, bu dünýäden geçer,
Bihabardyr ahyretden, wehmi ýokdur süýthor.

Magrupy, şat olmadym, gezdim jahanny her zaman,
Nebsi Şeýtandan gutaryp, sen salamat, kyl aman,
Men ki bir asy günähkär, il arasyda ýaman,
Şul jähetden howp eder men, bolmasyn ahyrzaman,
Rahaty ýokdur aňa, gorgeý syýasat süýthor.
Goşundy-33 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=282#c282): Magrupynyň "Dünýäniň" goşgysy.

Eý köňül, söýme gülün, hary köpdür dünýäniň,
Mal bilen aldar seni, aýýary köpdür dünýäniň,
Perdeýi diniň ýakar, zengary köpdür dünýäniň,
Söhbetinde bolmagyl, hummary köpdür dünýäniň,
Kyl hezar, elbetde, sen, murdary köpdür dünýäniň.

Surat eýläp tä ezel, berdi saňa akly bejan,
Rahat istäp köhüňni, gaflatda goýma bir zaman,
Tä ajal ýeten güni, basgaý garaňky bir duman,
Ýüz ukybet birle gelgeý, hem ýene ahyrzaman,
Owwal etmesdir wepa, aýýary köpdür dünýäniň.

Terki sünnet olmaýyňyz, ahyr öler siz bir güni,
Terki sünnet eýlegen görmez resulnyň görküni,
Aýş-u-aşret, mal-u-mülküň, pany ol magşar güni,
Ýygdy dünýä, ýuwutdy, gör, Karunga bermez erkini,
Sudy ýok, gaýgysy çoh, bazary köpdür dünýäniň.

Asylarnyň derdine boldy Muhammet pişgadam,
Dogry ýoldan özgäni, alma köňülge, kyl adem,
Taňry zikrin dilge al, mümin nyşany bu ylym,
Gözde ýaşyňny syýah et, kirpigiňni kyl galam,
Ýogsa ýoldan azdyrar, Şeýtany köpdür dünýäniň.

Ýygmadylar dünýäni, geçdi, görüň, dosty agla,
Zülpükardan özgäni tutmady ol şire Huda,
Ol Zebihulla berur başyny, hak ondan ryza,
Salma köňlüň her tarap, okalar bir gün kaza,
Hilesi köp, jilwesi, mekgary köpdür dünýäniň.

Hasyl eýle ömrüňi, eýläp senany dünýäde,
Terki dünýä eýlegil mülki penany dünýäde,
Geç bu jandan, kyl talap, mülki bakany dünýäde,
Munça köp tesnip çekip, kylma jepany dünýäde,
Bu ömür üçin anyň, kärbary köpdür dünýäniň.

Mal-u-mülkünden geçip, sen, kybla sary çek özüň,
Hak işin terk eýleme, gaflatny goý, sargat ýüzüň,
Mesjitden çykma, aman kyl, gol gowuştyryp, çökdür dyzyň,
Mundan artyk ne bolar, kylmaz wepa sansyz sözüň,
Magrupga nehý etgiji inkäri köpdür dünýäniň.
Goşundy-34 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=283#c283): Magrupynyň "Gurban erer" goşgysy.

Eý «elip» dek kamatyň görgeç akyl haýran erer,
«Bi» myradyň çoh erer, senden dileg çendan erer,
«Ti» töwekgel eýlesem, husnuňa çün arzan erer,
«Si» sowabymny kabul kyl, rahmetiň çün kän erer,
«Jim» jemalyň görset eý, janym saňa gurban erer.

«Hi» haýal eýlep ulusdan eýleşip eý dilruba,
«Hy» hyýalym sen erer sen eýleýip ýarym neda,
«Dal» delil ýokdur saňa hökmündedir älem huda!
«Zal» zelalatlyk bile ömrümni ötgerdim riýa,
«Ri» rahym-a gözde ýaşym derýasy bipaýan erer.

«Ze» zebun boldy bu halym, günbe-günden artdy dert,
«Sin» sepit ruhum meniň hijran gamy çün artdy zert.
«Şin» şerigatnyň ýoluny älemge kylsam pert-pert,
«Sad» syýahy jahyl ähli oýnaşar sadranju-nert,
«Zad» zaýyg geçdi ömürim, imdi men puşman erer.

«Taý» tarykat ýoluda janymny men kylsam pida,
«Zaý» zuhur olmuş jahanda gudratyň höküm huda,
«Aýyn» aýnymdan akan ýaş ile eýlerem neda,
«Gaýyn» gaýrat eýleýip, janymny men kylsam pida,
«Fi» pyrak oduna düşdum, gerdişim efgan erer.

«Kap» kararym galmady aşyk bolup rugsaryňa,
«Käp» gelip sorgul bu halym, rehim kyl bimaryňa,
«Mim» melamatlyk bile ömrümni ötgerdim riýa,
«Lam» lagyly-şerbeti çün noşy kyl naçaryňa,
«Nun» nykabyň aç ýüzüňden misli bihemta erer.

«Waw» waweýla diýip, halyňy niçik bolgysydyr,
«Hi» heläk bolup, yzyňda aglaýyp galgasydyr,
«Lam-elibu» — laýezal hak barçany algasydyr,
«Ýa» rahym-a, gözýaşym, derýa kibi dolgysydyr;
Dünýä bir kerwensaraý, Magrupy bir myhman erer.
Goşundy-35 (https://gyzgyn.com/249/gurbanaly-magrupy-1734-1810?show=284#c284): Magrupy we Gaýybynyň "Aýdyşyk" sorag-jobagy.

Magrupy:
Bizden salam bolsun molla Gaýyba,
Dünýäniň binasy haçan tutuldy?
«Küntü kenzen mahfiýýenden» habar ber,
Kelemeýi-şahadat nirde bitildi?

Gaýyby:
Gaýry salam bolsun molla Magrupa,
Hak «Kün!» diýdi, şol gün bina edildi.
Tuby agajynyň ýapraklaryndan,
Kelemeýi-şahadat şonda bitildi.

Magrupy:
Hak owwal namany kime okatdy,
Ol kim idi okaban özün unutdy,
Adamdan ileri niçe kowum ötdi,
Dergada haýsynyň sözi tutuldy?

Gaýyby:
Hak owwal namany Adam okatdy,
Okaban Ezraýyl özün unutdy,
Adamdan ilgeri Benijan ötdi,
Dergada Resulyň sözi tutuldy.

Magrupy:
Haýsy günde bina etdi ol guşy,
Niçedir ganaty, guýrugy, başy,
Höregi nämedir, niçedir başy,
Niçe müň ýyldan soň başy ýetildi?

Gaýyby:
Penşenbe gün bina etdi ol guşy,
Dört bolar ganaty, guýrugy, başy,
Höregi darydyr, elli müň ýaşy,
Elli müň ýyldan soň başy ýetildi.

Magrupy:
Suwdaky balygyň puşty nä çenli?
Üstündäki gäwiň göşti nä çenli?
Ol arşy agzamyň hyşty nä çenli?
Niçe melek hasabynda bitildi?

Gaýyby:
Suwdaky balygyň uludyr puşty,
Ýedi müň ýedi ýüz batman ol gäwniň göşti,
Gudrat bilen salyndy agzamyň hyşty,
Dört melaýyk hasabynda bitildi.

Magrupy:
Bilermi sen haly nedir, boş nedir?
Jeset nädir, menzil nedir, guş nedir?
Ol ne bazar, gymmat baha daş nedir?
Kimiň daşy kem bahaga satyldy?

Gaýyby:
Eger bilsem, haly budur, boş budur,
Jeset menzil, janyň gerek, guş idir,
Ol imanyň gymmat baha daş idir,
Şeýtan daşy kem bahaga satyldy.

Magrupy:
Magrupy diýr, ne kysmata ýazyldy?
Ol ne zynjyr bir-birine düzüldi?
Niçe ýylda wagty ýetip üzüldi?
Aý bilen Gün haýsy wagtda tutuldy?

Gaýyby:
Gaýyby diýr, gurbat bilen ýazyldy,
Gije-gündiz bir-birine düzüldi,
Sansyz ýylda wagty ýetip üzüldi,
Aý bilen Gün harasatda tutuldy.

Mahmyt Gaýyby (1735-1810)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 05:32:02 +0000

Mahmyt Gaýyby XVIII asyryň birinji ýarymynda takmynan 1735-njy ýylda doglupdyr. Şahyryň çyn ady Mahmyt bolup, Gaýyby onuň edebi lakamydyr. Şahyr eserlerini Gaýyby, kemine Gaýyby, Gaýyp, molla Gaýyp lakamy bilen ýazypdyr. Şahyryň doglan we ölen ýyllary köplenç takmyn bilen bellenilýär.
Mahmyt Gaýyby Köpetdag eteklerinde, Etrek, Gürgen, Balkan, Bäherden sebitlerinde ýaşap geçipdir diýmäge esas bar. Mysal üçin, şahyryň «Nesihatnama» atly eserindäki: «Asyl mekany ýeri Jürjanydyr» diýen setirde onuň asyl mekanynyň Jürjan bolandygy aýdylýar.
Ol obada daýhançylyk we mugallymçylyk hünärleri bilen meşgullanypdyr. Ol bir goşgusynda:
"Eý Gaýyby, ebjetden okap harpy-wujudyň,
Bak, Fatyhadan gör, bu elip-lamyna düşdi."
diýýär. Bu setirlerdäki "elip-lamyna düşdi" ebjet hasabatyna görä hyjry 1147, milady 1734-35 ýyllaryna deň gelýär.

Gaýybynyň nirelerde okap, ylym alandygy hakda takyk maglumat ýok. Ýöne şahyryň goşgularyny okanyňda, onuň jemgyýetçilik ylymlaryny, arap, pars dillerini gowy bilendigine göz ýetirmek bolýar. Gaýyby, esasan, ýazuw edebiýatynyň wekili bolup, eserleriniň köpüsini Gündogaryň görnükli klassyklary Nowaýynyň, Fizuliniň stilinde, aruz ölçeginde ýazypdyr, döreden şygyrlaryny kagyz ýüzüne geçiripdir.
Gaýyby aýdym aýdyp, saz çalmagy söýüpdir. Onuň baý edebi mirasy (bagşy-sazandalary, şahyrlary ölümden halas edişi hakynda rowaýat hem) bar. Gaýyby 600 töweregi eseri jemleýän gazallar diwanynyň hem-de "Otuz iki tohum kyssasy" we "Nesihatnama" atly poemanyň awtorydyr. Gaýyby liriki şahyrdyr.

Ol öz poemasynda şahyrana pikir duýgular arkaly adam-zat gözelligini wasp edip, ençeme progressiw ideýalary öňe sürüpdir. Şahyryň döredijiliginde söýgi temasy esasy orun tutýar.
Onuň bu temada köp eserleri bar: "Älem geda, men hem geda", "Käkilik", "Elden gider", "Gelmese uýky gijeler" we ş.m. Ol bu eserlerde gelin-gyzlaryň görk-görmegini, edep-ekramyny, el hünärini, belent adamkärçiligini taryplaýar.
Gaýyby sosial motiwli "Zaman geldi", "Sopular", "Eýýäm talh", "Jepalar eýledi" ýaly goşgulary; tebigat gözelligini suratlandyrýan "Älem gülgüzar aldy ýene" "Açdy ruhsaryň ýene", "Pasly bahar oldy" we başga temalara degişli goşgular döredipdir.

Şahyr "Otuz iki tohum kyssasy" poemasynda allegorik obrazlar arkaly şol döwrüň jemgyýetindäki dürli sosial toparlaryň arasyndaky gatnaşyklary suratlandyrýar. Olaryň hersiniň häsiýeti obrazlaryň üsti bilen ýüze çykarylýar. Esere gowaça, budaý jöwen künji, arpa... ýaly ösümlikler gatnaşýar. Köp wagtlyk Jedelden soň gowaça ýolbaşçy saýlanýar. Şahyr Gündogar klasyklarynyň deplerine eýerip, öz eserlerini kitaby dilde, aruz we ş.m..ölçeglerde ýazypdyr.

Gaýyby türkmen edebiýatynyň taryhynda gazal ýazmagyň ussady hasaplanýar. Ol Gurbanaly Magrupy bilen döwürdeş bolup, onuň bilen özara gatnaşyk saklapdyr. Mahmyt Gaýyby bilen Gurbanaly Magrupynyň goşgy arkaly sorag-jogap aýdyşyklary, Magrupynyň nezire usulynda
Gaýybynyň «Istär köňül» atly muhammesi esasynda öz eserini döretmegi şol döwürde olaryň ikisiniňem ýaşynyň kämillige ýetendigini, ylym-bilim babatda kän kitaplary okap, köp zatlary bilendiklerini habar berýär.
Şahyryň ölüm senesi hem goşgylaryndaky setirlere görä takmynan 1810-njy ýyl diýlip hasaplanylýar. Mysal üçin, bir myrabbasyndaki "Ömrüm gitdi altmış iki yaşıma" setirlerinden 62 ýaşyny geçendigini bilse bolar.

Onuň iň tanymal goşgusy «Gelende bardyr» şahyryň ussatlygyny göz öňüne serýär.

Saz bilen söhbete ýalan diýmäňler,
Adam ata dünýä gelende bardyr.
Habyl bile Kabyl ene garnynda,
Olar hem dünýäge gelende bardyr.

Adamy kowdular behiş öýünden,
Häzir kim tapar öz pälinden hüýünden,
Özüň sakla aby haýýat suwundan,
Nuhyň keşdesine münende bardyr.

Muhammet pygammer din ýolun açdy,
Bilal azan aýtdy kapyrlar gaçdy,
Ebubekir, Omar, Osman ýetişdi,
Aly zülpükaryn çalanda bardyr.

Mollalar jem bolup tapmady delil,
Men saňa sygyndym ýa Rebbim Jelil,
Ysmaýyl pygamber Ybraýym Halyl,
Mekge Medinäni salanda bardyr.

Mollalar jem bolup gitdiler hemme,
Adalat diýgeniň manysy näme?
Şeýle adalatly soltan Jümjüme,
Dünýäniň lezzetin görende bardyr.

Adam ogly her haýsysy bir işde,
Ýer ýüzünde tutmak üçin serişde,
Harut Marut atly iki perişde,
Babyl guýusyna düşende bardyr.
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/242/mahmyt-gayyby-1735-1810?show=243#c243): Mahmyt Gaýyby "Istär köňül" goşgusy.

Dünýe mülkünde ýaranlar, şähriýar istär köňül,
Segredip münse bedewni, şasuwar istär köňül,
Gul bilen gyrnak-da bolsa, hanawar istär köňül,
Täji-tagty,lagly-göwher, zernigär istär köňül,
Kapyra ursam gylyjy, zülpükar istär köňül.

Atlanyp çyksam şikäre, at-ýarag esbaby-şaý,
Salsam ýüwrük tazylar, tugun, ütelgi, garyçgaý,
Aşy-nan bermekde bolsam göýäki Hatamy-Taý,
Hoş owaz şahyr gerek, tanbur, gyjak hem depu-naý,
Zynaty-zowky sapalar, käri-bar istär köňül.

Metjidiň molla ymamy karyýy-garra gerek,
Beçjeler mekdepde bolsa dilleri burra gerek,
Täze mahbup zernigäriň arly bih jürre gerek,
Ili baý jemgyýete tagtynda adyl şa gerek,
Çarwadarymyz çöl-de bolsa, sonadar istär köňül.

Haýr üçin kylsam ziragat niçe aý-u ýer gerek,
Galla gaýry daşamaga ýedi hatar ner gerek,
Ner başynda gupbasy altyn, kümüş owsar gerek,
Zahyda metjit gerek, kim wagyza münber gerek,
Hapyzym Gurhan okysa, hoş owaz istär köňül.

Teblede dursa bedewler, ýanynda bolsa seýis,
Binamazu-beňňileri yhtysap kylsa reýis,
Kyrk düýäm söwdaga ýörse, goldasa soltan Weýis,
Serhowuz, howly-haremden gelse müşki-anbar ys,
Öýe girsek näzenin, çeşmi-humar istärköňül.

Bar ylaha, neýläýin, bagtym bolupdyr enjümen,
Ýary-kabyl tapsam-u sarp eýlesem ýüz müň tümen,
Deşti-sähraga çykyp, keşt eýlesem bagy-çemen,
Reňki gyr, reftary hup, münsem ýene ýorga semen,
Paslymyz nowruz-da bolsa, lälezar istär köňül.

Gaýyby diýr, bar ylaha, aç guluňyň bagtyny,
Käbe sary baş goýuban okagyn bäş wagtyny,
Dostlara bizden nesihat, nesýä goýmaň nagtyny,
Gördüňizmi, neýledi Dawut, Süleýman tagtyny,
Käbeýi-beýtil-harem diýip, ygtyýar istär köňül.
Goşundy-2 (https://gyzgyn.com/242/mahmyt-gayyby-1735-1810?show=244#c244): Mahmyt Gaýyby we Gurbanaly Magrupynyň "Aýdyşyk" sorag-jobagy.

Magrupy:
Bizden salam bolsun molla Gaýyba,
Dünýäniň binasy haçan tutuldy?
«Küntü kenzen mahfiýýenden» habar ber,
Kelemeýi-şahadat nirde bitildi?

Gaýyby:
Gaýry salam bolsun molla Magrupa,
Hak «Kün!» diýdi, şol gün bina edildi.
Tuby agajynyň ýapraklaryndan,
Kelemeýi-şahadat şonda bitildi.

Magrupy:
Hak owwal namany kime okatdy,
Ol kim idi okaban özün unutdy,
Adamdan ileri niçe kowum ötdi,
Dergada haýsynyň sözi tutuldy?

Gaýyby:
Hak owwal namany Adam okatdy,
Okaban Ezraýyl özün unutdy,
Adamdan ilgeri Benijan ötdi,
Dergada Resulyň sözi tutuldy.

Magrupy:
Haýsy günde bina etdi ol guşy,
Niçedir ganaty, guýrugy, başy,
Höregi nämedir, niçedir başy,
Niçe müň ýyldan soň başy ýetildi?

Gaýyby:
Penşenbe gün bina etdi ol guşy,
Dört bolar ganaty, guýrugy, başy,
Höregi darydyr, elli müň ýaşy,
Elli müň ýyldan soň başy ýetildi.

Magrupy:
Suwdaky balygyň puşty nä çenli?
Üstündäki gäwiň göşti nä çenli?
Ol arşy agzamyň hyşty nä çenli?
Niçe melek hasabynda bitildi?

Gaýyby:
Suwdaky balygyň uludyr puşty,
Ýedi müň ýedi ýüz batman ol gäwniň göşti,
Gudrat bilen salyndy agzamyň hyşty,
Dört melaýyk hasabynda bitildi.

Magrupy:
Bilermi sen haly nedir, boş nedir?
Jeset nädir, menzil nedir, guş nedir?
Ol ne bazar, gymmat baha daş nedir?
Kimiň daşy kem bahaga satyldy?

Gaýyby:
Eger bilsem, haly budur, boş budur,
Jeset menzil, janyň gerek, guş idir,
Ol imanyň gymmat baha daş idir,
Şeýtan daşy kem bahaga satyldy.

Magrupy:
Magrupy diýr, ne kysmata ýazyldy?
Ol ne zynjyr bir-birine düzüldi?
Niçe ýylda wagty ýetip üzüldi?
Aý bilen Gün haýsy wagtda tutuldy?

Gaýyby:
Gaýyby diýr, gurbat bilen ýazyldy,
Gije-gündiz bir-birine düzüldi,
Sansyz ýylda wagty ýetip üzüldi,
Aý bilen Gün harasatda tutuldy.
Goşundy-3 (https://gyzgyn.com/242/mahmyt-gayyby-1735-1810?show=245#c245): Mahmyt Gaýybynyň Otuz Iki Tohum Kyssasy.

mefâîlün, mefâîlün, fâilün
Ýaranlar, aýdaýyn men bir hekaýat,
Hekaýat magnysynda bu rowaýat.

Rowaýatda bitildi «Ekelnama»,
Barabar boldy hemme has-u aama.

Jepany Hazreti-Adam çekendir,
Otuz iki tohum baryn ekendir.

Sena aýdyp hemmesi çykdy ýerden,
Behiştiň dawasyny kyldy birden.

Tagalylla beripdir bize nygmat,
Behamdylla bilipdirmiz ganymat.

Şükür kyldyk ony şükürnasyga,
Bitildi her beýit bir dänesige.

Tamamy miweler şirin-u turşy,
Ýygylyp ýördiler jennete garşy.

Hemme «Bismylla!» diýip turdy ýerinden,
Gadam ileri basdy bir-birinden.

Jugary aýtdy: «Owwal özüm barar men,
Boýum uzyn, sakalym ak erer men.

Başymda selle-ýu sopynema men,
Hemmäňizden uly men, kethuda men.

Bilimi bäş ýerimden baglaýyp men,
Özüm jennete garşy çaglaýyp men.

Oşol halatda Bugdaý diýdi: «Akmak,
Senem peýda bolup sen mugjyzy-hak.

Tapypdyr sen nejasatdan kemaly,
Uzyn bolsa, boýuň gördi şemaly.

Howanyň şitdiginden agarar sen,
Ne ýüz birle jennete barar sen?!

Owamy sopyga meňzär syýagyň,
Ýüzüň aşgara meňzär, ýokdur ýagyň.

At-u eşek iýmez ajy palajyň,
Meniň ýanymda ýokdur hiç alajyň.

Seniň bäsiň göreý, kanda barardy,
Ne ýerde urdular, ýüzüň garardy?

Emelsiz sopy sen, tokmaga gaýym,
Başyňy sal guýy, bolgul mylaýym!»

…

Hemmesi bildiler Gozany öwla,
«Ulug sen!» diýip, hemme etdi töwella:

Doga eýläp, hemme zary kylarmyz,
Hemmämiz waspy-didary kylarmyz».

Bu sözi muhteser kyldy tamamy,
Bu Goza pişwa boldy ymamy.

Otuz iki tohumyň ýok hasaby,
Muňa ança ýazar bolsa kitaby.

Diýdi kim, Gaýyby, söz muhteserdir,
Ki mundan artygy hem derdeserdir.
Goşundy-4 (https://gyzgyn.com/242/mahmyt-gayyby-1735-1810?show=246#c246): Mahmyt Gaýybynyň Gazaly.

Senden özge, eý, senem, bu jümle duşmandyr maňa,
Dost tutmaz kim seni, bil, ol ki duşmandyr maňa.

Ten içinde jan ki diýrler sagynar men, men seni
Fi-l-mesel yşkyň onuň daşyndaky tendir maňa.

Dünýä gözüme garaňky görüner, eý, dilruba,
Tä seniň şemgy-jemalyň birle röwşendir maňa.

Bolmuşam Behlul kibi diwana yşkyňdan seniň,
Kaýda weýranhana ýerler bolsa, mesgendir maňa.

Dünýäniň bu bagy-gülzaryn neter men, Gaýyby,
Ýarymyň ziba jemaly bagy-gülşendir maňa.

Abdylla Şabende (1720-1800)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 04:14:39 +0000

XVIII asyr türkmen edebiýatynyň görnükli wekilleriniň biri Şabende 1720-nji ýylda Was diýen ýerde eneden bolupdyr. Şahyryň ýaşlygy Was, Köneürgenç sebitlerinde geçýär. Soň Hywada, Ahal, Gürgen töwereklerinde hem gezýär.
Şahyryň ady Abdylla bolup (käbir maglumatda Abdylnazar), Şabende edebi lakamydyr. Onuň bu lakamyny dostunyň Eýran şasyna bendi bolup düşmegi bilen baglanyşdyrýarlar.
Şabendäniň kakasyna Mämi molla diýer ekenler. Ol ylymly adam bolupdyr. Öz ogluny hem düşunjeli edip ýetişdirmek maksady bilen Hywa medreseleriniň birine okuwa ýerleşdirýär. Şabende bu mümkinçiliklerden peýdalanypdyr we netijede, ökde at-şynas, belli sazanda, görnükli söz ussady bolup ýetişipdir.
Şabende dil bilimini özleşdirmäge uly üns beripdir. Şahyryň "Şabehram", "Gül-Bilbil" ýaly dessanlary onuň goňşy halklaryň iň gowy ýadygärlikleri bilen tanyş bolandygyna güwä geçýär.
Şabende Meňli diýen öz obadaş gyzyna öýlenýär. Olardan dört ogul dünýä inýär. Ýöne Meňliniň biwagt aradan çykmagy bu maşgala uly urgy bolýar. Şahyr Meňlä bagyşlap düzen şygyrlarynda dünýäniň biwepalygyndan zeýrenýär. Şabende 1800-nji ýylda Wasda aradan çykýar. Maglumatlara görä onuň gubury Wasda, Aşyk Aýdyňyň gümmeziniň gapdalynda ýerleşýär. Şabendäniň nebereleri Daşoguz oblastynyň Görogly (Tagta) raýonynyň «Türkmenistan», Köneürgenç raýonynyň «Leningrad», «8-nji Mart», «Gyzyl Iyldyz» kolhozlarynda ýaşaýarlar.

1.1. ŞABENDÄNIŇ LIRIKASY:
Şabendäniň lirikasynyň möçberi şeýle bir köp däl. Onuň bary-ýogy otuz-kyrk töweregi şygry bar. Olar esasan, yşky-liriki, öwüt-nesihat, hem-de tapmaça häsiýetli goşgulardyr. Beýleki türkmen klassyklary ýaly, Şabende hem döredijiliginde yşky-liriki tema ep-esli orun beripdir. Onuň bu temada ýazan şygyrlarynda gelin-gyzlaryň gözellikleri hem-de adamkärçilik mertebeleri wasp edilýär. Olaryň belli-bellileri çeperçilik ussatlygy babatdan has-da tapawutlanýar. Şahyr «Gözelim», «Peri görmedim», «Dört gözel» («Magruplykda bellidir»), «Tylla seniň yşkyňda», «Söwer ýarym, Meňli», «Meňli hany nätdiň?» atly goşgulary muňa mysal bolup biler.

Şabendäniň «Gözelim» atly goşgusy diňe bir onuň öz döredijiligi boýunça däl, eýsem tutuş klassyky edebiýat boýunça-da saýlama eserleriň biri hasaplanýar. Tematikasynyň bitewiligi, şahyryna pikir-duýgularyň hyjuwly, göçgünli hem dabaraly halda beýan edilmegi epitetleriň, metaforalaryň we beýleki çeperçilik serişdeleriň diýseň köp hem-de ýerlikli ulanylmagy «Gözelim» atly goşgynyň şeýle şowly çykmagyna oňat ýardam edipdir.

Bar bolan maglumatlara görä, şahyr bu goşgusyny Gözel atly gelniň haýyşy bilen döredipdir. Ozal hem ýatlanylyşy ýaly, Şabende, Talyby, Kemine üçüsi ilki birnäçe gün Hywada bolanlaryndan soň, Ahala, Mara gezelenje gaýdýarlar. Ýolda gum etegindäki obalaryň birinde myhman bolýarlar. Olara oňat hezzet-hormat edýärler. Ertesi Kemine: «Bu öýüň ýaşulysy bir ýere gitdimi ýa-da ýokmy?» diýip soraýar. Şonda öý eýesi adamsynyň üç ýyl mundan öň aradan çykandygyny aýdýar. Kemine onuň ýaňy ýigrimi-ýigrimi üç töweregi ýaş, şeýle görk-görmek bilen ömrüni kül edip oturman, kime-de bolsa birine durmuşa çykmagyny maslahat berýär. Ol gelin hem kim bir bent goşguda ýedi aşygyň adyny getirip,özüne bagyşlap goşgy goşup berse, şoňa durmuşa çykmaga razydygyny aýdýar. Nobat Şabendä berilýär. Ol şol ýerde horjunyndan galam, kagyz alyp, «Gözelim» goşgusyny ýazýar we okap berýär. Goşgy gelne ýaraýar. Ol öz şertinde durmaga razydygyny aýdýar. Şabende bolsa oňa ýaşlarynyň deň däldigini, şonuň üçin ataly-gyz bolmagy teklip edýär.

Şabende «Gözelim» goşgusynda şol döwürde we ondan öňki edebiýatda ulanylan epitetleri, deňeşdirmeleri, meňzetmeleri, metaforalary we beýleki çeperçilik serişdelerini örän ýerlikli ulanypdyr. Şahyr aýtmyşlaýyn, ol Gözel «perileriň soltany, hany, toty kimin suhanwer, şirin zyban, kirpikleri hanjar, gaşy keman, lebleri şähdi-şeker, açylan ter gunça, bakyşy hun bahaly, älem görki-guwanjy, serwi-rowan, çölüň maraly, galam gaşly, gözleri jellat, dür-ýakut bilen bezenen, sahypkyran» gelin bolmaly.
Öňki öten aşyk-magşuklary ýatlamak bilen, liriki gahryman magşugyna «Öter üşbu gözellik, bäş gün söhbet guraly, Ýalançyda galmasyn janda arman, Gözelim» diýip ýüzlenýär hem-de real durmuşy lezzetini, hözirini görmegi, erkana ýaşamagy maslahat berýär. Yslam dininiň wagyz-nesihatçylarynyň adamlary göwnüçök-günlik, terkidünýälik ruhunda terbiýeläp, olary passiwleşdirmek, şeýdibem ähli sagdyn hem erkin pikirli adamlardan dynmak ugrunda güýçli göreş alyp barýan döwründe, Şabendäniň adam ömrüniň gysgadygyny, onuň geçip barýandygyný ýat-latmak bilen, döwürdeşlerini ýaşaýşa, göreşe aktiwleşmäge çagyrmagy uly ähmiýete eýedir.

Şabendäniň «Dört gözel» atly goşgusy-da onuň original eserleriniň biridir. Şahyr bu şygrynda gelin-gyzlary taryplamagyň özboluşly tärini ulanypdyr. Ol dört gözeliň biri-birinden bezemendigini, owadandygyny, şirin dillidigini nygtamak bilen, olaryň hemmesiniň-de mertebesini arşa çykarýar. Gelin-gyzlary şeýle usulda wasp etmek türkmen halk döredijiliginiň we klassyky edebiýatynyň taryhynda başga-da duş gelýär.
Şahyryň söýgi lirikasynda onuň şahsy durmuşy bilen bagly eserler bar. Ol söýgülisi hem baş ýoldaşy hakynda «Söwer ýarym, Meňli», «Meňli hany nätdiň?» atly goşgularyny döredipdir. Şahyryň «Söwer ýarym, Meňli» goşgusy onuň ýaş ýigitlik ýyllaryna degişli bolup, onda Meňliniň juwanlyk döwründäki görk-görmegi taryplanýar. «Meňli hany nätdiň?» goşgusy gam-gussaly motiwde bolup, ol şahyryň aýalynyň ölümi bilen baglanyşykly düzülipdir. Şabende goşgynyň bütin dowamynda ençeme öten-geçenleri ýatlap, pelekden şikaýat edýär hem-de olaryň hemmesini Meňliden jyda düşmegi bilen baglanyşdyrýar.
Şabende lirikasynyň uly bölegini öwüt-nesihat tema bagyşlapdyr. «Kim biler», «Aty bolmasa», «Haýyr-patasyn almanyň», «Ynsan ugraşsa», «Nä bilsin», «Ganatlanyp uçmaga», «Ussatdan tälim alanyň», «Haty ýagşydyr» atly goşgularynda namart, gorkak, husyt, harsydünýä, gedem, öwünjeň; utanç-haýasyz, ýaňra, samsyk, il derdine ýaramaýan adamlary kötekleýär hem-de şeýle häsiýetleriň adamkärçilik bilen bir ýere sygyşmaýandygyny öwran-öwran nygtap geçýär. Şahyr pikirlerini-kontrast usulda beýan etmek bilen, batyr, edermen, dogumly, mert, pähim-paýhasly, sahy, il derdine ýaraýan adamlary otrisatel tiplere garşy goýýar. Şabende adamkärçiligi wasp etmegi, adam mertebesini belent tutmagy özüne şygar edinipdir. Ol «Jepa eýledim» atly goşgusynda bu barada şeýle diýýär:

Kimseler bolupdyr äleme soltan,
Birnäçeler gezer akyly haýran,
Adam abraýy üçin eýledim jöwlan,
Men bu jana şeýle jepa eýledim.

Şahyr adam häsiýetlerini örän synçylyk bilen suratlandyrypdyr. Ol bir degimsize emel ýetse, gözi ýer görmeýändigini, doýmaz-dolmazlyga, harsydünýälige ýüz urýandygyny aýdýar hem-de şeýle adamlary paş edýär:

Bedasyl ýigide ýetişse beglik,
Tumak baglap, hatyrasyn jem biler.

Ýa-da:

Suw üstünde ýergesize ýer gelse,
Garny doýman, sarkyt bermez içmäge.

Şahyr batyr, edenli, dogumly, akylly adamlary göze sürme hasaplaýar.
Şabende ýaşan jemgyýetinde başarnygyň, adamkärçiligiň mal bilen, baýlyk bilen ölçenilýändigini uly gynanç bilen ýatlaýar.

Gürrüňde ýigidiň ady tutulmaz,
Gylygy, gylyjy, aşy bolmasa.

Ol Gündogaryň beýik söz ussady Alyşir Nowaýynyň durmuşyndan mysal getirip, öz pikirlerini has-da täsirli beýan edipdir. Bize belli bolşuna görä, Nowaýy Husaýyn Baýkaranyň köşgünde mürze bolup, döwlet işini dolandyrmakda, oňa köp peýdaly maslahatlar berýär. Şeýdibem ençeme ganly çaknyşyklaryň öňi alynýar, ýurduň, il-günüň hal-ýagdaýynyň gowulaşmagyna, ylmy-medeniýetiň ösmegine uly ýardam edýär. Emma şonda-da hiç kim onuň gadyryny bilmeýär. Gaýta tersine köşk adamlary tarapyndan oňa her hili şyltaklar atylýar, ol ençeme gezek döwlet işinden çetleşdirilýär. Beýik söz ussadynyň şeýle şowsuzlyklara uçraýşy, häkim toparlar bilen alyp baran göreşleri, onuň parasatlylygy, dilewarlygy türkmen halk döredijiligindäki anekdotlar toparynda örän çeper beýan edilipdir. Şabende hem «Kim biler» atly goşgusynda şu ýagdaýy ýatlap geçýär:

Selmany-päk bolsaň ýa kazy-lukman,
Myraly şir bolsa, gadryň kim biler.

Şabende öwüt-ündewlerini watançylyk ideýasy bilen-de baglanyşdyrypdyr. Ol halkyň erkinlik, özbaşdaklyk ugrunda daşary ýurt basybalyjylaryna garşy alyp baran göreşinde il-gününi söýýän batyr, gahryman, edenli ýigitleri terbiýeläp ýetişdirmegiň zerurlygyna düşünipdir hem-de olary taryplapdyr («Kem biler», «Ynsan ugraşsa», «Ganatlanyp uçmaga»). Şahyr halky birek-biregiň sarpasyny belent tutmaga, agzybirlige çagyrypdyr. Baş-başdaklygy, duşmançylygy, agzalaçylygy ýazgarypdyr:

Tutan işi barmaz başa,
Täsipli bolan iliň.

Şabendäniň ahlak-didaktiki goşgularynyň öz döwri üçin uly terbiýeçilik ähmiýetiniň bolandygy belli zatdyr. Olar häzir hem öz güýjüni ýitirmän gelýär.
Şahyryň aýdyşyk we tapmaça häsiýetli goşgylary hem bar. Mysal üçin, «Dagy bäş», «Wallasy kyrk», «Kaýdadygy bilinmez», «Zamany nedir», «Kaýsydyr erur» atly goşgularynda şahyr näme hakynda pikir ýöredilýän bolsa, onuň häsiýetli hem özboluşly aýratynlyklaryny aýlawly sözler arkaly ýatlatmak bilen, oýlap tapmasy kyn soraglary orta atýar. Oýlanyp tapylmaly jogaplar astronomiýa, anatomiýa, taryh, edebiýat we beýleki ylymlar bilen bagly bolup, oňa dini äheň berilýär. Şabendäniň «Dagy bäş» hem «Wallasy kyrk» atly goşgularynda Aý, Gün, ýyldyzlar, bir ýyl, dört pasyl, on iki aý, hepde, gije gündiz barasynda söz açylyp, olar bäş wagt namaz, kyrk parz (Yslam dini boýunça ýerine ýetirilmeli kada-kanunlar) bilen baglaşdyrylýar:

Habar bergil, Haşym hojam,
Ne çölüstandyr, dagy bäş.
Agzynda kyrk müň kyrk dişi,
Ne ýylandyr aýagy bäş.

Synamda yşkyň dagy bar,
Dilsiz, agyzsyz ýagy bar.
Üç ýüz altmyş aýagy bar,
Her aýagnyň barmagy bäş.

Birinji bentde şahyr gije-gündizi asty ak, üsti gara ýylana, gijäniň garaňkylygyny agza, asman ýyldyzlaryny bolsa dişe meňzedýär. Ikinji bentde, «Üç ýüz altmyş aýakly, dilsiz-agyzsyz ýagy» bir ýyl diýen manyny aňladýar. Milady hasabyndan tapawutly hijri senesi oýunça bir ýyl üç ýüz altmyş gün hasaplanýar. Onuň «Kaýdadygy bilinmez» atly goşgusynda şol maglumatlaryň üsti ýetirilýär:

Ol nedir kim, dört ýanynda ýüzi bar,
Ol nedir kim, synasynda gözi bar,
Ne kelamdyr üç ýüz altmyş sözi bar,
Ýerde, gökde, Aýdadygy bilinmez?

Bu bentdäki "dört ýanynda ýüzi bar" dört pasyl, "synasynda gözi bar" Aý hem Gün (iki göz), "üç ýüz altmyş sözi bar" üç ýüz altmyş gün bolmaly.
Beýleki birnäçe şahyr ýaly, Şabende «Kaýsydyr-Erur» atly tapmaçasynda sorag we onuň jogabyny bilelikde beripdir.

Şahyr tapmaça häsiýetli goşgularyny, bir tarapdan, Kasym hojam ýaly (kä ýerde Bakyr hoja) din wekilleriniň ylym-bilimini, olaryň dünýägaraýşyny barlap görmek, olary synagdan geçirmek, ikinji tarapdan bolsa, döwürdeşleriniň tiz pähimliligini, oýlanyşyny, ylym-bilimlerini ösdürmek maksady bilen düzüpdir. Ol ruhanylary sowatsyzlykda, nadanlykda aýyplaýar. Hatda ylym-bilimi bolmasa-da, halk köpçüliginiň öz aýdanlaryna düşünýändigini olara ýatladýar.
Şabendäniň tapmaça ýaly goşgulary onuň öz döwrüniň ýokary sowatly adamy bolandygyny, onuň köp zatlar bilen gyzyklanan-dygyny, pähim-paýhasly, ýiti zehinli, dilewar, gepe-söze çeper adam bolandygyny görkezýär.
Şabende «Lailaha illalladyr», «Lälezar etgen jelil» ýaly dini-mistiki äheňdäki goşgulary hem ýazypdyr. Olarda dini düşünjeler öwüt-ündew edilýär. Bu şahyryň döredijiliginiň çäkli tarapydyr.
Şabende lirikasyny türkmen şygyr sungatynyň gowy nusgalary bilen bezäpdir. Ol halk gepleşiginiň iň saýlama sözlerini kapyýa hökmünde ulanypdyr. Onda arap-pars sözleri örän az duş gelýär. Şabendäniň goşgularynyň köpüsi 8-11 bogundan ybarat bolup, olaryň hemmesi diýen ýaly goşuk (murapbag) formasynda ýazylypdyr. Onda 14–15–16 bogunly muhammes (bäşleme), on ikileme formasynda ýazylan şygyrlar-da duş gelýär. («Kaýsydyr - Erur», «Gözelim»).
Möçber taýdan şeýle köp bolmasa-da, hil babatdan gowy goşgulary bilen Şabende türkmen poeziýasyna gymmatly goşant goşupdyr. Ol XVIII asyr türkmen edebiýatynyň taryhyndaky realistik ugruň ösmegine uly ýardam edipdir.
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/240/abdylla-sabende-1720-1800?show=247#c247): ŞABENDÄNIŇ ŞABÄHRAM DESSANY.
Şabende türkmen klassyky edebiýatynyň ösmegine saldamly goşant goşan şahyrdyr. Onuň yşky-liriki, sosial, öwüt-nesihat temasyndan ýazylan ençeme goşgulary bar. Şabende "Kaýdadygy bilinmez", "Dagy bäş", "Kyrk" ýaly muammalaryň, dünýewi temada ýazylan ençeme şygyrlaryň awtorydyr.
Şabendäniň eserlerinnň agramly bölegi halkyň bähbitlerine hyzmat edipdir. Şahyr "Bolmasa", "Kim biler" ýaly goşgularynda okyja päkize ahlaklary ündeýär. Bedasyl adamlary ahlaksyzlyklaryň sebäpkäri hökmünde ýazgarýar:

Bedasyl ýigide ýetişse beglik,
Tumak baglap, hatyrasyn jem biler.

Agzybirligiň uly güýç bolup durýandygyny nygtap, şahyr öz goşgularynda halky birleşmäge çagyrýar.
"Şabehram" dessany yşky-fantastik häsiýetde ýazylan eserdir. Dessanyň asyl çeşmesi Gündogar halklaryň arasynda ýaýran Bähram Gur hakdaky rowaýatlara syrygýar. Eseriň baş gahrymany Şabehram. Onuň garşysyna adaty dol güýçler goýulýar. Şabehram döwler bilen uruşýar, periler bilen duşuşýar. Şabende şu eseriniň üsti bilen ynsan pähiminiň, paýhasynyň dabaralanmagyny gazanýar.
Şabehram "periler neslinden" bolan Balahusun diýen gyza aşyk bolýar. Söýgülisine gowuşmak üçin ol fantastik gözellikleriň, güýçleriň arasyndan geçip, maksadyna ýetýär. Dessanda hyýaly zatlar, Süleýmanyň hasasy, telpegi, köwşi, Döwsepidiň gulana öwrülmegi, uçmagy, perileriň kepdere öwrülmegi we başgalar kömekçi serişdelere öwrülýärler.
"Şabehram" dessanynyň ähmiýeti ynsan güýjüniň ýanbermezligi, maksada okgunlylygyň hat-da adatdan daşary güýçlerden hem ýokarydygyny dabaralandyrmakdan ybaratdyr.

2. "GÜL-BILBIL" DESSANY, TEMASY, IDEÝA-MAZMUNY:
Şabende "Gül-Bilbil" dessanyny ömrüniň soňky ýyllarynda ýazypdyr. Ol bu barada "Begler" şygrynda belläp geçýär.
"Gül-Bilbil" dessany hem yşki-fantastik temada ýazylypdyr. Eser Turan welaýatynda Nasyr diýen patyşanyň perzentsizlikden nalamagy bilen başlanýar. Nasyr patyşanyň ogly bolýar. Eseriň girişinden başlap, awtor fantaziýa geçip ugraýar. Dessanyň baş gahrymany Bilbil ýedi ýaşynda, düýşünde Gül diýen gyza aşyk bolýar. Wakanyň soňky çözgütlerine gönüden-göni dahylly adamlar - Sala beg, Zelili, molla Galandar hakda gürrüň edilýär. Watançylyk, gahrymançylyk, dostluk, ýoldaşa wepalylyk ideýalary eseriň içinden eriş-argaç bolup geçýär.

2.1. Eseriň esasy gahramanlary: Bilbil, Sala beg, Molla galandar, Zelili, Gül. Bu obrazlar arkaly öňe sürülýän ideýalar.
Dessanyň baş gahrymany Bilbildir. Şu obraz arkaly awtor söýginiň mertebesiniň belentligi, ony goramak ideýalaryny orta atýar. Şabende söýginiň äsermezlik edilmegine garşy çykýar. Onuň goragçysy hökmünde bolsa Gül bilen Bilbili orta çykarýar. Bilbilde gözelleri seçip öýlenmäge mümkinçilik bar. Ýöne Aýjemal, Aýsuluw, Gunçabi ýaly gözellere Bilbil öýlenmeýär. Ol diňe Gül diýip hereket edýär.
Güle gowuşmagyň kyndygyny görkezmek üçin, Bilbiliň garşysyna örän çylşyrymly kynçylyklar çykarylýar. Her hili synaglara duş gelip, olary ýeňip Bilbil Güle gowuşýar. "Hakyky söýgi adamlaryň arasynda parh goýmaýar" diýen pikir orta atylýar.
Gülüň obrazy dessanyň esasy ideýasynyň aýdyňlaşmagynda aýgytly rol oýnaýar. Eserde söýgi meselesiniň çözgüdiniň bir tarapy Gül bilen baglanyşyklydyr
Gül hem söýgülisi Bilbili düýşünde görýär. Ol eseriň bütin dowamynda gahrymanlaryň - Bilbiliň, onuň dostlarynyň ruhy hemaýatçysy bolýar. Periler neslinden bolsa-da Gül özüni belent tutmaýar. Ol adamzat nesliniň pehim-paýhasynyň öňünde baş egýär.

2.1.1. Gülüň obrazy:
Gülüň obrazy, aýal-gyzlara mynasyp bolan gowy gylyk-häsiýetleri özünde jemleýän obrazdyr.
Sala beg Bilbiliň iň ýakyn ýoldaşy. Ol dessanyň bütin dowamyn-da Bilbiliň gapdalynan aýrylmaýar. Sala begde ýoldaşa wepalylyk, mertlik, edermenlik ýaly adam ahlagynyň iň gowy häsiýetleri bar. Ol adalatyň dabaralanmagy, aşyklaryň maksatlaryna etmegi üçin janyny bermäge taýyn.

2.1.2. Sala begiň obrazy:
Sala beg dessandaky ähli wakalarda Bilbiliň sag goly bolup durýar. Dessanda gahrymanlaryň hereketleri umumy planda berilýär. Şonuň üçin gahrymanlaryň häsiýetlerini yzarlamak we analiz bermek aňsat düşmeýär.

2.1.3. Galandaryň obrazy:
Galandar Bilbiliň ruhy hemaýatçysy, ýaşlyk döwründen terbiýeçisi bolýar. Onuň obrazy dessanda manyly we gyzykly obrazlaryň biridir. Galandar başdan söýgi meselesi boýunça Bilbili goldaýar. Bu bolsa onuň XVIII asyrdaky türkmen jemgyýetiniň progressiw pikirli adamsy hökmünde orta çykýar. Bilbil molla Galandara ussady, agasy hökmünde garaýar.

2.1.4. Zeliliniň obrazy. Zelili dessanyň esasy gahrmmanlaryny biridir. Ol özüniň gelip çykyşy boýunça garyp gatlagyň wekilidir. Ol Bilbiliň ýönekeý bir hyzmatkäri. Ol öz hökümdarynyň. söýgi baradaky pikirini goldaýar. Onuň maksada ýetmegi üçin janyny gaýgyrmajakdygyny aýdýar.
Ol adamkärçiliginiň artykmaçlygy bilen dessanyň beýleki gahrymanlaryndan birjik-de pesde durmaýar we Bilbiliň sulhy alyşýan adamlarynyň biri bolýar.

Dessanyň gahrymanlarynyň üsti bilen awtor watançylyk, gahrymançylyk, dostluk ideýalaryny öňe sürýär.

2.2. Dessanyň dili. çeperçiligi, kompozisiýasy:
"Gül-Bilbil" dessanynyň dili XVIII asyrdaky türkmen ýazuw edebiýatynyň beýleki ýadygärliklerinden tapawutlanmaýar.Onda arap-pars sözleriniň ulanylmagyna garamazdan, umuman, halka düşnükli. Dessan türkmen dilinde ýazylan eserdir. Ondaky goşgular formasy taýdan-da, ölçeg we çeperçilik serişdeleri taýdan-da halk diliniň baýlyklaryna esaslanýar.
Dessanyň kompozisiýasy örän ýönekeý. Bilbil düýşünde Güle aşyk bolýar. Onuň magşugyna gowuşmagyna tarap hereket başlanýar. Bu herekete Gülüň perizat, Bilbiliň bolsa adamzat neslinden bolma-gy päsgel berýär. Ikinjiden, Güle ýetmek üçin dürli kynçylyklar ýatyr. Şeýle päsgelçilikler Bilbiliň Güle ýetmeginde uly rol oýnaýar. Baglanyş Bilbiliň Gül gowuşmagy bilen çözülýär. Awtor Bilbili Güle ýetirmek üçin dürli fantastik ugurlary ulanýar. Bu bolsa XVIII asyryň türkmen düşünjesi, durmuşy bilen baglanyşyklydyr.

3. Şabende görnükli dessançy:
"Gül-Bilbil", "Şabähram" ýaly dessanlary düzen Şabende çeper sözüň ussady hasaplanýar. Bu eserler bilen türkmen okyjylaryny adalata, päk duýgulary goramaga çagyryp gelýär.
Şabendäniň türkmen edebiýatynyň taryhynda tutýan orny onuň XVIII asyryň ogly hökmünde öz döwri üçin örän uly ähmiýete eýe bolan çeper eserleri döredenligi bilen kesgitlenýär.

Nurmuhammet Andalyp (1710-1770)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 03:41:09 +0000

Türkmen klassyky edebiýatynyň görnükli wekilleriniň birti-de Nurmuhammet Andalypdyr. Andalyp häzirki Ýylanly raýonynyň Garamazy diýen ýerinde eneden bolýar. Şahyr Ýylanly, Ürgenç, Hywa töwereginde ýaşap geçipdir. Ol bu barada "Ýusup-Züleýha" dessanynda gysgajyk maglumat berýär.
Andalybyň biografiýasyna degişli başga hiç hili maglumat ýok. Andalyp "Leýli-Mejnun", "Ýusup-Züleýha", "Baba Röwşen","Zeýnel arap", "Melike-Mährinigär" dessanlaryny ýazýar. "Oguznama", "Nesimi", "Sagdy-Wakgas" poemalaryny döredýer. Andalyp terjimeçi hökmünde hem tanalypdyr.
Şahyr dürli temada ýazan liriki eserleriň hem awtorydyr. Temasy, esasan, söýgä bagyşlanyp ýazylypdyr.

1. ANDALYBYŇ "JYKYR" GOŞGUSYNYŇ MAZMUNY:
Şahyryň "Jykyr" atly goşgusy öz döwrüniň aktul meselesini gozgaýar. Jykyr XVIII asyr türkmen durmuşynda ekerançylyk meýdanlaryny suwarmak üçin peýdalanylan gural bolupdyr. Andalyp bu goşgusynda öz dürdeşlerine jykyr edinmeklerini, ak-gök ekinleri ýetişdirmeklerini nesihat berýär. "Jykyr" eseri 18 asyrdaky önümçilik gurallaryny öwrenmek üçin gollanma bolup durýar.

2. "LEÝLI-MEŽ.NUN" DESSANY:
Nurmuhammet Andalybyň halk arasynda meşhur eserleriniň biri-de "Leýli-Mejnun" dessanydyr.
"Leýli-Mejnun" dessanynyň otuzdan-da köp warýanty bolup, bu dessan Andalyba çenli birneçe şahyrlar tarapyndan işlenipdir. Bu tema boýunça azerbaýjan şahyry N.Genjswi, Gündogaryň beýik şahyrlary Hosrow Dählewi (XIII asyr), Abdyrahman Jamy, Alyşir Nowaýy, Muhammet Fizuly we başgalar işleýärler.
Andalybyň "Leýli-Mejnunynyň" esasy aýratynlygy-onda az-da-kände türkmen durmuşynyň görkezilmegidir.

2.1. Dessanyň temasy, ideýasy:
N.Andalyp "Leýli-Mejnun" dessanyny Gündogar edebiýatynda meşhur bolan halk rowaýatlary esasynda ýazypdyr. Onda söýgi azatlygyny inkär etmeklige protest bildirilýär. Dostuňa, söýgüliňe, halkyňa wepaly bolmak adamyň iň oňat häsiýetleri hatarynda wasp edilýär. Adam söýüjilik, dostluk ideýalary öňe sürülýär.

2.2. Dessanyň položitel we otritsatel gahrmmanlarynyň obrazy:
Dessanda položitel we otritsatel gahrymanlar hereket edýärler. Položitel gahrymanlara Leýli, Mejnun, Zeýt halypa, otritsatel obrazlara Nowfyl, Ibni-Salam degişlidir.

2.2.1. Mejnunyň, obrazy:
Mejnunyň obrazy döwrüniň adalatsyzlyklary zerarly öz söýgülisine, arzuwlaryna ýetip bilmedik we şoňa garşy göreşip bilmän, elheňç ýagdaýa düşen ýigitleriň obrazydyr. Mejnun halk köpçüligi bilen aragatnaşyk saklamaýar. Andalyp Mejnuny durmuşdan, jemgyýetden çetleşdirip, çöllere, haýwanlaryň arasynda ýaşatmak bilen jemgyýetiň ýaramazlyklaryna protest bildirýär. Mejnun wepaly, rehimlk, erkin durmuşy söýýän ýigit. Ony adalatsyzlyk horlaýar. Özüniň gowuşgynsyzlygy bilen heläk bolýar. Ýazyjy Mejnunyň obrazynyň üsti bilen aýgytly hereket etmelidigini, göreşmelidigini nygtaýar. Göreşds ejizligiň özüňiň pida bolmagyňa getirýändigini görkezipdir.

2.2.2. Leýliniň obrazy:
Leýliniň obrazy sada türkmen gyzynyň obrazy. Ol dessanyň başyndan tä aýagyna çenli öz söýgülisine wepaly, adalatsyzlyklary gerdeninde çeken gyzlaryň tipinde hereket edýär.
Leýlide aktiw göreşijilik häsiýeti ýok. Ol diňe durmuşdan, pelekden, ene-atadan zeýrenmäge mejbur bolýar. Mejnuna garanda Leýlide öz maksadyna ýetmek üçin ymtylyş bar. Ýöne hereketiň halkdan üzňelegi degişli netijäni bermeýär. Netijede, Mejnun bilen Leýli armanly dünýäden ötýärler. Leýli bilen Şasenemi, Zöhräni deňeşdiremizde, beýleki gyzlaryň öz maksatlaryna ýetmek üçin birnäçe artykmaçlyklary özlerinde jemländigine göz ýetirýäris:

1.Şasenem öz ýaşan dowrüne oňat düşünýär.
2.Özüniň gyz maşgaladygyna garamazdan, Şasenemde ýaşaýşa haklydygyny anşyrmagy.
3.Şasenem maksadyna ýetmek üçin hereket edýär.
4.Leýle garaňda Şasenemde ukyplylyk, pehimlilik, ugurtapyjylyk güýçli.

2.2.3. Nowfylyň obrazy:
Nowfyl öz gününiň hoş geçenlini bilýän wyždansyz hanlaryň tipidir. Ol batyrlygy-da, rehimliligi-de diňe özüniň bähbitlerine hyzmat etmegi üçin peýdalanýar. Mejnuna Leýlini alyp bermegi wada berip, Leýlini göreninden soň öz pikirinden dänýär. Netijede, at öz bozuk pälinden tapýar. Awtor bu ýerde adalatly netije çykarýar. Mejnun üçin niýetlenen awyly şeraby özüne içirýär.

2.2.4. Ibni-Salamyň obrazy:
Ibni-Salam ýokary gatlak wekili. Ol öz baýlygyna daýanyp, iki söýgüliniň arasyna düşýär. Ol malyň, puluň güýji bilen Leýlini satyn alýar. Leýliniň eli ýaragly topulmagy netijesinde Ibni-Salam gaçyp gidýär.
Netijede, diňe baýlygy bilen iş görüp bilýän, binamys, gorkak adamyň obrazy göz öňünde jemlenýär.

2.3. "LEÝLI-MEJNUN" DESSANYNYŇ KOMPOZITSIÝASY:
Andalybyň "Leýli-Mejnun" dessany proza we şygyr bilen ýazylypdyr. Dessanyň kompozitsiýasy - biri-birini şertlendirýän wakalar ösüş ýagdaýynda gidýär, hemme epizodlar ýerli-ýerinde hem-de yzygiderli ýerleşýär. Dessanyň kompozitsiýasyny emele getirýän wakalar: Leýli bilen Kaýsyň dünýä inmegi, terbiýelenişi, söýgüsi, Kaýsy çöle çykmaga sezewar eden sebäpler, Leýlilere sawçynyň iberilmegi, Mejnunyň sagaldylyşy, Mejnun Käbede, Leýliniň ahwaly, Zeýt, Ibni-Salam, Nowfyl, uruş we onuň netijesi, Leýli bilen Mejnunyň duşuşygy, Leýliniň ölümi. Şu wakalaryň beýan edilişinde wagt yzygiderliligi saklanypdyr.

2.4. Dessanyň dili we çeperçiligi:
Andalyp "Leýli-Mejnun" dessanyny ýazmakda halk dilini esas edinipdir. Şonuň üçin hem bu dessan halk içinde uly şöhrata eýe bolupdyr.
Dessanyň dili, onda awtoryň ulanan çeperçilik serişdeleri örän baý. Dessanda ulanylýan sözleriň hemmesi diýen ýaly häzirki zaman türkmen dilinde-de hiç hili üýtgeşiksiz ulanylýar. Dessanda arap-pars sözleri hem ulanylypdyr. Olar, esasan, poeziýasynda ulanylypdyr, käbir goşulmalarda hem üýtgeşiklik bar. Mysal üçin, Leýli-Leýlige, ýanyna-ýanyga, barardy-barar erdi we ş.m.
Andalyp bu dessanynda gazal, ikileme, dörtleme we bäşleme ýaly goşgy formalaryny ulanypdyr. Meňzetme, deňeşdirme, giperbola ýaly çeperçilik serişdeleri bolsa dessanyň bezegi bolup durýarlar.

2.5. Dessan bagşy-sazandalaryň repertuary:
Andalybyň "Leýli-Mejnun" dessany halkyň arasynda berk ornaşan eserdir. Saz düzmäge ukyply adamlar dessanyň ençeme şygryny heňe-saza salypdyrlar. Dessanyň "Zerara döndi", "Syrdaş bolaly", "Habarlaşalyň", "Görmesem bikarar oldum", "Peýmanyň", "Kim biler", "Geçdi neýleýin" ýaly ençeme şygyrlary halk aýdymyna öwrülipdir.
Leýli-Mejnun" dessany toý-meýlisiň, oturylyşyklaryň hem bezsgi. Aýdym-sazly aýdylýan bu dessan diňleýjileriň edebi isleglerini hem kanagatlandyrýar.

2.6. "Leýli-Mejnun" dessany häzirki döwürde:
Andalybyň "Leýli-Mejnun" dessanyny halk uly söýgi bilen dilden-dile geçirip, biziň döwrümize ýetiripdir. Türkmenistan Ylymlar akademiýasynyň Magtymguly adyndaky Edebiýat instituty Andalybyň döredijiligi we onuň dessanlary barada ylmy iş alyp barýar. "Leýli-Mejnun" dessany hem birnäçe gezek müňlerçe tiraž bilen neşir edilip, köpçülige hödürlendi. Bu dessan esasynda türkmen ýazyjysy "Leýli-Mejnun" librettosyny ýazdy. "Leýli-Mejnun" operasy (sazy Ýu.Meýtus we Daňatar Öwezowyňky) bolsa ençeme ýyl bäri tomaşaçylaryň höwes bilen göwnünden turýar.

3. Andalybyň edebiýat meýdanynda tutýan orny:
Nurmuhammet Andalyp türkmen klassyky edebiýatynyň ösüşinde uly orun tutýar. Onuň zehini bilen döredilen eserler türkmen klassyky edebiýatynyň guwanjydyr. Onuň eserleri XVIII asyryň ykdysady, jemgyýetçilik gurluşy, ýaşaýşy bilen berk baglydyr. Andalyp oz döwrüniň ylymly adamsy bolupdyr. Şahyr eser ýazanda wakalary öz döwrüniň umumy ýagdaýy bilen baglanyşdyrmaga çalşypdyr. Onuň eserleri türkmen milli medeniýetiniň baýlygydyr.

Annagylyç Mätäji (1822-1884)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 03:31:27 +0000

XIX asyr türkmen edebiýatynda öz döredijiligi bilen görnükli yz galdyran lirik şahyrlaryň biri-de Mätäjidir. Annagylyç Metäji Aşgabadyň etegindäki Köşi obasynda 1822-nji ýylda daýhan maşgalasyndan eneden bolýar. Onuň kakasy Amanmuhammet daýhançylyk bilen meşgullanan, toýlarda orta çykýan pälwan hem gepe çeper adam bolupdyr.
Mätäji şahyryň lakamy bolup, onun durmuşy bilen baglanylklydyr. Şahyr ýaşlykdan dogany Sapargylyç bilen ýetim galyp, oglanlykdan agyr durmuşy başdan geçiripdirler.
Mätäjiniň ylym derejesi ýokary bolmandyr. Ol oba mekdebinde bilim alýar, ýöne okamaga gurbatynyň ýoklugy, onuň diňe özbaşdak okap, gözýetimini giňeltmegine getiripdir.
Mätäji güzeranyny özüniň gol zähmeti bilen dolandyrypdyr.Ol, esasan, ekin ekip, bag ýetişdirmek bilen meşgul bolupdyr. Şahyr daýhançylyk käri bilen birlikde edebi döredijilik işini hem dowam etdirýär. Mätäjiniň maşgala ýagdaýy şowsuz bolýar. Onuň halaşan gyzy Annagüli başga birine durmuşa çykarypdyrlar. Şahyryň Annagüle bagyşlap ýazan goşgularyna "Bagyň gülüne", "Gyzyň", "Saçyň", "Dilber", "Gözel", "Mährim alan ýar" ýaly şygyrlar degişlidir.
Mätäji 1884-nji ýylda Köşi obasynda aradan çykýar. Ony !Köşiniň ilersindäki gonamçylykda jaýlaýarlar. Mätäjiniň nebereleri häzir Köşüde we Aşgabat raýonynyň beýleki obalarynda ýaşaýarlar.

1. MÄTÄJINIŇ LIRIKASY:
Mätäji edebiýat meýdanynda özüniň bir topar liriki goşgulary bilen tanalýar. Goşgular dürli temada ýazylypdyr. Olarda watançylyk, mertlik ("Onda bar", "Gerekdir", "Ýigidiň"), durmuş ("Bugdaý") sotsial-deňsizlik ("Har bolsa"), söýgi ("Elden gider", "Zülpüň seniň") ideýalary has çeper, täsirli aňladylýar.
Mätäji watançylyk, mertlik baradaky goşgularynda öz watandaşlarynyň we ülkesiniň asudalykda ýaşamagyny, garaşsyz bolmagyny, ykdysady we medeni taýdan ösmsgini arzuw edipdir.
Şahyryň "Onda bar" diýen şygry watançylyk temasynda ýazylan eserleriniň iň görnükli eseriniň biridir.
Mätäji bu şygrynda mähriban ýurduna bolan guwanjyny, onun ýaz paslyny suratlandyrmaga çalyşýar. Tebigat baýlyklary şahyry joşdurýar:

Dag başyndan şaglap geler çeşmesi,
Görmedige kyndyr münüp-düşmesi,
Ýakyn geldi miwelerniň, bişmesi,
Her elde zersfşan güller onda bar.

Mätäji tebigaty suratlandyranda, bulutdan çykan Günüň gök otluga, daglara öz nuruny bolluk bilen seçýän, mylaýym şemalyň öwsüp dürli otlaryň, al-ýaşyl gülleriň ýakymly ysyny getirýän pursatyny-adamyň gownüni göteriji pursat hasaplaýar.
Şahyryň "Onda bar" şygrynda ýöredýän pikirleri onuň öz ülkesini, ýaşaýan ýerini söýmek, oňa guwanmak ýaly watançylyk duýgularyň joşgunly beýanydyr.
Mätäjiniň "Gerekdir", "Ýigidiň," goşgulary hem mertlik, batyrlykdan söz açyp, döwrüniň ýigitlerine ýüzlenip il-ýurduň bähbidini gormak ýaly ideýalary öňe sürýär. Şahyr bu goşgularynda mert ýigitleriň at-ýaragynyň düzüw bolmalydygyny, söweş tälimini gowy özleşdirmeli diýşi we talaňçy duşmana gaýtawul bermek üçin hemişe taýýar bolmalydygyny maslahat berýär:

Ýow ýolugyp, ýowuz şyltyk atylsa,
Kimi ölüp, kimseleri tutulsa.
Gylyç syryp, bir-birige gatylsa,
Jöwher kulah, demir dony gerekdir.

ýa-da

Kimde bolsa gaýrat-gany,
Maksat üçin çyksa jany,
Mätäji diýr, magşar güni,
Hakdyr gamhory ýigidiň.

Mätäji bu goşgularynyň ikisinde-de edermen ýigitleri tarpalaýar, olary watan goragyna ruhlandyrýar.
Mätäji "Bugdaý" goşgusyny durmuşy temada ýazypdyr. Goşguda bugdaý hasylyny almak üçin edilýän aladanyň, çykilýän zähmetiň, görülýän hysyrdynyň köpdügi, onuň daýhandan yzygiderli, irginsiz zähmeti talap edýändigi çeper suratlandyrylýar:

Ujallap peliň başyna,
Tohum goýbermän daşyna,
Berk tutup ýaby goşuna,
Günde ekdim üçden, bugdaý.

Mätäjiniň özi daýhançylyk bilen meşgul bolandygy üçin, bugdaýy suratlandyranda ähli bolup geçýän detallary yzygiderli beýan edýär. Şahyr bugdaýy gallanyň beýleki görnuşlerinden ähmiýetli hasap edýär.
Mätäjiniň "Har bolsa" goşgusy jemgyýetdäki sotsial-deňsizligi, höküm süren adalatsyzlygy, adamyň mertebesini peseldýän düzgüni ýazgarýar. Şahyr ýigidiň neçe mert, edermen bolsa-da, garyplyk zerarly häkimlere boýun egmeli bolýandygyny beýan edýär:

Ribahora boýun eger,
Dünýäde ýigit har bolsa,
Başyna müň pikir ýagar,
Garyp düşüp, borçdar bolsa.

"Elden gider", "Zülpüň seniň" goşgulary söýgi temasyndan ýazylan şygyrlardyr. Mätäjiniň liriki gahrymany "Elden gider" elegiýasynda döwürden nalaýar, garyplyk zerarly öz isleg-arzuwlaryny ýetip bilmändigi çeper aýdylýar. Bu elegiýa şahyryň öz durmuşy bilen baglanyşykly ýazylypdyr.

Men bu gun matam tutup, Mätäji goýdum adyma,
Perwana dek pyrlanyp; peýker ýanadyr oduma,
Her zaman yhlas bilen ismi düşerdi ýadyma,
Aýralyga döze bilmen, zary-zar elden gider.

"Zülpüň seniň" goşgusynda şahyr beýleki klassyklara eýerip, gelin-gyzlary diňe daşky görnüşlsri ~ "gara zülpi", "ala gözi", ak dişi, uzyn saçy boýunça taryplap, olaryň ruhy dünýäsine aralaşmaýar:

Bilmenem hudaýmy, laçyn,
Ogryn gözler göwnüm üçin,
Ör boýundan ören saçyň,
Döker gara zülpüň seniň.

2. Şahyryň şygyrlarynyň çeper formasy we dili:
Mätäjiniň eserleri halk köpçüligine düşnükli dilde we dürli formada çeperçilik bilen düzülipdir. Şahyr öz eserleriniň çeper we labyzly bolmagy ugrunda köp zähmet çekipdir.Durmuş wakalaryny şekillendirmekde çeperçilik serişdelerini – sypatlandyrmany, deňeşdirmäni, meňzetmäni ussatlyk bilen ulanypdyr.
Mätäji özüniň söýgülisine ýetip bilmändigini, jebir-jepasyny oda ýakan kebelegiň ýagdaýy bilen deňeşdirýär.
"Perwana dek pyrlanyp, peýker ýanadyr oduma" — ýaly çeper deňeşdirmeler eseriň ideýasyny ýüze çykarmakda uly rol oýnapdyr. Mätäji goşgularynyň çeper we täsirli bolmagy üçin halk döredijiliginden hem giň peýdalanypdyr.
Mätäjiniň eserlsri dörtleme (murapbag) hem-de bäşleme (mu-hammes) formasynda ýazylypdyr.

3. Mätäjiniň döredijiliginiň ähmiýeti:
Mätäjiniň ulanan goşgy formalary we çeperçilik serişdeleri onuň eserleriniň mazmunyny aýdyň beýan etmäge, pikiri has aýdyňlaşdyrmaga kömek edýär. Bu bolsa halkyň şahyra hormatyny artdyrýar.
Şahyryň söýülýendigine, halk içinde onuň döredijiligine uly sarpa goýulýandygyny onuň "Gyzyň", "Belli saçyň", "Zülpüň seniň", "Dilber", "Aýperi", "Mährim alan ýar", "Elden gider", "Bilen barmy, Bozan barmy"... ýaly şygyrlarynmň aýdyma öwrülendigini aýtmak ýeterlikdir.
Şahyryň döredijiliginiň ähmiýeti barada gürrüň edilende, onun obadaşy Hally bagşynyň hyzmaty barada aýtmak gerek.
Hally bagşy, onuň şägirdi Sahy Jepbarow ,şahyryň goşgularynyň birnäçesine saz döredip, aýdym edip halka hödürlediler.
Şahyryň şygyrlarynyň bize gelip ýetmeginde Mätäjiniň birneçe goşgu-laryny ýatdan bilen Orazmämmet aganyň we beýleki ýakyn garyndaşlarynyň hyzmaty uludyr.
Şahyryň goşgulary 1940, 1943, 1954, 1975-nji ýyllarda çap edilip, halka hödürlendi.

Seýitnazar Seýdi (1775-1836)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 03:27:45 +0000

Türkmen edebiýatynyň taryhynda öz döredijiligi bilen şöhratlanan şahyrlaryň biri-de Seýitnazar Seýdidir. Türkmen halkynyň iç we daşky duşmanlaryna garşy göreşe Seýdi diňe bir döredijiligini däl, eýsem özüniň bütin ömrüni, takdyryny şoňa baglan şahyrdyr. Seýdi watançy şahyr hökmünde nesilleriň aňynda ýaşaýar.
Seýdi ärsary türkmenlerinden Habyp hojanyň ogludyr. Ol 1775-nji ýylda häzirki Garabeköwül raýonynyň Lamma obasynda eneden dogluwdyr. Ol ömrüniň köpüsini Amyderýa töwereklerinde geçirýär.
Ol başlangyç bilimi öz obalarynda alýar. Sonra bolsa Hywadaky "Şirgazy" medresesinde okaýar, şol ýerde Zelili bilen dostlaşýar we dogan okaşýa. Seýdi öz döwrüniň ylmyny alan we halk deredijiliginden peýdalanan, edebi eserleri köp okamak bilen öz gözýetimini giňelden sowatly şahyr bolupdyr.
Seýdi uly maşgalada ýaşapdyr. Ol bu barada "Gal indi", "Goşa pudagym" diýen eserlerinde maglumat berýär. Seýdi Hatyja diýen gyzy halaýar we şoňa öýlenýär. Ondan dört ogul we iki gyz dünýä inýär. Ogullarynyň ählisi ýaşlykdan ýogalýar, gyzlar barada bolsa şu wagta çenli maglumat ýok.
Söýgüli aýaly Hatyja ýogalansoň, il-günüň maslahaty bilen Şemşat atly dul aýala öýlenýär. Seýdi il-günüň parahat ýaşaýşyny goramak üçin ata çykan serkerde şahyr bolupdyr. Seýdi hakykaty söýýän, batyr, gorkmazak ýolbaşçy bolupdyr.

Seýdi diýer mert ähline baş özüm,
Muhannesler bile daýym kaş özüm.

Ýöne Buhara emiriniň ýaragy düzüw goşuny bilen bularyň oýny deň gelmeýer. Netijede, Seýdi dagy ilki Hywa, soňra dosty Zeliliniň ýurduna göçup gitmeli bolýar.
Ömrüniň soňky demine çenli bu ýerde-de Seýdi il-günüň hyzmatyna ýarapdyr. Ol egri gylyjyny näkeslere tarap işledipdir.
Seýdi, takmynan, 1836-nji ýylda aradan çykypdyr. Onuň ölümi barada halk içinde dürli rowaýatlar bar.

1. SEÝDINIŇ POEZIÝASY:
Seýdiniň döredijilik işine haçan başlandygy belli däl. Ýöne onuň ýaşlykdan şygyr düzmäge başlandygy duýulýar. Seýdi zamanasynyň gowy däplerini goşgy setirlerine geçirip, diňe bir wagyz nesihat bermek bilen däl, eýsem olary durmuşa geçiriji hökmünde hem çykyş edýär.
Onuň döredijiliginde watançylyk, harby gahrymançylmk, sosial deňsizlik, durmuşy, yşk söýgi, dostluk temalary orun tutýar. Seýdiniň il - ýurt, halk baradaky pikirleri öz biografiýasy bilen gös-güni baglanyşyklydyr.

1.1. Seýdiniň watançylyk, harby-gahrmmançmlyk temasy:
Seýdiniň döredijiliginde watançylyk, harby- gahrymançylyk temasynyň uly orunlarynyň birini eýelemegi onuň ýaşan döwri bilen berk baglanyşyklydyr.
Seýdiniň önüp-ösen ýeri bolan Amyderýa boýunyň ilaty Buhara emirleriniň talaňçylykly ýörişleriniň mekany bolupdyr.
Seýdi öz watandaşlarynyň azat durmuşy, ülkesiniň bähbidi üçin duşmanlara garşy eli ýaragly söweşipdir we türkmen ýigitlerini şol göreşe çagyrypdyr. Seýdi şu tema degişli "Görülsin indi", "Goçaklar", "Baraly begler", "Baraýlyň", "Dönmenem begler", "Lebap içre", "Gal indi" ýaly şygyrlary döredipdir.
Seýdi "Görülsin indi" şygrynda Buhara emirleriniň Amyderýa ýakasyndaky ýaşaýan ilata görkezýän görgüleriniň indi çydamsyzdygyny we indi şeýle ýagdaýda ýaşamagyň mümkin däldigni, parahat ýaşaýyş üçin göreşe çykmalydygyny janygyp aýdýar:

Gorky ede-ede ryswamyz çykdy,
Herne kysmat bolsa, görülsin imdi!
Zalym duşman ahyr ýurdumyz ýykdy,
Köp ýatdyk, ýaranlar, turulsyn imdi!

Seýdi duşman bilen bellisini etmäge, onuň bilen arany açma-ga.onuň zulumyndan diňe güýç, söweş bilen halas bolmaga halky çagarýar:

Agzymyz bir etsek tükel ärsary,
Duşman geçe bilmez derýadan bäri...

Şahyr bu göreşde diňe ärsarylaryň birleşmeginiň ýeterlik däldigini, ähli türkmenleri birleşdirmek maksady bilen çykyş edýär. "Baraýlyň" diýen şygrynyň ilki setirlerinde şahyr galkyndyryjy pikirler bilen halka ýüzlenýär:

Duşman geldi, Lebap boýun ot eýläp,
Turuň, begler, ol döwüşe baraýlyň!...

Sendiniň bu goşgulary ýigitlere öz güýjüne ynanmagyna, gujr-gaýratlarynyň artmagyna medet berýär, olaryň edermen bolmaklaryna itergi berýer:

Seýdi aýdan geçsem şu gün janymdan,
Lebap daşyn boýap gyzyl ganymdan,
Namart ýngit gitsin meniň ýanymdan,
Är deý durup, şol söweşe baraýlyň.

Şahyr goşgularynda söweşde agzybirligiň bolmagyny söweşiň birinji şerti edip goýýar. Ol egindeşleriniň, mert, ugurtapyjy bolmagyny isläpdir, gorkaklary, namartlary ýigrenipdir. Şonuň üçin şahyr göreldeni özünden başlapdyr:

Seýdi çykdy atyn, ýaragyn besläp,
Gan gördi gözlerim, ýürek elesläp,
Gaçmanam öler men, köp leşger taslap,
Söweş üçin çykdym, dönmenem begler.

Seýdi dagynyň Mirhaýdara garşy alyp baran söweşi şowsuz gutarypdyr, öz ýaşan ülkesini taşlap gitmäge mejbur edilende, şahyr "Lebap hoş imdi", "Gal imdi" ýaly ajaýyp goşgularynda aýralygyň nähilidigini täsirli beýan edýär:

Sakar ili bilen ärsary bolup
Biz gitdik, sen galdyň, Lebap hoş imdi,
Kimse aglap gitdi, kimseler gülüp,
Kimse çekip dürli azap, hoş imdi.

Seýdi watan, gahrymançylyk temadan ýazan şygrlaryny halk köçüligine düşnükli dilde, dörtleme goşgy formasynda ýazypdyr.

1.2. Söýgi, dostluk temasy:
Seýdi söýgi, dostluk temasynda hem bir topar liriki goşgular düzüpdir. Olardan "Gel, Arzygül, görşeli", "Gördüm owadan", Garagaç", Näzli han, saňa", "Habar ber, gardaşym", "Zelili" ýaly goşgulary görkezmek bolar.
Seýdiniň dostluga, yşk-söýge bagyşlap ýazan eserlerinde dünýewi durmuşy söýmek, azat söýginiň tarapyny tutmak, dostlukly gatnaşyk etmek ýaly progressiw pikirleri öňe sürüpdir. Seýdi yşk-söýge degişli goşgularynyň ençemesini Hatyja bagyşlapdyr. Seýdi "Soltan Hatyja" diýen goşgusynda öz söýgülisini "Gözeller içinde Soltan" hasaplap, şeýle diýýär:

...Ýanaşanda, seniň bilen deň bolmaz,
Segsen gyz, segsen müň juwan Hatyja!

"Gördüm owadan" diýen goşgusynda Seýdi gelin-gyzlaryň näziniň syratlaryny, mähirli keşpleriniň waspyny ýetirýär. Seýdi ynsan soýgüsini ýokary dereje göterýär, ony ýaşaýşyň hamyrmaýasy hasaplaýar. Adamlar arasynda dostluk, gumanistik garaýyşlar Seýdiniň "Habar ber, gardaşym", "Zelilim" diýen şyyrlarynyň içinden eriş-argaç bolup geçýär. Şahyr:

Il-gün aglar, görse meniň halyma,
Seniň üçin ser goýar men ölüme -

setirlerinde dostunyň hatyrasyna ölmege-de taýýardygyny aýan edýär. "Habar ber, gardaşym" diýen goşgyny Seýdi aýdyşyk (sorag-jogap) formasynda düzüpdir. Iki dost biri-biriniň dünýä garaýşyny, akyl pähimini barlap görýär. Goşguda dostlukly gatnaşyk, adam-adamy hormatlamak ideýa örän inçelik bilen yzarlanýar.

1.3. Pemzaj we at, bedew temasy:
Seýdi öz dörednjiliginde Türkmenistanyň gözel tebigatyny ussatlyk bilen suratlandyryp bilen şahyrdyr. Şahyryň "Sen çölüň" diýen şygry peýzaj barada döredilen şygyrlardan özüniň çeperçiligi, akgynlylygy taýdan ýokarda durýar. Seýdi türkmen topragynyň giňdigini, meýdanlarynyň dürli ösümliklerden, mallardan doludygyny ussatlyk bilen suratlandyrypdyr:

... Üsgünde boz maral, keýikler gezer,
Garagöz mallaryň bardyr, sen çöluň.
Üstünde ýaýlaýyp myrada ýetsek,
Lälezar güllerň bardyr, sen çölüň!

Seýdiniň "Üsti bedewiň" diýen goşgusy mert ýigitleriň ýoldaşlary bolan bedew atlara bagyşlanýar.Ol ökde seýis hökmünde bedewiň gylyk-häsiýetini ökdelik bilen beýan edýär:

Münende şaý bolsa tükel esbaby,
Tagty Süleýmandyr üsti bedewiň.

Şahyr bedewi ýigidi maksat-myradyna ýetirmekde uly rol oýnaýan zat hökmünde görkezýär:

Dal bedew ýigidi ýetir myrada,
Ajap hoş görkezer ýakyna, ýada,
Bilseňiz, ýaranlar, öter dünýäde,
Döwletli döwrandyr üsti bedewiň.

2. Seýdiniň poeziýasynyň dili, çeperçiligi, goşgy formalary:
Seýdiniň döredijiliginde düşünmesi kyn arap-pars sözleriniň belli bir derejede bar bolmagyna garamazdan, şahyryň şygyrlarynyň dili, esasan, düşnükli, halk dilidir. Ýöne Seýdiniň gazallary, bäşlemeleri, altylamalary agyr dilde ýazylypdyr.
Seýdiniň şygyrlarynyň köpüsi dörtleme /murapbag/ formasyndadyr. Seýdiniň dörtlemeleriniň hemmesiniň bogun sanlary deň däldir.
Seýdi Gündogar poeziýasynyn týug formasynda hem goşgy düzmegi başarypdyr. Týug formasynda kapyýa deregine omonimler ulanylypdyr. Seýdi eserlerinde meňzetmeleri, deňeşdirmeleri we ene-de ençeme çeperçilik serişdelerini ýerlikli we ýeterliki ulanypdyr.

3. Seýdi soňky döwürde
Seýitnazar Seýdi XIX asyr türkmen klassyky edebiýatynda watançylyk, harby-gahrymançylyk temasyny ýokary dereje ýetiren serkerde şahyrdyr. Şahyryň eserlerini ýygnamak, ony halk arasyna ýaýratmak işleri alnyp baryldy.
Häzir onuň goşgularynyň iň gowulary Türkmenistan Ylymlar akadsmiýasynyň Magtymguly adyndaky Edebiýat institutynyň golýazmalar fondunda saklanýar. Seýdýniň goşgular ýygyndasy 1926, 1940, 1942, 1943, 1955, 1959, 1976-ýyllarda neşir edilip, halka hödürlendi.
Şahyryň eserleri rus we doganlyk halklaryň diline terjime edildi. Şahyra bagyşlanyp G.Burunow "Seýdi" dramasyny, H.Taňryberdiýew "Egilmez baş", Nazar Geldiýew "Seýdi" peýsasyny deretdiler.
Suratçy Ýarly Baýramow Seýdiniň mert, watançy obrazyny-portretini döretdi. Kompozitorlar şahyryň sözlerine aýdymlar döretdiler.
Türkmen halky özüniň Seýdisini türkmen klassyky edebiýatynyň taryhynda harby-gahrymançylyk lirikanyň ussady diýip tanaýar.

GURBANDURDY ZELILI (1780-1846)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 03:04:31 +0000

Zelili beýik watançy, gumanist, ökde lirik şahyr bolupdyr. Zelili Magtymgulynyň ýegeni, onuň progressiw ideýalaryny dowam etdirijidir.
Gurbandurdy Zelili Gürgeniň Garaguzy obasynda 1780-nji ýyl-da eneden bolýar. Zeliliniň önüp-ösen ýeri Etrek, Gürgen, Garrygala sebitleridir.
Zelili oba mekdebinde, soňra bolsa Hywadaky "Şirgazy" medresesinde okapdyr diýen maglumatlar bar.
Zelili-zelil, horlanan, ejiz düşen diýmekdir. Onuň bu lakamy ýaşaýşy-durmuşy bilen baglanşyklydyr. Zeliliniň esasy kesp-käri kümüş, demir ussaçylygy bolupdyr. Zelili öz güzerany barada şeýle ýatlaýar:

Kyn boldy güzeran, düşdük bir hala,
Kemdest bolduk niçe başyň içinde.

Zelili Döndi diýen obadaş gyzy gowy görüpdir. Oňa bagyşlap "Döndi hanym", "Janymyň jananasy" ýaly şygyrlar düzüpdir.Ýone Döndi öýlenmek Zelilä başartmaýar. Zelili Nury atly gyza öýlenip,onüň bilen ömrüniň ahyryna çenli ýaşaýar.
Häzir Zeliliniň nebereleri Garrygala töwereklerinde ýaşaýar. Zeliliniň döwründe halky ezen, türkmenlsr babatda talaňçylyk syýasatyny ýöreden hanyň biri-de Muhammet rahýamdyr. Onüň hanlyk süren döwründe (1806-1825) türkmenleriň ýagdaýy agyr bolupdyr. Şu ýagdaýlaryň hemmesi diýn ýaly Zelilinyň döredijiligide öz beýanyny tapypdyr.
Zelili ömrüniň ýedi ýylyny Hywada ýesirlikde geçirýär. Diňe Muhammetrahym han ölenden soň, 1826-njy ýylda gökleň turkmenleri Hywadan Garrygala göçýärler. Zelili hem şolar bilen göçüp gelýär.

1. ZELILI WE SEÝDI:
Zeliliniň döwürdeşi, dosty, kyýamatlyk dogany serkerde şahyr Seýdi bolupdyr. Seýdi bu barada „Gal imdi“ elsgiýasynda ýatlaýar.

...Kyýamat gardaşym, molla Zelili,
Sen yzymda düzüp dessan gal imdi.

Zelili şahyr hem "Seýle gideli", "Nyşan Seýidi, "Salam Seýdi" ýaly goşgularynda öz doganyny ýatlaýar, öz durmuşyny, ýesirlikdäki hor-zar günlerini beýan edýär:

Sürüldiler il barysy ýeňşeşip,
Pyganyna daglar-daşlar gymşaşyp,
Asman joşa geldi, zemin gowşaşyp,
Bulutlar durdular nala, Seýidi...

2. Zeliliniň deredijiligi we tematikasy:
Zelili bir topar liriki goşgularyň awtorydyr. Onuň edebi döredijiliginde il-güne degişli, sosial-deňsizligi görkesýä. Mert we namartlara degişli öwüt-nesihat beriji, söýgi temadaky çeper şygyrlar uly orun tutýar.
Zeliliniň döredijilngi özüniň manylylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanýar. Zelili döredijiliginiň irki döwründe ahlaky häsiýetde goşgular Düzündir. Zeliliniň döredijiliginiň ikinji döwri onuň Hywa ýesir edile den soň başlanýar. Çünki bu dowürde watançylyk duýgusy, il-gününi, ýurduny söýmek hyjuwy has-da güýçlenýär.

2.1. Zeliliniň watançylyk goşgulary:
Zeliliniň döredijiligiňde il-güni, ýurdy söýmek we halkyň agzybýr, erkin durmuşyny goramak pikirleri uly orun tutýar.Duşmanlar tarapyndan tozdurylan obalara, ýesir edilen oglan-gyzlara şahyr gynanmak bilen, şeýle zalymlyga garşy çykýar.
Şahyr Etregiň, Gürgeniň keşbini, tebigatany "Watanym seni" şygrynd uly joşgun bilen suratlandyrypdyr:

Sugunly, umgaly, çal goçly daglar,
Belenten pestine akan bulaglar,
Sowuk suwly, ter çemenli awlaglar,
Köňül arzuw eýlär watanym, seni!

Zelili bu goşgusyny ýesirlikde ýazypdyr. Ol ähli ýesirleriň adyndan il-ýurda söýgi besleýär.
Zelili "Nyşan Seýidi" diýen şygrynda ýesirlikde geçiren günleri, zulumdan ýaňa çekýän ejirlerini, ýurt aýraçylygyny suratlandyrýar:

...Gözel iliň şeýle bolanna dözmän,
Men aglaryn, sen hem agla, Seýidi.

Şahyr hemişe watanyna gowuşmagyny arzuw edipdir. Muny şahyryň "Pul diýip aglar" goşgusyyda görmek bolýar:

Her kim düşse garyp ýere,
Zarlar watan, il diýip aglar.

Zelili il-ýurt barada ýazmak bilen birlikde, onuň ýigitlerini mertlige, batyrlyga çagyrypdyr. Şahyr "Dert galar" goşgusynda:

Ýowuz ýerde ganym ýüzbe-ýüz gelse,
Yzyn dönmez, namart gaçar, mert galar –

diýip, mertler bilen namartlary deňeşdirýär.

2.2. Sosial-tankydy goşgular:
Zelili öz halkynyň süýthorlar,ruhanylyr tarapyndan ezilýändigini görüpdir. Olary tankytlap, şahyr "Elli ýaşyň için-de", "Käre döndi", "Ýagşydyr", "Gider sen", "Şaýly bolmasa" ýaly şygyrlary döredipdir.
Zeliliniň "Elli ýaşyň içiňde" diýen şygrynda onuň döwründäki halkyň ömrüni ýeter- ýetmezlykde, kemsidilmekde geçirýendigi beýan edilýer:

Gaýgy-gamsyz meniň wagtym ötmedi,
Gezmedim hiç köňül hoşuň içiňde.

Sosial-deňsizlik tema "Käre döndi" diýen şygrynda has-da aýdyň beýan edilýär. Şahyr ýazyjy synpyň pyssy-pyjrlyklaryny görkezip, halkyň ganyny sorýan han-begleri zäherli ýylana meňzedýär.

Şu eýýamda niçe baýlar,
Göýä çakjak mara döndi.

Şahyr ruhanylaryň halky din ady bilen aldaýandyklaryny görkezýär:

...Işan, sopy hem mollalar
Barysy betkäre döndi.

Zelili "Şaýly bolmasa", "Ýagşydyr" goşgularynda öz döwrundäki höküm süren sosial-deňsizligi görkezýär.

Berimsiz beglerden, bahyl baýlardan,
Çöle çyksaň, erkek çopan ýagşydyr.
Hiç sana goşulmaz, bir göze ilmez,
Her ýigidiň golda bary bolmasa.

Şahyr zähmetkeşleriň garyp ýagdaýa düşmegini köp ýagdaýlarda "pelegiň" üstüne ýükleýär. Zelili ezijileri diňe tankytlamak bilen çäklenipdir. Ol bu meselede Azadynyň, Magtymgulynyň öňe süren pikirlerini dowam etdiripdir.
Zeliliniň sosial-deňsizlige degişli döreden goşgulary dörtleme formasynda düzülipdir.

2.3. Söýgi lirikasy:
Zelili söýgi temasynda hem birtopar goşgy ýazypdyr. Olara "Haraýym Döndi", "Ýar senden", "Bolmasa", "Janymyň jananasy" ýaly goşgulary döredipdir.
Ol bu temadan ýazan goşgularynyň köpüsini Dönde bagaşlapdyr. Zeliliniň Dönde bolan garaýşy, onuň, yzynda sergezdan bolşy we durmuşdan zeýrenişi bu goşgularynyň içinden eriş-argaç bolup geçýär.

Eý ýaranlar, Döndi hanym
Her sözümiň kekinjidir.
Gutulmaz bu ýazy-gyşym,
Böwrüme ýaman sanjydyr.

ýa-da

Kişi kişä mundag sütem kylarmy?
Eý-ä dostlar, beýle ters iş bolarmy?
Şir elinden awun şagal alarmy?
Bu işlere aklym haýrandyr meniň.

Şahyr "Bolmasa" goşgusynda ýaşlaryň biri-birini tanap, halap durmuş gurmaklarynyň tarapdary bolup çykyş edýär:

Dünýäde bet işdir zor bilen bermek,
Birewiň birewe meýli bolmasa.

Şunuň bilen birlikde Zelili gelin-gyzlaryň el hünärlerini, görk-görmeklerini, adamkärçiliklerini hem wasp edipdir;

Ýüzleri nurana Hurmydy taban,
Kaddy şemşat erer, zülpi huraman,
Dişleri dürdäne, lagly Badahman,
Gel, Seýidim, ýara seýle gideli.

2.4. Zeliliniň öwüt-nesihat goşgulary:
Zeliliniň öwüt-nesihata degişli şygyrlary onuň döredijiliginde uly orunlaryň birini tutýar.
Olara "Ýaraşmaz", "Diýmek biläni", "Özgeden bolmaz", "Bigana ýagşy", "Bellidir" ýaly şygyrlar degişlidir. Synçy şahyr ozüniň "Ýaraşmaz" diýen şygrynda adamlaryň däbine, özlerini alyp baryşlaryna we haýwan-laryň, guşlaryň gylyk-häsiýetlerine degişli birnäçe pikirler ýöredýär

Asly musulmana dininden dänmek,
Ömre ygtybar, jan barlygyna ynanmak,
Begres geýip, bile kemer guşanmak,
Çölde gezen çopanlara ýaraşmaz.

Zeliliniň "Başda bellidir" şygry durmuş tsjribesi esasyn-ýazylypdyr.

Bolajak ýigit ýaşlykdan,
Ol owal başda bellidir.
Ula-kiçä ÖZUN aldyr,
Deň bilen düşda bellidir.

Şahyryň "Özge dem bolmaz" diýen şygry başdan-aýak öwüt-nesihat häsiýetlidir. Zelili bu şygrynda dogry sözlüligi ündemegi, gybatkeşlegi, ýalançylygy ýazgyrmagy maksat edinipdir.

Zelili sözlegin herne bileniň,
Tiliňde bolmasyn gybat ýalanyň,
Uly iliň adyna aşyk bolanyň,
Dünýä üçin ýüregiňde gam bolmaz.

Şahyr "Bilen" şygrynda birek-birege süýji sözli bolmaklygyň, biderek ýere adamyň göwnüne degmezligiň tarapynda durýar:

...Är öýüne är geler mylakat görse,
Ýüz tapmasa, gelmez çagyrmak bilen.

3. ZELILI WE MAGTYMGULY:
Zeliliniň poeziýasy hakyky manysyndaky halk poeziýasydyr. Zelili Magtymgulynyň watançylylygy hem gumanistik, öwut-nesihat häsiýetli pikirlerini dowam etdirip, şol pikirleriň edebiýatda kämilleşilmegine öz mynasyp goşandyny goşupdyr.
Zeliliniň döredijiliginde Magtymgulynyň stili, dili, çeper obrazlary we goşgy düzüşiniň täsiri aýdyň duýulýar. Zeliliniň käbir goşgularynda Magtymgulynyň şygyrlarynda ýöredilýän many taýdan gaty ýakynlaryny görmek bolýar. Mysal üçin, Magtymguly:

... Pygambsr ornunda oturan kazy,
Para üçin elin aça başlady

-diýen bolsa, Zelili;

... Eý ýaranlar, şu zamanda
Diwan işi para döndi

-diýip, olary halkyň öňünde masgaralaýar.

4. Zeliliniň döredijiliginiň ähmieti:
Zeliliniň döredijiligi şol döwrüň taryhy, ykdysady, jemgyýetçilik ýagdaýy bilen berk baglydyr.
Ol öz ilini-gününi söýen, bütin düşünjeli ömrüni onuň abadanlygyna bagyşlan watançy şahyrdyr. Onuň goşgularynyň dili, çeperçilik serişdeleri halkydyr.
Zeliliniň asyrlardan bize gelip ýeten lirikasy uly hazynadyr.

Mollanepes (1810-1862)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 02:57:55 +0000

Mollanepes ajaýyp söz ussady hökmünds XIX asyr türkmen klassyky edebiýatynyň iň görnükli wekilleriniň biridir. Ol 1810-nji ýylda Saragtda molla Kadyrberdi diýen adamyň maşgalasynda eneden bolýar. Ol oba mekdebinde we Mary medresesinde okaýar. Soňra Buharadaky medreselerde okap, bilimini artdyrýar. Mollanspes örän zehinli bolýar. Ol halk döredijiligini, Gündogaryň görnükli wekilleriniň, eserlerini öwrenipdir.
Mollanspes Bossantäç diýen gyza öýlenýär. Ondan iki ogul bolýar. Şahyr olaryň ylymly adamlar bolmaklary üçin uly alada edýär. 1860-1861-nji ýylda Hemze Mürze tarapyndan ýolbaşçylyk edilen Eýran şasynyň goşunlary Marynyň üstüne dökülende, Mollanspes hem olara garşy bolan söweşlere gatnaşýar. Şol söweşleriň birinde agyr ýaralanýar we 1862-nji ýylda aradan çykýar.
Mollanepes edebiýata, onuň görnükli wekillerine dogry baha berip bilen şahyr bolýar. Ol Keminäniň "Zülpüň"diýen goşgusyny okap: "Molla Kemine zülpi taryplamaga söz goýmandyr" diýipdir.
Beýik Magtymgulynyň adyny "gökleň şiri" diýip tutýar.

Hoş gal, gekleç şiri-molla Pyragy,
Size sary rowan bolandyr köňlüm.

1. MOLLANEPESIŇ LIRIKASY:
Mollanspes edebi işine ýaş wagtynda başlapdyr. Şahyr birtopar liriki goşgulary bilen özüni halk içinde uly ussat hökmünde tanadypdyr.
Mollanepesiň lirpkasy tematika taýdan dürli-dürlidir.Olaryň arasyndan ideýa, çeperçilik taýdan has tapawutlanýan şygyrlar: söýgi, öwüt-nesihat we il-ýurdy söýmeklige bagyşlanan şygyrlardyr.

1.1. Söýgi, ahlak temasy:
Mollanepes şahyry ýöne ýere "yşk mülküniň şasy" hasaplamaýarlar. Onuň söýgi baradaky goşgulary bogulan çemeni ýatladýar.
Şahyr durmuşyň özeni-söýgi diýip düşünýär we real, dünýewi söýgini öňe sürýär. Mollanepes bu temada "Bäri gel", Haýrana galar","Kakar","Nazar kylsa dişleriňe" "Söwdügim","0wadan gelin", "Istäp ki gözel ýary" ýaly ajaýyp şygyrlary döredipdir.

Mollanepes bu şygyrlarynda gelin-gyzlaryň owadanlyklaryny obrazly sözler bilen taryplapdyr:

Balyk ýüze bilmez.suwa girende,
Guş pessaýlap düşer ýüzüň görende...

Dür derýadan çyka bilmez,
Nazar kylsa dişleriňe.

Mollanepesiň aýdyşyk-dialog şekilinde düzülen "Istäp ki gözel ýary" diýen ajaýyp eseri söýgi temasyna degişli eserleriň arasynda özüniň şow-hunlylygy, formasynyň hem aýratynlygy bilen tapawutlanýar. Şahyryň bu eserinde ýigidiň öz söýýän gyzy bilen duşuşygy, özara gürrüňleri we gyzyň gözelligi.wasp edilýer:

Istäp ki gözel ýary, gördümki, salamatdyr.
Baş goýdum aýakynda, "Tur - diýdi - "ne halatdyr.
Turdum, diýdim, "Arzym bar"- Arz eýle, adalatdyr!".

Söýgüli gyzyň owadanlygyny wasp edende, Mollanepes ony dünýä zatlarynyň hemmesinden ýokary goýýar

Bag içine ýar sallanyp girende,
Bilbiller saýramaz, haýrana galar.

Mollanepesiň dörsdijiliginde süýgi lirikesy merkezi orunda durýar. Şahyryň şu tema boýunça döreden şygyrlary belent hyjuwlylygy, mukamlylygy we durmuşy söýüjiligi tarapdan belent derejede durýar.

1.2. Öwüt - nesihat temasy:
Mollanepesiň ajaýyp liriki şygyrlarynyň arasynda onuň ahlaky şygyrlary görnükli orun tutýar. Bu goşgularynda şahyr adamlarda, esasan, agzybirlik, hüşgärlik, dostluk duýgularynyň ösmegine ýardam edipdir.
Öwüt- nesihat baradaky şygyrlaryndan şahyryň "Ner gezgin", "Aňsa" goşgularynyň atlaryny tutmak bolar.
"Ner gözgin" goşgusy halk arasynda iň bir söýlüp okalýan şygyrlaryň biridir. Goşgynyň ilkinji setirlerinde: Köňlüm, saňa nesihat: gezseň. serbe-ser gezgin" - diýmek bilen her bir adamda ar-namyslylyk, mertlik duýgularynyň bolmalydygyny nesihat beripdir. Şahyr bu goşgusynda halky agzala bolmazlyga, uruşmazlyga we dostlukda ýaşamaga çagyrýar:

Iki adam uruşsa, öter ýaly ýol berme,
Birisine gep berip, ol birine al berme!

Adamlara mert bolmaklygy, her bir bolar-bolmazyň öňünde boýun egmezligi nesihat berýär:

Nepes, hiç bir kem durma, deňi-duşy, dost-ýardan,
Pul tapmasaň göterme, näkes bilen süýthordan,
Her dilende, gam basar, köňlüň dolar gubardan,
Kyrk ýyl maýa gezinçäň, bütin bir ýyl ner gezgin".

Mollanepes "Aňsa" şygrynda özniň, gözýetiminiň giňligini, ýiti synçydygyny, ynsanyň gylyk-häsiýetini haýwana, ynsana öz ýaşan ýeriniň hemme zatdan gowudngyny berip bilipdir:

Jereniň balasyň baksaň, bejerseň,
Suw ýerine şeker-şerbetler berseň,
Höregne gül berip, bir güni görseň:
Watandan el götär, "çöl" sesin aňsa"

Şahyr süýthorlary, il derdine ýaramaýan bigaýratlary, bahyl baýlary özüniň ýiti sözleri bilen gülki astyna alypdyr:

Bedasylyň köňli açylar, "şer" diýseň,
Hergiz gitmez il derdine "ýör" diýseň,
Bahyllaryň jany çykar "ber" diýseň,
Täzeden jan geler, "al" sesin aňsa.

"Aňsa" goşgusy şahyryň has çeper eserleriniň biri hasaplanýar.

2. "ZÖHRE -- TAHYR" DESSANY:
Mollanepes liriki şygyrlarynyň daşyndan halk rowaýatlarynyň esasynda ýazylan meşhur "Zöhrs—Tahyr" dessanynyň hem awtorydyr. "Zöhre—Tahyr" sýužeti halk ertekisi esasynda-dyr.Dessanyň gürruňi halk içinde Mollanspesden öň hem aýdylýan eken.
"Zöhre—Tahyryň" erteki warianty türki dilde gepleýän ähli halklarda bar. Ýöne dessan görnüşinde Mollanepesiňki ýaly hiç bir şahyr işlemändir ( özbek şahyry Saýýadyň "Tahyr we Zuhra" ady bilen poemasy bar). Şahyr bu dessany türkmen durmuşyna mahsus aýratynlyklar bilen ýazypdyr.
Mollanepesiň dessany hem kyssa bilen şygryň gatnaşygy esasynda ýazmlyldyr. Dessan gozgaýan messleleri we çeper formasy bilen şöhrat gazanan eserleriň biridir.
Dessan söýgi temasy esasynda ýazylan, sotsial-deňsizlige we adalatsyzlyga garşy gönükdirilendir. Halkyň azat söýgi, erkin durmuş gurmak ugrundaky arzuw-niýetlerini görkezýär.

2.1. DESSANYŇ OBRAZLARY

2.1.1. Tahyryň obrazy:
Tahyr dessanyň položitel gahrymany bolup, ol XIX asyrda ýaşan, öz söýgülisine wepaly, tutanýerli, mert ýigitleriň tipidir.
Tahyr ýaşlykdan Zöhräni söýýär. Ýöne Babahan patyşa Zöhräni bermek ähdinden dänýär. Tahyr arkadaýanjynyň ýokdugyna göz ýetirenden soň, bu meselede mert durmagy kasam edýär. Tahyr sözüniň
üstünde pugta durýar. Ol Zöhre zerarly ýurtdan çykarylyp, agyr horluklara sezewar edilýär. Babahanyň jellatlarynyň elindäkä hem müzzermeýär. Ol:

Men bir aşyk-mestana men,
Gorkmanam jellat daryndan –

diýip, gazaply şaha ýalbarmaýar. Onuň şer işlerini ýüzüne aýtmak-dan gorkmaýar:

Bende gul sen, "Şa men" diýip gezer sen,
Atam bilen kylgan ähdiň bozar sen,
Haýyr bolgan işi şere ýazar sen,
Alladan gorkaram, senden gorkmanam!

Mollanepes Tahyry Mahym bilen baglanyşkly etmek bilen. onuň bir sözlüligini, öz söýgülisniň wepalydygyny subut etmekçi bolýar. Tahyrdaky adamkärçiligiň oňat sypatlary oňa okyjynyň duýgudaşlyk etmegine sebäp bolýar:

2.1.2. Zöhräniň obrazy:
Zöhre öz söýgülisine wepaly, adalatsyzlyklara garşy durup bilýän mert gyzlaryň tipidir. Awtor Zöhräniň obrazynyň üsti bilen döwrüň adalatsyzlyklaryna garşylyk görkezmek, erkin söýgi barada pikirleri öňe sürmek ýaly ideýallary amala aşyrýar.
Zöhre öz söýgüsine wepaly bolmakda şanyň gazabyndan çekinmeýär. Hiç bir güýç, baýlyk ony özüne tabyn edip bilmeýär. Zöhre binamyslygy, gorkaklygy adamynyň iň ýigrenji sypatlary hatarynda näletleýär. Zöhre kakasy Babahanyň elinden dat edýär, ýöne hiç haçan ýalbarmaýar.
Ol öz kakasynyň sütemkärdigini şeýle beýan edýär:

Günde ýüz zulum bar mazlum başynda,
Barçalara ganly jaýdyr bu jaýlar.

Zöhrs erkin durmuş, azat söýgi, adamkärçilik hukuklary ugrunda göreşen gyzlaryň esasy häsiýetlerini özünde jsmleýän gyzdyr.

2.1.3. Mahym, Adyl şa, Mollanepesiň öz obrazy:
Mahym Mollanepese Tahyryň Zöhrä wepalydygyny görkezmek üçin gerek bolupdyr. Şonuň üçin awtor ony Zöhreden-de owadan. Tahyr üçin her-hili jebir-sütemlere dözýän, baýlyga, beglige kowalaşmaýan gyzyň sypatynda suratlandyrýar.
Mahym Tahyryň didaryny görüp, oňa aşyk bolýar. Emma Tahyr ony kabul etmeýär. Awtor Mahymy Tahyra päk söýgi bilen baglaýar. Mahymyň özüni alyp barşy Tahyra-da täsir etmän durmaýar. Ol-da:

Tahyr diýr, dönmen senden;
Sen hem el göterme menden...

diýip, Mahymy özüne baglaýar.
Adyl şa Babahanyň garşysyna goýlup, awtoryň ideýasyny ýüze çykarýan obrazdyr. Bu romantik obraz bilen şahyr han-begleri adalatly rehimdar bolmaga çagyrýar.
Mahymy, Adyl şany belli bir derejede Zöhräniň halyna perwaýsyz garaman adamlar derejesinde awtor görkezip bilipdir.
Mollapepes eseriň başynda Zöhräniň we Tahyryň terbiýeçisi hökmünde wakalara gatnaşyp başlaýar we olaryň söýgüleriniň goragçysy hökmünde çykyş edýär.
Awtor eseriň başynda bu eseri haçan we nirede ýazandygyny, özüniň adyny, kimlerdendigini, näme kär bilen meşgullanandygyny beýan edýär.
"Zöhräni... Mollanepesiň aýaly Bossantäje terbiýelemäge berdiler" diýen setirlerinde bolsa şahyryň aýalynyň Bossantäçdigi aýdylýar. Mollanepesiň we Bossantäjiň obrazy adalatyň tarapynda DURUP, adalatsyzlyklara garşy çykýarlar.

2.2. Dessandaky otritsatel tipler
2.2.1. Babahan patyşanyň we Gara batyryň obrazlary:
Babahan zalym şalaryň tipidir. Ol Tahyr bilen wada kylsalar-da, gyzy bolandan soň, ähdinden dönýär. Tahyryň hojalygy garyplaşýar. Babahan gyzyny özüniň ýakyny feodal Gara batyra bermekçi bolýar. Zöhre Gara batyra barmajakdygyny aýdýar. Ýene patyşa gyzyny diňlemeýär.
Awtor patyşany adalatsyz işleri üçin ýazgarýar. Ýurduň, halkyň aladasyny etmän, özüniň şöhraty, baýlygy ugrunda ilata sütem berýändigi üçin näletleýär. Ahyrda bolsa, adalatsyz şany adalatyň öňünde güýç bilen dyza çökerýär.
Garabatyr zähmetkeş halkyň ganym duşmanlarynyň tipidir. Onuň "batyr" lakamyndan "çomak" lakamy halk arasynda has ýörgünlidir. Gara, awtoryň belleýşi ýaly, batyr däl-de, onüň suratlandyrylyşy ýaly gorkak, onda-da binamys gorkaklaryň biri.
Onuň gorkaklygy adalatyň öňünde ejizligini alamatlandyrýar. Ol söýşen ýürekleriň arasyna düşýär. Özüniň baýlygyny, şöhratyny artdyrmak üçin, Zöhräniň razylygyna, närazylygyna garamazdan, ony özüne aýal edinmek isleýär. Gara çomak şu maksadyna ýetmek üçin her hili jenaýata baş goşmaga taýýar.
Gara çomak uly baý, patyşanyň garyndaşy we goşun serkerdesi.Babahan halkyň özünden nägiledişni bilýär. Bu ýagdaýda goşun başlygynyň ynamly adam bolmalydygyna düşünýär we Zöhräni Gara çomaga bermek isleýär. Adalat hemmelerden we gara güýçlerden üstün çykýar.

2.2.2. Eserde Moýsepit we Kamarylzamanyň obrazlary:
Moýsepit, Kamarylzaman we olaryň nökerleri dessanda "garakçy" diýip atlandyrylýar. Emma olaryň hereketi bu termine asla gabat gelmeýär.
Olar Babahan ýaly sütemkärleriň zulumyna çydap bilmän, ata çykan adamlardyr. Bular XIX asyr türkmen jemyýetindäki adalatsyzlyklara garşy baş göteren ýigitleriň ti-pidir. Moýsepidiň ýolbaşçylygynda ýaraglanan agyr goşun emele gelýär.
Moýsepit we Kamarylzaman söýşen ýürekleriň howandary hökmünde çykyş edýärler. Bu obrazlaryň döreýşi belli derejede "Görogly" eposy bilen baglanyşyklydyr. Bular Tahyry goldap, patyşanyň üstüne dökülýärler we Babahany ýesir alýarlar.

3. Mollanepes bagşylaryň repertuary:
Mollanepes halkyň kalbynda indi bir ýarym asyr bäri ýaşap gelýär. Şahyryň goşgularyna we dessandaky gahrymanlaryň sözlerine aýdymlar döredildi. "Ýanyp men ataşlaryňa", "Gözleriň", "Oýanmadyň", "Daglar" goşgulary bagşylaryň repertuarynyň bezegidir.
Mollanepesiň döredijiligini öwrenmek üçin Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat instituty tarapyndan ekspeditsiýa guraldy, köp ylmy işler alnyp baryldy, ylmy monografiýalar taýýarlanyp, kitaplar çykaryldy.
Mollanepesiň liriki goşgulary we "Zöhre-Tahyr" dessany öwran-öwran çap edilip çykyryldy. Dessanda ulanylýan şygyr, esasan, gazal, dörtleme, bäşlemedir."Zöhre-Tahyr" dessany boýunça Bazar Amanow bilen şahyr Hojanepes Çaryýew sazly drama spektaklyny döretdiler. Bu spektaklyň premýerasy 1939-nji ýylda bolýar. 1941-nji ýylda "Zöhre-Tahyr" operasynyň premýsrasy bolýar.Onuň librettosyny artist Alty Garlyýew ýazýar. Şahyryň portretini belli suratçy Aýhan Hajyýew çekdi.
Mollanepes özüniň bina eden dürdäne setirleriniň halkyň dilinde ýaşajakdygyna ynanypdyr: "Çyn gülem, galmanam solup, Ismim ýörär, gitsem ölüp".
Mollanepes türkmen klassyky edebiýatynda söýgi lirikasynyň öňüne geçilmedik ussadydyr.

Keýmir kör (1712-1800)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 01:55:04 +0000

Musulmanlara Çingizden (Temüçin, Jeňgiz) hem on esse zyýat zowal ýetiren patyşa Teýmirleň (Teýmir agsak–ölmeziniň öňüsyralarynda musulmançylygy kabul edýär) Garagumuň üsti bilen Köneurgenje we Bedirkende geçmekçi bolanda, Aman han Döwletýar beg oglunyň baştutanlygyndaky teke türkmenleri uly uruş edýärler, edil Gökdepe (gala) urşundaky ýaly söweşip gyrylýarlar. Soňra Teýmirleň ol ýerleri basyp alansoň, külli tekäni tüketmek maksady bilen olary Hytaý serhedindäki ot-çöp bitmeýän, tozanly, ýel öwsüp ýatan şor ýere — Taklamekana sürgün edýär. Tekeler bu kapyryň gazabyna uçrap, Taklamekanda, Nurgarabaýyr dagynda, Kermenede, Kelif-Uzboýuň ýakasynda, Artguýuda (Owganystanda), umuman, dört asyra golaý ýurdundan aýraçylykda ýaşaýarlar.
Olar Antguýudakalar 1712-nji ýylda Hojanepes batyryň maşgalasynda bir dogma dünýä inýär. Oňa Keýmir (aňladýan manysy gaýtmaz, dönmez, göni, sowulmaz) diýip at goýýarlar. Döwletmämmet Düýegöz Orazmämmet ogly şol wagt tekeleriň ýaşulusy bolupdyr. Keýmir onuň terbiýesinde kämilleşýär. Şirgazy hanyň söwer dosty Döwletmämmet Düýegöz aga Şirgazy handan ygtyýar alyp, 1719-njy ýylda külli tekäni Wasa göçürip getirýär. Şonda Keýmir ilki öz tireleriniň, soň utamyş urugynyň serdary, soňam Dowletmämmet Düýegöz aganyň baş serdary, orunbasary ýaly wezipelerde halkyna hyzmat edýär.
Şirgazy hanyň ölüminden (1728 ý.) soň kada-kanunlaryň üýtgänligi, şertnamalaryň bozulanlygy, Wasa çekilen aryk-ýaplaryň gömlüp, suwunyň kesilendigi hem-de özüniň gaty garrandygy sebäpli, Döwletmämmet Düýegöz aga "Öli diýerler ol kişa, ýaş togsandan aşansoň" diýen halk pähimine eýerip, ýaşululygy Keýmire tabşyrýar. Ol Wasda durarlyk galmandygy üçin gadymy mekana — Ahal we Merkezi Garaguma dolanmagy maslahat berýär, özi bolsa kän wagt geçmänka şol ýerde aradan çykýar. Emma Ahala gelseler, baryp Horezmiň paýtagty Köneürgençden Hywa geçmezinden 40-50 ýyl öň Ýemreli oýundan ýemreliler, Alili oýundan bolsa alililer Horezm şalary bilen tersleşip, bu ýere gelipdirler we Eýrana raýat bolupdyrlar.
Tekeler bolsa Tejen–Üçburç, Ýolbarsly sebitlerinde mesgen tutunyp, Damla, Ýerbent, Kyrkguýy, Mamur, Garryçyrla, Kürtüş sebitlerinden ta Balkan ýakalaryna çenli ýaýraýarlar. Emma Eýranyň dikmeleri—Etek galalarynyň baş hany Ugurly gazak (ýemreliniň gazak tiresinden), Mary welaýatynyň baş hany Baýramaly han (şaýy, gajarlaryň hany) we Eýran hanlyklary birleşip, tekeleri ýene-de sürgünde bolan ýerlerine kowmak isleýärler. Olar Eýran goşunlary bilen goşulyşyp, çarwa tekelere gün bermeýärler. Ýogsam, şol garyndaş taýpalara Ahal, Tejen, Balkan, Was sebitlerine çenli müňlerçe ýyllykdaky gadymy gonamçylyklarynyň ýatandyklary-da aýdylýar. Emma olar eýranly zalymlaryň penjesinde bolandyklary üçin öz garyndaşlarynyň üstüne ýykgynçylykly çozuşlar edýärler.
Keýmir öz orunbasary Anpaseýit wekili (çeltek–ýagly), Amandöş, Esenoglan ýaly serdarlary, Annaowez (gyzylgöz–ýalyňaýak) işabaşyny (goşun serenjamçysy), onbegileri, atalyklary, ynaklary (geňeşçilerini) çagyryp maslahat geçirýär.
Görogly soltandan (8-9-njy asyr) tä Şirgazy han zamanyna çenli 18 sany baş hanlygyň gowgaly günlerini, Teýmirleň bilen bolan çaknyşykda "Biz diňe Hakdan gorkýarys. Horezm şalary bilen ähtimiz bar, "Ähtinden dänen nembez (nesilsiz) bolar" diýipdirler. Şonuň üçinem sizi Garagumuň üsti bilen goýbermeris…" diýip, uruşdan öň gepleşik geçiren teke begi Aman hanyň sözlerini, özüniň atasy hasabynda, uly iliň hem sahaba hökmünde garan, hormatlan ýaşulusy Döwletmammet Düýegöz aganyň "Biz hiç haçan, hiç kime degmedik, degendenem gaçdyk, ýöne ýaý boýy gaçdyk" diýip, aýdan nesihatlaryny ýatlan Keýmir geçmişini, häzirki we geljekki ýagdaýlaryny paýhas eleginden geçirýär. Baryp, Wasda oturýarkalar ençeme gezek gaça uruşlar eden duşmany Nedirguly awşaryň 1730-njy ýyllarda Hywa hanynyňkyda tussagdaka özi bilen dostlaşyşy (şol wagtlar Keýmir utamyş urugynyň serdary), onuň özüni boşatdyrmak üçin özelenip ýalbaryşy, Döwletmämmet Düýegöz aganyň üsti bilen Nedirguly awşary tussaglykdan boşadyşy, onuň Keýmir bilen eden ähtnamalary, emma Eýrana şa bolapsoň, ähdine biwepalyk edip, häli-şindi çapawulçylykly çozuşlar edip durmagy maslahata ýygnananlary oýa batyrdy. Emma olar hiç haçan Eýrana tabyn bolmandyklary we geljekde-de bolmajakdyklary barada bir çukura tüýkürip, pikirlerini çugdamlaýarlar.
Tekeler Balkan eteginde oturanlarynda Eýran leşgerleri ençeme çozuşlar edýär. Olaryň geljegini asyp, çagalaryny, aýal-gyzlary, garylary Kurtuşbaba eltip, yzlaryna dolanyp gelip eden söweşlerinden soň köp heläkçilik çekip, ýeňlen duşmanlaryň Garagum çölüne çozuşlary azalýar. Emma şol wagt Büjnürt hanynyň baştutanlygynda öz raýaty bolan Ahal arkajyndaky we Etek galalaryndaky türkmen taýpalarynyň mejlis-maslahatlary köpräk çagyrylypdyr. Olar tekeleri Garagumdan kowup çykarmagyň kül-külüne düşýärler.
Keýmir kör Garagum çölünde ahyrky gaçybatalga diýip, deňziň demirgazyk gaýrasynda Ajykölüň towereginde bir goluň daşyna ojar-gum aralaşdyryp berkitme-gala hem gurýar. Soň-soňlar onuň ojarlary çüýräp, guma garylyp gidipdir. Olar köp ýerlerde şeýle berkitmeleri gurýarlar.
Büjnürt hany Kesearkajyň, Ahal we Etek galalarynyň hanlyklary bilen geçirmekçi bolýan uly maslahatyna Garagumda mesgen tutan teke türkmenleriniň serdary Keýmiri-de çagyrýar. "Çagyrylan ýere irinme" diýen nakyla eýerip, Keýmir hem maslahata barýar. Ýygnakda ençeme düşündiriş we guramaçylyk işleri hakynda gürrüň edilýär. Soňra gala hanlary öz ýagdaýlary barada aýdýarlar. Ahyrsoňy Büjnürt hany Keýmire ýüzlenýär:
— Keýmir teke, siziň watanyňyz-ýurduňyz nire?
— Han-hezretleri, biziň mekanymyz-ýurdumyz Garagum çölüdir.
— Onuň belli orunlary-şäherleri haýsylar?
— Belli orunlarymyz–şäherlerimiz: Kürtüş, Zekli, Üňüz, Ýerbent, Garryçyrla, Üçburç, Ýolbarsly, Damla hem beýleki ownuk şäherlerdir.
— Galalaryňyz haýsylar bolar?
— Galalarymyzam Hatapgala, Galtakgala, Akjagala, Gyzylja gala, Çeltekgala, Şeýtangala hem başgalar, han aga!

Keýmir sözüniň üstüni ýetirip, Garagum çölüniň giňdigi, onuň bir ýanynyň Hywa, ýene bir ýanynyň Buhara emirligi, beýleki bir tarapynyň Maňgyşlak bolup, tä Gazak ýurduna çenlidigi, uzyn tarapynyňam Eýran şalarynyň ýurdudygy hakynda aýdýar. Şol aralykda biziň ilimiz çarwaçylyk-maldarçylyk bilen meşgullanyp, mallarymyzy, mal önümlerimizi goňşy welaýatlara eltip, galla hem beýleki harytlara çalyşýarys. Biz hiç bir şalyga, hanlyga – häkimiýete garaşly däl, öz ygtyýarymyzda, özümizi özümiz dolandyrýarys. Hiç kime zyýan bermeýäris, gaýtam ýagşylyk edýäris, ýalançylyk, erbetçilik bolsa iň ýigrenýän zadymyzdyr, han aga! — diýýär.

Keýmiriň batyrgaý sözlerini diňläp, Ugurly gazak äsgermezlik etjek bolýar:
— Keýmir kör, bize argyşa gelen tekeleriňizden habaryňyz barmy? Biz olary horlap, aýallaryny-da basgylapdyk — diýende, Keýmir kör tarsa ýerinden turup, gazap bilen Ugurly gazaga (hana) ýiti nazaryny dikýär-de, başyndaky telpegini ýere patladyp urup, onuň üstünde lampa oturýar. Onuň bu hereketini synlan Büjnürt hany Ugurly hana garap: "Kör tekäniň telpeginiň üstünde oturmagynda bir gep bar" diýen. Soňra ol Keýmire garap:
— Seniň, näme aýtjak zadyň bar, belki ýatdan çykaransyň, ýene-de aýtjak zadyň bolsa aýt? — diýýär. Ol bolsa:
— Meniň aýtjak sözüm ýok, maňa söz galmady — diýýär. Eýran şasynyň zor salmagy bilen Pendi, Şeýhi-Jüneýdi (Guşgy) giňişliklerinde ýaşaýan türkmenler kem-kemden gysylyp, Mara göçürilip getirilýär. Şol ýyllarda Murgap derýasynyň ýakalary Eýrana garaşly bolan.

Hemişe-de teke türkmenlerini halamadyk Baýramaly han tekeleri gelen ýerlerine kowmak üçin her hili pyssy-pujurlyklar edýär. Marynyň aýagynda oturan teke çarwalaryny talap, azar ýamanyny berýärler, hatda oglan okadýan mollany-da, okaýan oglan-gyzlary-da horlap, olaryň namyslaryna degýärler. Oglanjyklaryň ujydyny kesmek ýaly ynsanlykdan çykmalardanam gaýtmaýarlar.
Bu ýagdaýdan soň Garaguma ýaýrap oturan tekeleriň ähli aksakgallaryny we serdarlaryny ýygnap, Keýmir uly mejlis-maslahat geçirýär. Şonda Baýramaly şyganyň (şaýynyň) öz edişindenem beter etmeli, olary talamaly diýip çykyş edenler-de bolýar. Birnäçesi bolsa gyssanmazlygy, öz wagty, ýeri gelende ar almagy, halkda günä ýokdugyny, eger häzir uruş edilse, ýene-de halka uly zyýan ýetmeginiň mümkindigini maslahat berýärler.
Keýmir bolsa teke türkmenleriniň hiç haçan alamançylyk etmändigini, diňe öwezine alamançylyk edendigini, onda-da aýal-gyzlary ýesir almandygyny düşündirýär. Ol onsoň Amandöş (öz baş serdary) serdaryň, Annaseýit wekiliň (orunbasary) we beýleki akyldarlaryň çykyşlaryny diňläp, kömek sorap Hywa hanyna ýüz tutmagy makullaýar. Muny hemmeler goldaýarlar.
Annaseýit wekiliň baştutanlygynda bäş sany adam Hywa hanynyňka we Hywa hanynyň teklibi boýunça soňra Buhara emiriniňkä baryp, Keýmiriň haýyş-towakgalaryny ýetirýärler.
— Horasan welaýatlary Çingiz hanyň ýörişlerinden öňem türkmen taýpalarynyň ýurdudy, hatda ondan asyrdaky zamanlarda-da olaryň ýaşan watanydyr — diýip, Buhara emiri Şamyrat Welnamy maslahatda aýdýar. Olar ýene-de bir aýyň dowamynda sähetli güni duşuşmagy karar edýärler. Garagum sährasyna goşun çekip ugraýarlar.

Amandöş serdaryň baştutanlygyndaky Keýmir körüň goşuny-da ýola düşüp, olar Dänew bilen Baýramalynyň ortalaryndaky gadymy Uzboýuň akgyt ugrunda ojar tokaýlarynyň arasyndaky Köpguýy diýen oýda duşuşýarlar. Dem-dynç alansoňlar salkyn bilen Baýramala ugraýarlar. Baýramala menzil ýarym galanda düşläp, gijöýlän ýene ýola düşýärler. Gije il ýatyp, it uklanda Baýramalynyň 10-11 çakyrym (1,06 km-e deň) golaýynda duşleýärler. Amatly ýerde jaýlaşansoňlar dessine işe girişýärler. Hywa hanynyň, Buhara emiriniň hem Keýmir körüň her biriniň saýlama nökerlerinden 200 (jemi 600) atlyny jemläp, Baýramaly hanyň üstüne hut şol gije ugradýarlar.
Olaryň gijäniň bir wagty duýdansyz dökülmegi Baýramaly hanyň gahar-gazabyny ýetjek derejesine ýetirýär. Çapawul atlylar aldym-gaç urşuny edip, käte yzlaryna serpigip, gaça uruş edýärler. Çapawullar şol gelişlerine bellenen ýere daňdanlar — namaz wagty gelýärler. Keýmiriň we Hywa hanynyň goşunlary ertir namazyny okap ýetişip, öz orunlarynda taýýarlykly duran bolsalar, Buhara emiriniň goşuny namaz okap ýetişmändir. Şonda Welnamy ymamyna garap: "Gysga süre saňa ne kyldy?" — diýip käýýäpdir.
Şunlukda, hersi bir gapdaldan, Keýmir bolsa çat garşysyndan çykyp, Baýramalynyň goşunlaryny dargadýarlar we köpüsini ýesir alýarlar. Baýramaly han ahyrsony ýaraglaryny taşlap, nökerleri bilen tabyn bolýar. Olar ýesirleri bilen bilelikde Baýramaly şygany (şaýyny) öňlerine salyp, şäheriň çetinden baranlarynda ilat ýaşulularyň baştutanlygynda olary duz-çörekli garşylap, Baýramalydan dynanlaryna begenýärler.
Baýramalynyň özüni bolsa bütin şähere aýlaýarlar. Keýmir kör şonda burkaz, aýmak, owgan, haryn, salyr, saryk, soltanyz ýaly ençeme ýerli türkmen taýpa-tireleri bilen hiç hili öjüniň ýokdugyny, emma Baýramaly şyga (şaýy) bilen öçlüdiklerini, bu betbagtçylygyň esasy günäkäriniňem hut Eýran dikmesi Baýramaly şygadygyny (şaýy) aýdýar. Olar Baýramalydan dynansoňlar Maryda türkmen begligini döredip, ony Hywa–Buhara tabyn edýärler. Alnan baýlyklary, oljalary, hatda eýer-esbapdyr ot-iýmlere çenli täze döredilen beglige tabşyrýarlar. Baýramaly hanyň hanlygyna degişli baýlyklaryň ählisini hasaplaýarlar, eýranly baý şygalaryň (şaýylaryň) artyk baýlyklaryny-da döwlet haýryna alýarlar. Şygalary hem birnäçe kakabaşlary maşgalasy, mal-garasy bilen Buhara, ýagny Amyderýa bilen Syrderýa aralygyna sürgün edýärler. Myhmanlary ugradyp, Keýmirem gaýdansoň, Annaseýit wekil 100 atly nöker bilen bir aýlyk galýar we täze begligi tertip-düzgüne salmaga kömek edýär. Bu waka 1785-nji ýylda bolýar. Şol guralan türkmen begligi 1785-nji ýyldan tä 1855-nji ýyla, Hywa hany Mädeminiň Sarahs urşundaky ölümine çenli dowam edýär. Bu ýerde türkmen begliginiň döredilenini eşiden Büjnürt, Maşat hanlary öz janlaryny saklap bilseler razy bolupdyrlar. Baýramaly han ölensoň, ol hakda her hili masgaralaýjy goşgular düzülipdir. Şolaryň biri-de şol döwürlerde ýaşan Gara şahyryň Maru-şahu-jahan hakyndaky "Seniň üstüňde" atly şygrydyr.

ÇEŞME: Gollanma
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/233/keymir-kor-1712-1800?show=234#c234): Goşundy-1. Baýramaly han tutulyp ýoklanandan soňra Annaseýit wekil "Garagum çarwalarynyň guşluk tarany Owganystana barýança giňän ýaly bolaýdy" diýipdir.
Şol ýylyň tomsunyň ahyrlarynda Ugurly han üç günlük uly toý tutjakdygy hakynda çar tarapa habar ýollaýar. Ol obadan ep-esli açyklykdaky toýhanasynda iki sany örügeý (ak öý) tutup, olaryň içinde gelin-gyzlary oturdýar.
Toý habaryny eşiden Keýmir bolsa ähli ýaşululary ýygnap (Büjnürt hanynyňkyda bolan maslahatda Ugurly hanyň aýdan sözlerini ýatlap), indi ar-namysdan çykmaga wagtyň gelendigi hakynda maslahat edýär. "Arym köýenden, imanym köýsün" diýipdirler, ar-namysyň astyndan çykalyň!" diýip sözüni jemleýär. Soňra Keýmir serdarlaryny çagyrýar, olaryň her haýsyna gerekli nökerleriň, azyk-suwluklary ýüklär ýaly düýeleriň sanyna çenli aýdýar. Olar şondan soň 25 güni geçirip, 26-njy gün jemlenip, öýle namazyny okap, güni gijikdirip ýola düşýärler. Ýolbelet diýip üç adamy getirýärler. Keýmir olary synlap, sözleşip, olaryň birine ýüzlenip: "Taňňym (Taňňy Göbe — amaşa), sen taparsyň, öňe düş!" diýipdir. Keýmir dagy Ahalata (Ahalbaba, Akhalata, Akhalbaba) gonamçylygynyň bir menzil ýeňsesinde Düňölen guýusyna barýarlar. Gijäniň ýarymynda 100 atlyny eýýäm toýunyň bir güni geçen Ugurly gazagyň üstüne çapawulçylyga ugradýar we olara Ugurly hanyň gelnini hem gyzyny alyp gelmegi buýurýar. Özleri-de Düňölenden atlaryny, düýelerini suwa ýakyp, çeleklerini, meşiklerini doldurýarlar. Guýynyň agzyna gyzgan-ýylgyn, ojar-çerkez ýaly çöp basyp, üstüne-de keçe ýapyp, mazaly örtüp, gum bilen gömýärler. Özleri-de guýynyň demirgazyk, gündogar, günbatar taraplaryny gurşap ýatýarlar.

Daňdanlar baran atlylar Ugurly hanyň gelni bilen gyzyny alyp, gün doganda Düňölene gaýdyp gelýär.
Ugurly gazagyň kowgy atlylary guşlukdan günorta çenli ýol geçýär. Olaryň gözi guýynyň agzyna düşende guýy gömlüpdir diýip düşünýärler. Şol ýerde bolan çarwa urşunda (taýakly, gamçyly uruş, eger gylyçly garaw gaýtarsa, ýarag ulanmaly) olar aman diläp, ellerini galdyrýarlar, käbirleri bolsa gaçýarlar. Ýesirleriniň at-ýaraglaryny alyp, ýaralylarynyň ikisini bir ýaba mündürip, şol gije obalaryna ugradýarlar we olara il-gün bilen işleriniň ýokdugy, Ugurly hanyň gedemligi barada aýtmaklaryny pugta tabşyrýarlar.
Keýmiriň atlylary şol gije Düňöleniň agzyny açyp, mallaryny suwa ýakyp, gaplaryny suwdan dolduryp, ertesi irden yzlaryna tarap ýola düşýärler. Iki menzil ýöränsoň, Ugurly hanyň iberen töwellaçy ýaşululary yzlaryndan ýetýär. Keýmir aga olaryň töwellalaryny kabul edip, gelni bilen gyzyny gaýtaryp berýär. Soňra olara:
— Biziň ýemreli garyndaşlar bilen hiç hili adawatymyz (duşmançylygymyz) ýok, emma Ugurly gazak bilen öçli bolduk, ýagny Ugurly gazagyň özüniň sözi bilen şeýle bolduk. Şoňa görä-de "Deňleşen depe aşmaz" diýlişi ýaly, onuň özi bilen deň boljak dol, siziň töwellaňyzy il-günüň hatyrasyna kabul edýäris — diýipdir.

Keýmir kör şol wagtlar 73 ýaşlaryndaky garry, sagdyn ýaşuly eken. Soňabaka tekeleriň mallary köpelýär. Olar Balkan daglarynyň demirgazyk-gündogar taraplaryna — Çarwa we Kämil ýaýlalary ýaly otluk, suwluk ýerlere ýaýraýar.
Keýmir agany külli türkmen özleriniň aksakgaly, howandary hasaplandyr. Ol bir ýany Balkan, beýleki bir ýany Sarygamyş çöketligine, Was sebitlerine çenli göçüp-gonup ýören, şeýle hem oturymly taýpalara janpena bolýar. Onuň özi-de, nökerleri-de çarwa durmuş obrazynda ýaşapdyr.
1788-nji ýylda 76-77 ýaşynda Keýmir serdar ýaşululygy öz oruntutary Annaseýit wekile tabşyrýar. Elbetde, onuň ornundan aýrylmagyna razylyk bermeýärler. Emma Keýmir şol mejlis-maslahat toýunda dirilikde öz ornuny laýyk adama tabşyrmagyň miýesser etmeginiň uly bagtdygy, bu zeýilli ýagdaýyň aňsat-aňsat ýetdirmeýändigi, özüniň hem gaty garrandygy, 80 ýaşyna golaýlandygy gaýtam, muňa begenip, has tutumly toý tutmalydygy baradaky çykyşyndan soňra Annaseýit hem başgalar-da muňa razy bolýarlar.
Keýmir bolsa 1790-njy ýyllarda kowum-garyndaşlary we beýleki çarwalar bilen Maňgyşlagyň Hook diýen etrabyna barýar, şol ýerde 1800-nji ýylda aradan çykýar.
Keýmir oglanka tyg degmegi zerarly onuň bir gözüne şikes ýeten eken. Emma ol soň-soňlar gutulyp gitse-de, yz galanlygy sebäpli onuň oglanlykdaky Keýmir kör lakamy galyberýär. Aslynda onuň gözi kör bolmandyr.
Keýmir aksowult at ýüzlüräk, göz damarlary çylgym-çylgym gyzgylt, goýungöz, ýiti nazarly, uzyndan ýogyn boýunly, uly süýri kelleli, erinlek, eginlek, iri süňk-başly, at ýeňseli, demirbeden, şir ýürekli, akyl-paýhasly, mylakatly, at üstündekä aýaklaryny üzeňňiden aýranynda ýere ýeteňkirleýän, päk ýürekli, ynanç-ygtykatly, namazly-täretli, syratly, pespäl, şahyrana, dilewar kethudadyr.
Onuň ýedi ogly, bir gyzy bolan. Olar Annameňli serdar, Çarykly batyr, Bilek batyr, Çary batyr, Penjeli (Ata) pälwan, Garagol serdar, Aýnazar han, Aýlar (il içinde tutulýan ýörgünli ady Hakylly) dagydyr. Annameňliniň edermenligi hakynda "Ýusup-Ahmet", "Döwletýar beg" ýaly dessanlarda waspnamalar bar. Aýnazar handan üç ogul: Batyr, Orazguly, Taňryguly önüpdir. Orazgulydanam üç ogul: Gul çonak, Geldi çonak, Çepbe; Geldiden bolsa bir ogul: Bäbek; ondan hem Hojamuhammet dünýä inipdir.

Keýmiriň tiresi: teke – utamyş – bagşy – daşaýak – akdaşaýak – gyzyl. Keýmir Maňgyşlagyň Hook diýen ýerinde jaýlanýar. Ol ölensoň nebereleri Hookdan ýurduna gaýdyp geleni üçin olara hooklar hem diýlipdir.
Keýmiriň nesilleri, garyndaş-kowumdaşlary Aşgabat etrabynyň "Akdaşaýak" obasynyň Keýmir kör köçesinde, Arçmanda, Tejende, Maryda we başga ýerlerde ýaşaýarlar.

Onuň örän dilewardygyny tassyklaýan ençeme rowaýatlar hem bar. Şol rowaýatlaryň birinde Büjnürt hany Keýmirden:
— Näçe nupusyň (ilatyň) bar? — diýip sorapdyr.
Ol:
— Ýetişmedi, baryp ibererin — diýen. (Soňra Keýmir ýurduna gelip, 20 düýe gurt iberýär. Iş edinip sanasalar 40 müň gurt eken. Keýmir iberen adamyna özüniň her hojalykdan bir gurt ýygnap iberendigini hana aýtmagyny tabşyrýar. Häli-häzire çenli 40 müň öýli teke türkmenleri diýlip ýörilmegi-de şondan galypdyr).
Han:
— Keýmir, siz göçeniňizde näme üçin çalt göçýärsiňiz? — diýip soraýar.
Keýmir:
— Gazaklar habara görä göçermiş. Bizem habara görä göçýäris, şonuň üçinem göçenimizi ýel biler, gonanymyzy gool biler — diýip jogap berýär.
Han:
— Keýmir, galalaryňyz örän az-la?
— Bizde gala ornuny goollarymyz tutýar.
Han:
— Keýmir, sen nähili ata-eneden bolan adam?
— Meniň enem bir gär gool, atam bolsa degdi boran. Degdi boran gär gooly alan, menem şondan bolupdyryn.
Han:
— Keýmir, adamyň, malyň, agajyň, ýoluň erbedi nähili?
— Kötelli dagdan igde ýükli, agzy gara eşekli, keçe telpekli bir adam geçip barýar eken — diýip, Keýmir oňa jogap beren.
Bir gezek Keýmir aga atly barýarka, öňünden çykan bir adam onuň bilen salam-helik edýär. Ol atyň syrtynda oturan 6-7 ýaşly gyzjagazy görüp:
— Keýmir aga, ýogsa-da, bu gyzjagaz seniň nämäň? — diýip soraýar. Emma gyzjagaz Keýmirden öňürti:
— Büý-ä meniň janym, menem munuň jananasy, muň ejesi meň ejemiň gaýynenesi — diýip, özüniň Keýmiriň gyzydygyny aýdypdyr. Şonda ol adam oňa garap:
— Berekella, sen-ä gaty hakyllyja ekeniň, ömrüň uzak bolsun, hakyllym! — diýipdir. Şondan soň onuň ýörgünli ady Hakylly bolup galyberipdir.

Türkmen halkynyň gaýduwsyz gerçegi, Keýmir baba Azady, Zenuby, Magtymguly ýaly akyldarlar bilenem ençeme gezek duşuşan, pikir alşan, ähli türkmen taýpalaryny birleşdirmekde, olaryň arasynda gatnaşygy ösdürmekde ullakan işleri amala aşyran serdardyr.
Keýmir kör baradaky şu maglumatlaryň süňňi kyssaçy Suhanberdi Annagurban oglundan alyndy.

Kyýat han (1754-1843)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 01:48:22 +0000

Kyýat han Kümüşdepede ýa-da Esenguluda, takmynan, 1754-nji ýylda eneden dogulýar. Ol Kaspi deňziniň kenarýakasyndaky türkmenleriň hany bolupdyr. Oňa Kyýat beg, Gyýat beg, Kyýas beg hem diýilýär.
Kyýat hanyň ömrüniň irki döwri barada maglumatlar mälim däl. Ol garamaýak halkdan saýlanyp çykan demirçi ussanyň ogly. Özi hem ussaçylyk bilen meşgullanypdyr. Ýaşap geçen ýerleri Kümüşdepe, Esenguly, Çeleken etraplarydyr. Kyýat hanyň Ýagşymämmet (Ýagşymuhammet), Kadyrmämmet atly ogullary bolupdyr. Onuň ady ilkinji gezek 1813-nji ýylda peýda bolýar. Etrek-Gürgen türkmenleri şol ýyl Fataly şanyň garşysyna uly gozgalaň turuzýarlar we patyşa Russiýasynyň Russiýa-Eýran urşuna gatnaşýan Kawkazdaky goşunlary bilen gatnaşyk açýarlar. Russiýa-Eýran urşy gutaryp, Gülüstan şertnamasyna gol çekilende, Kyýat han öz egindeşleri bilen şol ýerdedi.
Kyýat hany özüniň ýakyn adamlary bilen wekil hökmünde gepleşik geçirmek üçin Kawkaza iberýärler. Şondan soňra onuň ady taryhy meşhurlyk gazanýar. Ol türkmenleriň Russiýanyň raýatlygyna geçmeginiň tarapdary bolup çykyş edýär. Astrahan, Baku we Eýran bilen söwdany ýaýbaňlandyryp, uly baýlyk gazanyp, kenarýaka türkmenleriniň hanyna öwrülýär. Kyýat han 1819-1821-nji ýyllarda M.I. Ponomarýowyň we N.N. Murawýowyň, 1836-njy ýylda G. S. Kareliniň ekspedisiýalaryna köp ýardam berendigi, Tbilisidäki Kawkaz dikmeleriniň ýanyna ençeme gezek baryp, Russiýanyň raýatlygyna geçmek barada tagalla edendigi, patyşa Russiýasynyň öňünde bitiren beýleki hyzmatlary üçin altyn medal, gymmat bahaly sowgatlar bilen sylaglanýar.
XIX asyryň 20-30-njy ýyllarynda Kyýat han we onuň ogullary Astrabat, Mazenderan, Gilýan bilen Bakuwyň, Astrahanyň arasynda deňiz ýollary arkaly bolup geçýän söwda gatnaşyklarynda esasy täjirleriň birine öwrülip, barlyşyksyz bäsdeşlik göreşine gatnaşýar. Şol söwda bäsdeşligi ýaramaz netijelere getirýär. Kyýat hanyň söwdasy bulaşýar, deňizde we kenarda alamançylyk, talaňçylyk güýçlenýär, täjirler öldürilýär. Şeýlelik bilen, Russiýa-Eýran gatnaşyklary ýitileşýär. Bu gapma-garşylyklaryň ýitileşmeginiň esasy sebäbi şol döwürde el degrilmedik baýlyklaryň ummasyz zapaslarynyň barlygydyr. Bu baýlyklara eýe bolmak üçin bir tarapdan Russiýa, beýleki tarapdan Eýran bilen Kyýat hanyň arasynda barlyşyksyz göreş başlanýar. Bu göreşde Kyýat hanyň garşysyna has duşmançylykly hereketi asly eýranly, ýöne söwda bähbitleri üçin rus raýatyna geçip, hristian dinini kabul eden Mir Bagyrow amala aşyrýardy. Onuň maksady şu söwda ýolundan Kyýat hany aýyrmakdy, ony ýok etmekdi. Wagtyň geçmegi bilen Kyýat han we onuň ogullary hakykatdan hem söwda meýdanyndaky bäsdeşligiň pidasy bolýar.
Şowsuzlyklara garamazdan, Kyýat han kenar ýakasynda ýaşaýan türkmenleriň Eýran şalarynyň zulumyndan azat bolmagy üçin Russiýanyň raýatlygyna geçmek ugrunda göreşýär. Muňa uzak wagtlap baştutanlyk edýär. Bu hereket Russiýa-Eýran urşy tamamlanandan soň hasam giň gerim alýar. Patyşa hökümeti Kyýat hanyň haýyşy boýunça kenarýaka türkmenlere azar bermezligi telim gezek Eýran hökümetine duýdurýar.
1836-njy ýylda Günbatar Türkmenistany öwrenmek bahanasy bilen G.S. Kareliniň ýolbaşçylygynda ýörite rus ekspedisiýasy gelýär. Kyýat han we kenar ýakasyndaky türkmenler ekspedisiýany gowy garşylap, oňa kömek edýärler. Şol ýylyň iýulynda Esenguluda bütin Etrek-Gürgen ýomutlarynyň uly geňeşi bolup geçýär. Bu geňeşiň guramaçysy Kyýat handy. Geňeşe gatnaşan kazylar, han-begler Russiýa hökümetiniň adyna ýüzlenme kabul edip, ony I.S. Kareline gowşurýarlar. 20777 (ýigrimi müň ýedi ýüz ýetmiş ýedi) sany maşgala özleriniň Russiýanyň raýatlygyna kabul edilmegini haýyş edýär.
1821-nji ýylda Kyýat han bir ogluny Tbilisidäki aziýalylar üçin açylan gimnaziýa okuwa iberýär. Beýleki ogly Kadyrmämmedi we agtyklaryny Tbilisiniň, Sankt-Peterburgyň okuw jaýlarynda okadýar, terbiýeledýär. Kyýat hanyň özüniň ýörite öz adyna ýüzüne atyň suraty çekilen möhri bolupdyr.
1842-nji ýylyň tomsunda Kyýat hanyň we onuň ogullarynyň täleýi ters gelýär. Kenar ýakasyndaky türkmenleriň Russiýa bilen ysnyşyp, söwda gatnaşyklaryny ösdürmekleri, Russiýanyň raýatyna geçmek hereketine Kyýat hanyň we ogullarynyň ýolbaşçylyk etmegi Eýrany, hususan-da Muhammet şany ynjalyksyzlandyrýar. Eýran şu territoriýany hut öz ýerleri hasap edipdir. Şonuň üçin hem şa häkimleri her edip-hesip edip, Kyýat hany we onuň ogullaryny ýok etmegiň ýollaryny agtarýarlar.
Gülüstan we Türkmençaý şertnamalary boýunça Eýranyň Kaspi deňzinde harby flot saklamaga haky ýokdy. Duz, balyk, nebit satmakda Kyýat hana bäsdeşlik edýän eýranly söwdagärleriň kömegi bilen dildüwşük guralýar. Rus kreýseriniň komandiri kontr-admiral Ý.W. Putýatin 1842-nji ýylyň iýulynda Ýagşymämmedi (Ýagşymuhammedi) tussag edýär.
Ýaşynyň soňunda oglunyň tussag edilmegi Kyýat hana gaty agyr degýär. Ol 80 ýaşyndan geçen garrylygynyň göz öňünde tutulmagyny, özüniň we oglunyň watanyna goýberilmegini haýyş edip, patyşa hökümetiniň Kawkazdaky häkimi general P. Golowine arza ýazýar. Oglunyň tussag edilmeginde bir düşünişmezlik bolandyr diýip, ol Bakuwa gaýdýar. Alty aýlap Bakuwda karantinde bolýar. Onuň arza üstüne ýazan arzalaryna, haýyşlaryna hiç kim gulak gabartmaýar. Kyýat hanyň 30 ýylyň dowamynda rus-türkmen aragatnaşyklaryny berkitmekde bitiren hyzmatlary nazara alynmaýar. Oňa kömek edäýjek köne tanyşlary General A.P. Ýermolow we N.N. Murawýow dekabristler bilen aragatnaşykda bolandyklary üçin Nikolaý I-iň gazabyna duçar bolupdyr.
Kyýat han 1842-nji ýylyň 12-nji dekabrynda Bakuwdan Tbilisä getirilýär. Kawkaz häkimleri I. Paskewiç, G.W. Rozen ýaly generallar ozallar Kyýat hany dabaraly garşylap, oňa hezzet-hormat edip ýören adamlardy. Ýöne weli bu gezek olar ony zyndana taşladýarlar.
Kyýat han Tbiliside 1843-nji ýylyň mart aýynyň ortalarynda ejizläp, iki gözi gapylyp, 89 ýaşynyň içinde zyndanda aradan çykýar.

ÇEŞME: Gollanma

Mämmetweli Kemine (1770-1840)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 01:45:01 +0000

Türkmen halkynyň arasynda sarpasy belent tutulyp, ady dillerden düşmän gelýän iň meşhur klassyk şahyrlaryň biri Keminedir. Satiranyň taýsyz ussady Kemine garyp-pukaranyň çyn hossary, arslan ýürekli arkadagy hem şahyry hökmünde şan-şöhrata eýedir. XIX asyr türkmen edebiýatynda ýüz görmän, ýagşa-ýagşy, ýamana-ýaman diýip bilen iň demokratik şahyr Mämmetweli Keminedir.

ÖMRI:
Kemine Sarahs töwereginde 1770-nji ýylda Garadöwletiň maşgalasynda eneden bolýar. Ol kämillik ýyllaryny Sarahs, Mary etraplarynda geçiripdir. Kemine Sarahsda oba mekdebinde başlangyç bilimi alýar. Soňra şol ýerde bir ahundan ýörite sapak alyp başlaýar. Emma bu hem bilesigeliji Mämmetwelini kanagatlandyrmandyr. Halk arasyndaky gürrüňe görä, ol ilki Buhara medreseleriniň birinde okaýar, soňra bilimini kämilleşdirmek maksat bilen Hywa gidýär we ol ýerde Äraly işandan sapak alypdyr. Mahlasy, Mämmetweli Kemine köp ýurtlary gören, Äraly işan ýaly döwrüniň meşhur piri bilen deň derejede sowatly bolan adam bolupdyr. Kemine obadaşy Gurbanbagt diýen gyz bilen maşgala durmuşyny gurýar. Olaryň Allaýar hem Hadaýýar atly iki ogly bolupdyr. Kemine bilen Gurbanbagt 29 ýyl ýaşaşandan soň, çagalarynyň ejesi aradan çykýar. Şahyr ýassykdaşynyň ölüm aýralygy hakynda:
Bir kem otuz ýyldyr sürüşdim döwran,
Ýar sensiz gerekmez bu pany jahan- diýip ýazypdyr.
Kemine deň-duşlary bilen oturuşmagy, saz-söhbeti söýen şahyrlaryň biri. Kemine "Yşk mülküniň şasy" Mollanepes bilen hem ýakyn aragatnaşykda bolupdyr diýlip, halk rawaýatlarynyň birinde aýdylýar. Ol ýaşlykdan wäşi, gepe çeper ýigit bolupdyr. Keminäniň ýomaklary, şorta sözleri köp temaly. Şahyryň adyna aýdylýan "Büre dermany", "Belli bir ýerini soraň", "Içinde özüm hem bardym", "Kemine we ogry" ýaly onlarça şorta sözleri türkmen halkynyň ähli künjegine ýaýrap, zamanasynda örän şöhratlanypdyr. Kemine 70 ýaşap, 1840-njy ýylda aradan çykypdyr. Şahyryň nebereleriniň köpüsi häzir Baýramaly, Türkmengala etraplarynda ýaşaýarlar.

DÖREDIJILIGI:
Keminäniň çuňňur many mazmunly, giň temaly döredijiligi bar. Şahyr halk köpçüliginiň üstüne garyplygyň agyr ýük bolup düşendigini "Garyplyk" atly goşgysynda şeýle aňladypdyr.

Günde müň gussam bar ýüz elim bilen,
Derdimiň baryndan beter garyplyk;
Soragy men boldum gaýgy-gam bilen,
Gelip düşer hatar-hatar garyplyk.

Kemine topragyny, il-gününi jan-dilden söýüp, onuň bagtly gelejegini arzuw eden ynsanperwer şahyr. Onuň ynsanperwerlik duýgusy, mähir-muhabbeti söýgi lirikasynda-da özüni doly äşgär edýär. Keminäniň "Gelinler", "Zülpüň", "Bilbile gel" goşgularynyň ynsanperwerlik ideýasy, milli ruhy, "Örtär meni", Arzym aýdaýyn", "Diýmänmişim hamana", "Güllere", "Gyzlaryň" ýaly söýgi temadan döreden onlap eserlerine mahsusdyr. Olaryň hemmesi birleşip, Kemine şahyryň gelin-gyzlara hormat goýýan, kalby päk, ynsan söýüji adam bolandygyna şek-şüwhe goýmaýar. Şahyryň eserleri doganlyk halklaryň dillerine terjime edilip, dürli ýygyndylarda ýa-da özbaşdak kitap edilip çykaryldy. Şahyryň heniz ýaşap ýören döwründe "Garşy", "Ogulbike", "Gola gel", "Ogulbeg", "Derdindim", "Içinde", "Ynanmaz", "Akmeňli" ýaly goşgulary aýdyma öwrülipdir. Şahyryň golýazmalary 20-nji asyra gelip ýetmändir. Ýakup Annanurow 1940-njy ýylda Keminäniň portredini döretdi. Şahyr barada Petr Skosyýew "Siziň sadyk gulyňyz", Gurbandurdy Gurbansähedow "Kyrk teňňe" powestlerini, Bazar Amanow "Kemine" komediýasyny döretdi.
1940-njy ýylda Keminäniň aradan çykanynyň 100 ýyllygy giňden bellenildi. 1971-nji ýylda bolsa beýik şahyryň doglan güniniň 200 ýyllyk ýubileýi beýleki döwletlerden myhmanlar çagyrylyp, halkara möçberinde bellenilip geçildi. Türkmen edebiýatynyň beýleki klassyklary bilen bir hatarda, Keminäniň ady hem ebedileşdirilýär. Garaşsyz Türkmenistan döwletiniň paýtagty Aşgabadyň merkezi köçeleriniň birine, Marynyň drama teatryna, onuň nebereleriniň Türkmengala etrabynda ýaşaýan obasyna onuň ady dakyldy.

ÇEŞME: Gollanma

Gowşut han (1823-1878)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 01:40:25 +0000

Gowşut han 1823-nji ýylda belli türkmen serkerdesi Öwezdurdy batyryň maşgalasynda dünýä inýär. Öwezdurdy batyryň 5 ogly bolup, olaryň iň ulusy Gowşut, iň kiçisi Hojaguly handyr. Gowşut hanyň perzentleri: Baba han, Baýramaly han, Polat han, Hüjrep han, Hally han, Sary han, Düzüw (gyz).
Gowşudyň uly ogly Baba han soň-soňlar polkownik çinini alypdyr. Umuman, Gowşut hanyň nebereleri häzir Ahalda, Maryda we Türkmenistanyň beýleki ýerlerinde ýaşap ýörler.
Gowşut hanlaryň tiresi: teke/togtamyş beg/gökje/ýary gökje/çomalak-çüri. Gowşut han tegelekden ak ýüzli, ortadan ýokarrak boýly, eginlek, dolmuş göwreli, goýungözli, giň maňlaýly, gaşlagrak, süňkbaşy iri, örän akylly-paýhasly, demir bedenli, ýolbars ýürekli, towşan tüýli, tiz pähim, herbap hem çykymly adam bolupdyr.
XVIII asyryň başlarynda Ahal arkajynyň çarwalarynyň mal-garalarynyň köpelmegi, örüleriň ýetmezligi, ýyllaryň gurak gelmegi ýaly sebäplere görä, teke türkmenleriniň bir bölegi kem-kemden Kaka sebitine süýşýär. Ol ýerlerde eýranly talaňçylaryň çozuşlary zerarly rahatlyk bolmansoň, olar häzirki Gowşut obasynyň 25 km-e golaý demirgazygyna göçüp barýarlar. Ol ýerde 5 topara bölünişip 5 sany gala – Heňňam, Akja, Garaja, Garahan (Torly), Gumgala ýaly galalar salýarlar. Olara Bäşgala ýa-da Bäşgala zamany diýip at berýärler. Galalaryň 5-isine-de bir ýerden suw çekýärler.
Bäşgaladaky tekeleriň üstüne eýranly alamançylar häli-şindi çozup, olaryň suwlaryny kesip durupdyrlar. Olara ynjalyk bermändirler. Ahally aksakgallaryň we kethudalaryň maslahaty bilen Hojamşükür 1823-1825-nji ýyllarda olary Bäşgaladan Sarahsa göçürýär. Ilki tire, gala serdary bolan Gowşut soňra Hojamşüküriň baş serdary bolýar. 1853-nji ýylda bolsa Hojamşüküriň ýerine Gowşut hanlyga göterilýär.
Gowşut han Eýranyň howpunyň güýçlenmegi sebäpli, Sarahsda gala saldyryp başlaýar. Emma Hojamşükür ýaşuly gala salynmagyna garşy bolýar we sözi ýer almansoň, Gowşutdan we onuň wekillerinden öýkeläp, Tejen aýagyna – Üçburç diýen ýere gidýär. Soňra ol Hywa baryp, hana ýagdaýy aýdýar. Öňki 4-5 gezekki çozuşyndanam armanly Mädemin han yrsarap, goşun çekip, Sarahsa gaýdýar. Gaýtmazynyň öňürasynda Köneürgençde medresede sapak berip ýören Gurbannazar molla ogly Ak işany çagyryp, oňa Sarahs tekelerini gyrjakdygyny aýdanda Ak işan:
- Hiç bir häkim öz raýatynyň üstüne goşun çekýän däldir. Olar siziň ata-babalaryňyz bilenem sünni bolanyňyz üçin raýatlygy saklap, Garagumuň goraýjylary, galkany bolupdyrlar. Sizi garşydaky uly duşmanlarymyz bolan Eýran şalaryndan gorap saklapdyrlar, henizem şeýle. Siz bu päliňizden el göteriň! Eger günäkärleri bar bolsa, olary jezalandyryň, temmi beriň! Ýöne öz raýat il-halkyň üstüne goşun çekip jezalandyrmaň! Bu gabahat bolar. Bet päliňizden el çekiň! — diýýär.

Ak işany özüniň sypaýylary bilen maslahatlaşyp, üç gezek töwella edip, Garagumdan (Tejen aýagyndan) getirdişi, onuň öz döwrüniň iň uly ylym ussadydygy hem-de öz islegi boýunça Köneürgençde (gadymy Horezmde) medresede sapak berýändigi, aram-aram özüniňem ondan sapak alyp durýandygy ýadyna düşse-de, gahar-gazabyna bäs gelip bilmedik han:
— Ýok, tagsyr, eger hezreti Pälwan babam menden bolsa, bu pälimden el çekmen — diýýär. Emma Ak işan sowukganlylyk bilen:
— Han, Pälwan babaňam-a bolsa bardyr welin, hasasyny tyrkyldadyp, çepegini şyrkyldadyp, Hasym şyham-a ondan galmasa gerek. Beýleki ýatan tümmeklerimizem halamaz. Şo-ol ýatan gerçeklerem, öwlüýälerem, atasyňam unutmaweriň! — diýip, gadymy 360 öwlüýä we Burkut baba gonamçylyklaryna nazaryny aýlaýar. Gazaby serine uran Mädemin:
— Halamasalar, goý, halamasynlar, şolaryň barysam — Gyzylymamam, Kermenede Soltan baba adyny alyp, uly zyýarathana öwrülen Hasym teke-de (olar Hasym şyha şeýle diýer ekenler), Düýeboýun (Ulug baba) öwlüýäsi-de sizden — diýende, Ak işan ellerini daldaladyp:
— Han, goý, munyň Hudaýdan daş düşmekdir — diýýär. Emma gahar-gazaby akyl gözüni kör eden hanyň sesi öňküden-de beter batlanyp:
— Hawa, ahun-işan! Barysy-da sizden. Hudaýam sizden bolsun! — diýende, Ak işan onuň soňky sözlerini eşitmejek bolup, ellerini gulaklaryna ýetirip, kyblasyna bakýar-da: — "Enşalla, barysy bizdendir" — diýip, sena sanap başlaýar.

Öz ussady – mugallymy bilen tersleşen han tizden goşun jemleýär. Azyk-suwluklaryny kerwenlere ýükläp, Sarahs tarapyna ugramakçy bolanda, ýagny bir aý wagt geçensoň, ýene-de Köneürgençden Ak işany çagyryp oňa:
— Tagsyr biz gelýänçäk, siz Hywa tagtynyň – köşgüniň ýanynda boluň! — diýip tabşyrýar. Ol gazaply garaýyş bilen:
— Han, henizem bolsa ýaman päl-niýetiňizden gaýdyň. Gara ýeriň özüňize-de salýan dawasyny unutmaň. Onsuzam biziň ömrümiz öýle bilen ikindiniň aralygy ýaly gysga. Bigünä bendeleriň şiriň janyny ajal okunyň almagyna sebäpkär bolmaň! — diýýär.

Emma içi ahmyrdan doly gedem han:
— Biz gelýänçäk siz şu köşkde boluň! — diýýär. Ak işan:
— Enşalla, siz geleniňizde bizem bolarys! — diýýär.

65-66 ýaşlaryndaky Ak işanyň ol ýerden gaýdyp, bütin Garagumdaky halklara, Mary, Tejen, Ahal ýaşulularyna: "Musulmanlar! Hudaý bizdendir. Biliňizi berk guşaweriň!" diýip, hanyň maksadyny düşündirmegi, agzybirligi ündemegi, Hywa hanynyň "çeýnejek çöpüniň azalandygy" hakda wagyz geçirmegi; Nurberdi hana, Gowşut hana we beýleki gala hanlaryna habar bermegi netijesinde Sarahsda söweşe berk taýýarlyk görülýär.
Şunlukda, ähli çarwalaryň, Ahal we Sarahs tekeleriniň güýçlerini jemlemeklerinde, duşmana garşy ykjam taýýarlyk görmekde Gurbannazar molla ogly Ak işanyň (Akmämmet) hyzmaty uludyr.
Mädemin hanyň goşuny bir aý töweregi ýöräp, Mara – Murgabyň kenaryna baryp düşleýär. Han ýerli ilata: "Eger şu gije gurbagalaryň ýekejesi gurruldasa-da, 7 ýaşdan 70 ýaşa çenli erkek göbeklileriňizi gyrjak" diýýär. Howsala düşen halk çar tarapa bosup başlaýar. Emma hanyň atlylary olary goýbermeýär. Guşluk-günorta bolanda garrylar, aýal-ebtatlar aglaşyp başlaýarlar. Emma Garry burkaz atly ýaşuly çarwa-çopan: "Adamlar, hapa bolmaň! Ajaldan başga zadyň çäresi adamzada berlendir, bir alajy bolar" diýýär. Soňra ol hanyň goşuny üçin soýlan ýüzlerçe dowaryň içegelerini ýygnadýar, arassaladýar, olary çişirip, iki tarapyny düwdürdýär. Soň bolsa şol içegeleri derýanyň kenaryndaky gamyş-gajarlaryň düýplerinden suwa garap sallaşdyrýarlar. Arasynda keseligine-de hatarlap goýýarlar. Görseler, ikindi wagty golaýlaşýar. Garry aga: "Adamlar, haýdaweriň, indi içegeleri arassalaman, şol durşuna goýuşdyryň" diýen. Şol gije suwuň akymynyň täsirine düşen içegeleriň hereketlerini gören gurbagalar ýylandyr öýdüp, jyňklaryny çykarmandyr.

Ertir ir turansoň han gaharlanyp:
— Bular bir şeýtan – hannas – iblis – azazyl ahyryn. Gurbagalary nädip lal etdiler? — diýip gygyran. Soňra han ýörişini dowam etdirip, Mary bilen Tejen arasyndan baryp, Sarahsyň ekin çygryna girýär. Ondan soň ol Gowşut hanyň galasynyň gündogaryndan aýlanyp, guşluk tarapyna geçýär. Tejen derýasynyň gaýra ýakasynda we Ulug babanyň (Düýeboýun öwlüýäsiniň) gaýra gabadyndaky Ýaglydepäniň üstünde öz ýüpek çadyryny-tuguny gurup, goşunlaryny daşyna ýygnap, 1-2 gün dynç almakçy bolýar.

Hywa hany Mara gelende Gowşut hanyň töwellaçylary kabul edilmän yzyna gaýtarylansoň, Gowşut han taýýarlygy has-da güýçlendirýär. Her niçigem bolsa olar Sarahsa gelende-de Nurberdi hanyň we beýleki sypaýylaryň haýyşy-maslahaty esasynda Gowşut han Täç serdaryň baştutanlygynda 9 adamy töwellaçy iberýär. Olar baryp:
— Han aga, sen bize garşy uruş etme. Biz häli-häzirem siziň raýatyňyz bolup gelýäris. Siz ýalan-ýaşryk sözlere ynanmaň, raýatyňyzam beýle horlamaň! — diýip, 2-3 sapar hana arz-töwella edýärler.

Emma bularyň aýdanyny diňlemegem islemedik han:
— Eşidiň, wekiller! Hanyňyza, ýaşulularyňyza baryň-da aýdyň. Ertir ir bilen gün dogan wagtynda meniň goşunym siziň üstüňize, galaňyza çozar. Nä tüýsli çäräňiz bolsa, haýal etmäň-de görüberiň! – diýýär.

Mädeminiň goşuny diýen wagtynda Gowşut hanyň galasynyň guşluk we demirgazyk taraplaryndan iki bölünip çozýarlar. Emma Gowşut hanyň nökerleri howlukman, olary gala golaý getirip, atyşyp uruşýarlar. Hywa goşunlary muny görüp gaýra çekilýärler.
Tekeleriň atly hem pyýada goşuny şol gün öýleden soň, guşluk tarapdan gelen Hywa goşunlarynyň üstüne çozup, gylyçly hem tüpeňli urşa girişýärler. Şonda duşman köp zyýan çekýär, olaryň birnäçesi ýesir alynýar. Şunlukda, Hywa hanynyň goşuny derbi-dagyn edilýär. Şol günüň ahyrynda garşydaş taraplaryň ikisi-de öz tuglarynyň, berkitmeleriniň töweregine ýygnanyşýarlar. Emma tekeleriň goşunynyň bir bölegi Hywa goşunynyň daşyndan aýlanyp, şol gije olaryň 40-50 sany ýükli erkeklerini – kerwenini (düýekeşi bilen) oljalap, öz çadyrlaryna alyp gidýärler. Şol gün güýçli ýelli howanyň bolmagy-da ýerli goşun üçin amatly bolýar, çünki duşmanlar tozanly ýeliň içi bilen edilen çozuşlaryň haýsy tarapdandygyny bilmäge-de maý tapmandyr.
Ikinji güni daňdanlar Gowşut hanyň galasynyň töwereginde Hywanyň pyýada goşunlary we onuň yzyndan bolsa atly goşunlary arkalaşyp durýarlar. Şol wagt Gowşut han Hajy gaplaň Aýmet oglunyň hem-de Salar keýik Nagym oglunyň ýolbaşçylygyndaky atly goşunlaryň bir bölegini duşmanyň pyýada goşunynyň arkasyndaky atly goşunyna garşy gylyçly urşa gaýduwsyzlyk bilen girişmegi buýruk berýär. Tekeleriň goşuny ýyldyrym ýaly süýnüp, duşmanyň üstüni gapyllykda basýar. Ejizläp, ýan berip başlan Hywa goşuny ganlaryny sarkdyryp, tuglaryna tarap çekilýärler. Olar çozuşdan goranmak üçin penalyrak ýerlerde durýarlar.
Şol gün günortanlar Hywa goşunyna ýene-de kömekçi goşunlar ýeriň pesi bilen gelip, öz goşunlaryny zordan gabawdan çykaryp alyp gidýärler.
Şol günki söweşden soň Mädemin han öz atly goşunlarynyň tekeleriňkiden has pesdigine we ukypsyzdygyna göz ýetirýär. Uruş ençeme günläp dowam edýär. Ýazyň elhenç harasatly-ýelli gününde gaýduwsyzlyk bilen alnyp barlan söweş has-da aýylganç bolýar. Şonda tekeler çozma urşa girişýärler. Çar tarapdan «Çoz teke, ýa Alla!» diýşip, atly hem pyýadalar gylyç oýnadyp, naýza sanjyp, tüpeň atyşyp, her hili söweş hünärlerini ýerlikli ulanýarlar. Bularyň şeýle gahrymançylykly söweşmekleri netijesinde Hywa hanynyň goşuny ýeňlip, ýeliň ugruna gaçyp başlaýar. Olaryň birnäçesi topar-topar bolşup, ýaraglaryny taşlap, gollaryny galdyryp durýar, ençemesi bolsa ýaragyny taşlap, çöke düşüp oturýar.
Tekeleriň çalasyn nökerleriniň bir topary Hywa goşunynyň 3-4 çakyrymdaky tuguna tarap gaçanlaryň yzyndan ýetip, çapyp baryşlaryna Mädemin hanyň çadyryna baranlaryny-da duýman galýarlar. Mädemin han bolsa goşunynyň şeýle ýagdaýa düşeninden bihabardy. Ol ýagly, kişmişli palawdan doýup, sadranç (küşt) oýnap, humarly başyny galdyrman, ýeňşe garaşýardy.

Hanyň tuguna baran çalasyn ýigitler şol ýerde orta boýly, garaýagyzrak, hyýrsyz adama gözleri düşüp, derrew oňa gylyç salyp öldürýärler. Onuň Mädemindigini soňra bilip galýarlar. Gowşut, Nurberdi han dagy birnäçe ýaşulular, sypaýylar bilen Mädeminiň tuguna gelip görseler, ol öldürilipdir. Onuň öldürilmegine gaty gynanan hem gaharlanan Gowşut han:
— Siz, hanyň, patyşanyň düzgünini bilmeýän bir topar nadanlar! Muny kim öldürdi? — diýip, hälki ýigitlere käýýäpdir.

Tuguň ýanyndaky çadyrlara aýlanyp görseler, 15-20 sany özbek, ýagny tagt ýaşululary çadyrlaryň içinde, ýorgan-düşekleriň astynda gorkularyna gizlenip ýatyr ekenler. Bir topar emeldarlary bolsa murtlaryny tozga ýaly, gözlerini çanak ýaly edip, howutlaryň, halyklaryň aşagyna kellelerini sokup, hyklaşyp ýatypdyrlar.

ÇEŞME: Gollanma
ÇEŞME: Türkmen hanlary we serdarlary Ensiklodepiýasy
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/228/gowsut-han-1823-1878?show=229#c229): Gowşut han dowamy (1). Gowşut han şol ýerde öz nökerleriniň hem-de özbek ýaşuly-begleriniň häziriň özünden başlap etmeli işleri hakynda dik duran ýerinde ýaşulular bilen gyssagara maslahat çagyrýar. Şonda şeýle karara gelýärler:

1. Şu gün Hywa hanynyň goşuny ýeňildi. Mädemin han öldi. Sarahsa getirilen goşun sülsatlary Gowşut hanyň döwletine, hanlygynyň hasabyna geçirilmeli.
2. Hywanyň dagan goşunlaryny ýygnap, ýesir alnan goşunlar bilen bilelikde ýol şaýlaryny tutup, azyk-suwluklaryny üpjün edip, Hywa ugratmaly.
3. Iki tarapdan ölen adamlary her tarapyň özi tizden-tiz jaýlamalydyr.
4. Agyr hem ýeňil ýaralananlary Gowşut hanyň galasyna ýygnap, gutulýançalar seretmeli. Olara seretmek üçin tebipleri we ýörite adamlary goýmaly, gutulansoň, olary öz ýurduna ugratmaly.
5. Iki sany mähremi we on sany nökeri bilen şaýlaryny tutup, hut şu gün Mädeminiň meýdini ugratmaly. Goý, olar öz hanynyň jesedini hala Mara, hala-da Hywa äkidip, hala-da Sarahs babada jaýlasynlar, olaryň ygtyýarlary özlerinde.
6. Hanyň ýany bilen gelenleriň gitjeklerine-de, galjaklaryna-da ygtyýar bermeli. Onsoňam şu gandöküşikligiň günäkäriniň hut Mädeminiň özüdigini «myhmanlara» wagyz-syýasat arkaly düşündirmeli.
7. Ýaşulularyň maslahaty bilen edilen şu tabşyryklary ýerine ýetirmegi hem-de berjaý edilişini barlap durmagy Täçgök serdara, Hywa ýesirlerine degişli işleri bolsa Mätýakup serdara hem-de Mätjan ýaşula tabşyrmaly.

Soňra hywaly ýesirler, hat-da Mara çenli gaçanlaram gaýtarylyp, ýol şaýy tutulyp, ulaglara mündürilip ugradylýar.
Mädemin hanyň garnynyň ýyrtylanlygy sebäpli, iç-goşlaryny aýryp, ýuwup-päkizeläp, ak mata dolaýarlar, soňra bolsa täze palasa çolap, güýçli ineriň üstüne keseligine ykjam baglap, şol gün gijara (1855-nji ýylyň 12-nji martynda) ugradýarlar.
Şol uruşda Töre sokynyň gyzy, Hangeldi sokynyň uýasy Güljemal (18-19 ýaşlarynda) ýaly teke gyz-gelinleri hem elleri keserli, syndyly, pyçakly uruş edýärler. Güljemalyň garyndaşlary Çebşek batyr, Köpek batyr, Gulçar batyr, Gutly mergen, Çary gapan, Hajy gaplaň (şol söweşde ölýär) dagy hem edermenlik görkezipdirler. Şol söweşde Güljemalyň adamsy Anna (Annaöwez) hem wepat bolýar. Hywa hanynyň bigünä halkyň üstüne goşun çekip gelmegi öňem çar tarapdan gysylan tekeler üçin uly ýitgiler getirýär, birnäçe gonamçylyklaryň döremegine sebäp bolýar.
Nurberdi hanyň baştutanlygynda Ahaldan gelen myhmanlar heniz Sarahsdan ugrap-ugramanka, yzlaryndan Eýran şasynyň goşunlarynyň Gökdepä, esasanam, ilatyň has köp ýeri bolan Hurmanda duýdansyz çozup, çaga-çugalara çenli, hatda göwreli aýallara çenli çapyp, talap gidendikleri hakdaky habar gelýär.
Gyssagly maslahatda Gowşut we Nurberdi han dagy belli-külli netijä gelýär. Gowşut hana bu ýerdäki urşuň ýetiren nogsanlyklaryny düzetmek tabşyrylýar. Ahally myhmanlar tiz ýola düşýärler. Ýolda duşmanlar barada, halka rahatlyk bermek, ogul-gyz ýetişdirip, olara hat-sowat öwretmegiň zerurlygy, baryp Görogly zamanlaryndan (8-9-njy asyrdan) bäri ata-babalarynyň başyndan geçiren agyr günleri barada söhbet açýarlar.
Gowşut han Hywa ýesirlerini ugradansoň, ýaşululary we nökerbaşylary çagyryp, maslahat edýär. Onda uruşda iki tarapdanam köp ýitginiň bolandygy, Hywa hanlygy bilen teke türkmenleriniň arasynda köp wagt bäri gamyş köpriniň bolandygy, emma Mädeminiň hatda öz halkyna we ýaşulularyna hem maslahat salman, duýdansyz gabahat işe girişip, uly betbagtçylyga sebäpkär bolandygy, şunlukda, indiden beýläk Sarahsda oturmagyň gorkulydygy, çünki Sarahsdaky täze galany özleriniň garşysyna göreşmek maksady bilen salnan hasaplap, Eýran şasydyr hanlarynyň howp salýandygy ýaly meseleleriň üstünde durulýar.
— Mary töwerekleri Mademiniň ölümine çenli Hywa hanlygyna garaşly türkmen begligi bolan-da bolsa, indiden beýläk Maryny Hywa garaşly raýat hasap etmeli däl. Aslymyzam ahally bolansoň, Ahal ýurdunyň-da ýagdaýy agyr bolansoň, indiden beýläk bize hanlygyň merkezini we ilini Mara eltmegi ahally ýaşulularam makulladylar — diýip, Gowşut han sözüniň ahyrynda aýdýar. Şondan soň Mara iberilen 5 wekil saryklaryň hany Sary hanyňka barýarlar we ýagdaýy düşündirýärler. Soňra bolsa özlerine Mary – Murgap derýasynyň bir gapdalynyň berilmegini haýyş edýärler. Saryk garyndyşlaryň hany we ýaşululary maslahatlaşyp, Mary etrabypdan ýer bermejekdiklerini Gowşut hana ýetirmegi aýdýarlar (1857).
1858-nji ýylyň başlarynda Gowşut hanyň iberen wekilleri Ahala – Gökdepä gelýärler. Olar Nurberdi hana habarlaryny berýärler. — Indi Sarahsda durarlyk ýok. Eýranyň agzy Sarahsda, Sarahsam Eýranyň agzynda. Aslymyzam, düýbümizem Ahal. Ahala barmakçy bolanymyzda «Ahalyň ýagdaýy öňem ýabygorly, gurakçylyk, ot-suw, öri meýdanlar çarwalar üçin ýetmezçilikli ýagdaýda. Garşyda duşmanlaryň has-da möwjeýän wagty. Iň gowusy Mara süýşüň» diýip, netijä gelipdiňiz. Biziň Mara barmagymyza-da saryk garyndaşlarymyzyň ýaşulusy Sary han garşy. Olar Murgabyň bol ýer-suwuna deň şäriklige razylyk berenoklar. Hatda uruşmaga-da taýyndyklaryny aýdýarlar. Uruş bolsa-da, nähak gan döküljek. Indi näme etmeli? — diýip, Gowşut hanyňkyda bolan maslahatyň netijesini hat hem dil üsti bilen aýdýarlar.

Nurberdi han aksakgallar bilen maslahatlaşandan soňra:
— Eger Sarahs Eýran bilen bulaşyk ýagdaýda bolsa, derrew olar apynyň (zäherli uly ýylan) agzyndan aýrylmaly-da Mara barmaly. Saryk garyndaşlaram razy bolarlar. Bardy-geldi kakabaşraklary uruşmakçy bolaýsalar-da, çarwa urşuny edersiňiz — taýak, gamçy ulanarsyňyz. Enşalla soňy düzeler, garyndaş aradyr, birek-biregi tanarlar. Biz häzir gökleň-ýomut garyndaşlaryň üstüne Japarguly hanyň baştutanlygynda eýranly leşgerler gelýär diýen habara görä, gyssagly kömege ugramakçy… Emma saryk garyndaşlaryň akylly sypaýylary kändir. Olar Eýran şasynyň öz dikmesi Baýramaly hanyň üsti bilen saryklary gadymy mekanyndan – Pendi, Şeýhi-Jüneýdi (häzirki Guşgy) sähralaryndan zor bilen gysylyp Mara getirilendigini bilýändirler. Gelenimizden soňra bararys, hemmesi oňyn çözüler — diýip, Nurberdi han ol wekilleri ýola salýar.

Şondan soňra sarahsly tekeler kem-kemden süýşüp, bir aýdan gijä galman, Mara barýarlar. Garrygaladaky söweşden ýeňişli gaýdan Nurberdi han öz wekilleri bilen Mara — Sary hanyňka, soňra Gowşut hanyňka baryp, kakabaşlaryň çaknyşyklaryny ýatyryp, Marynyň külli türkmene ortak ýurtdugyny, Hywa hanynyň raýatyndakylaryňam indi Gowşut hana degişlidigini, ata-baba gandüşer garyndaşdyklaryny düşündirip, özara parahatçylygy gazanýarlar. Soňra saryk garyndaşlaryň birnäçesi Ýolötene, birnäçesi bolsa Pendä, Şeýhi-Jüneýde (Guşga) gidýär. Birnäçesi bolsa Maryda galýar.
Saryk ýaşulularynyň maslahatyny alman, halkyna-da sala salman, Sary han zoňtarlyk edip, Eýran şasy Nasretdine arz edip, bolan ýagdaýlary aýdýar. Öňem yrsarap, nireden urup-ýarjagyny peýläp ýören Nasretdin Garrygalada ýeňlip gaýdan goşunynyň ahmyryny çykarmak üçin Mara çozmaga ykjam taýýarlanyp başlaýar.
Eýran şasynyň agyr ýaraglandyrylan goşunlary Hemze Mürzäniň serkerdeliginde 1861-nji ýylda Murgap derýasynyň ileri ýakasynda Nyýazmet (Porsy) galada düşüp, Gowşut han bilen söweş etjekdiklerini habar berýärler. Öňden habarly Gowşut han söweşe ykjam taýýarlanypdy. Ertesi türkmen ýigitleri gün dogmanka, eserdeňlik bilen Eýran goşunyna taran ugrap, Murgap derýasynyň ilersine geçip, uzyn ýaka düzülip, nyzam-tertip bilen taýýar bolup durýarlar.
Gowşut han eýranlylara birnäçe gezek töwellaçy iberse-de, olar urşa başlajakdyklaryny habar berýärler.

Eýran goşuny tarapyndan bir serdar gygyryp:
— Orta batyr-pälwanlaryňyzdan çykaryň! Ilki bilen, goý, pälwanlar güýç synanyşsynlar! — diýýär.

Eýran goşuny tarapdan bir pälwan gara atyny münüp, orta çykyp durýar-da: «Mubarys, bura gel, başyňy kesip aparar men» diýip gygyrýar.

Gowşut han: — Hany ýigitler, şol pälwanyň garşysyna kim çykjak? — diýýär.
— Biz çykarys! — diýip, Gurbanmeňliniň ogly Çebşek batyr dor atyny sürüp öňe çykýar. Gowşut han onuň atynyň çekisini çekýär, atyny-ýaragyny synlap: — Bar, işiňi hak oňarsyn! — diýip, pata berip ugradýar.

Atyny ýüzin saldyryp barşyna Çebşek batyr ýüzüniň ugruna gylyjyny çalasynlyk bilen salyp, onuň gylyjyny gaçyrýar hem atynyň badyna ol batyry dartyp, atynyň öňüne kese basyp, yzyna dolanýar. At salyp gelşine onuň boýun damaryndan sol eliniň güýçli penjesi bilen tutup, sag ýumrugy bilen bolsa guluň türresine urup, dolanyp gelýär.

Haçan-da nökerler: — Eý, pälwan gul, saňa näme boldy? — diýip soranlarynda, ol gözüni açalak-ýumalak edip: — Bilmeräm, walla, men bura gelip men, megerem, meni ýyldyrym urup, bura getirendir. Kuwwaty çohdy, aman-zamanymy bermidi! — diýýär.

Soňra olardan ikinji batyr orta çykyp bilmändir.

Iki tarapdan agyr goşun biri-biriniň üstüne çozup, uly gan-döküşikli uruş başlanýar. Söweş birnäçe gün dowam edip, ahyrsoňy duşman ejizläp, arka berip, gaçyp başlaýar. Nurberdi hanyň ýany bilen gelen ahally serkerdeleriň goşunlarynyňam ýetişmegi netijesinde basybalyjylar gaty aljyraňňylyga düşüp, aman dileýär. Tekeler duşmanyň berkitmede ýatan goşunlaryny-da, çeträkde ýatan goşunlaryny-da ýesir alýarlar. Olar Hemze Mürzäniň goşunynyň gelip ornaşan ýeriniň daşyna aýlanyp, arkalaryndan hüjüm edip, aljyraňňylyga salýarlar. Gowşut hanyň otrýady Eýran goşunynyň yzyndan gelýän ýüklerini, sülsatlaryny Sarahs bilen aralykda oljalaýarlar.
Gije, daňdanlar suw almaga baran duşman nökerlerini suwuň boýundaky gamyş tokaýlarynyň arasynda bukuda ýatan teke ýigitleri duýdansyz tutup, suwa çümdürip, suwuň içi bilen äkidýärler. Eýran goşunynyň toplarynyň atylyşy bilen öwrenişenden soň, türkmen jigitleri ondanam gorkmandyrlar. Şeýlelikde, söweşiň ahyrky güni adatdakydan hem aýylganç bolýar. Porsuýan boýundaky gazaply söweşler netijesinde, duşmanlar ýeňlip, dagap başlaýar. Ýaraglaryny taşlap, çök düşüp oturýarlar. Käbirleri azan aýdyp durýarlar. Garaz, gaçyp dargan goşunyň içinde ölmän, yzyna gaýdyp barany barmak basyp sanaýmaly bolýar.
Haçan-da Horasanyň (Maşat) hany we Eýran şasy öz ýeňilmez derejede taýýarlap ugradan goşunynyň masgara bolup ýeňilendigini eşidenlerinde başlary aýlanyp, ynanjagyny-ynanmajagyny bilmän, akyl-huşy çaşyp: «Ne oldy, zernigar-zaňňar» diýip, başyny iki baka ýaýkap durýar. Bu uruşda Gurbanmeňli ogly Çebşek batyr ýaly ýigitleriň ençemesi wepat bolýar. Şol uruş bolan ýere bolsa soň-soňlar Porsuýan (maslyklaryň porsaşyp ýatmagy sebäpli) diýlipdir.
Mary, Ahal hanlyklarynyň birleşen güýjünden ýeňlen şa goşuny Nyýazmet (Porsy) galadan gaçyn gaýdansoň, wepat bolanlaryň ýasy tutulyp, ençeme gün sadaka berilýär, aýat-töwir okalýar.
1861-1862-nji ýyllaryň sepgidinde Gowşut han uly maslahat geçirýär. Ol il bähbidini arap, edilmeli işler baradaky gürrüňini jemläp durka, Nurberdi hanam ýaşululardyr serdarlary bilen myhmançylyga gelýär. Myhmanlaryň hormatyna üç günläp toý tutulýar. Myhmanlar birnäçe günläp bu ýerde bolýarlar. Saryk-salyr ýaşulularyny-da çagyrýarlar. Olar bilen ata-baba garyndaşlyklaryny ýatlaşýarlar.
Goşundy-2 (https://gyzgyn.com/228/gowsut-han-1823-1878?show=230#c230): Gowşut han dowamy (2). Gowşut han myhmanlar gaýtmanka, öz wekillerini we nökerlerini çagyryp, maslahat geçirýär. Şonda ol üç meseläni orta atýar:
1. Ahal ýurdy we Ahal hanlygy teke türkmeniniň esasy hanlygy bolmaly, şoňa görä-de Mary hanlygy we Mary hany Ahal hanlygyna we hanyna garaşly han bolup durmalydyr.
2. Nurberdi hany teke türkmenleriniň hany diýip müwessa bilip, ony hanlar hany etmeli.
3. Ýokardakylar bilen ugurdaşlykda Nurberdi hanyň abraýyny tutup, oňa abraýly ýeriň maşgalasyny alyp bermeli. Maryda-da bir öýüni dikeltmeli. Ýer-suw, mülk berip, öz islän ýerinde oturtmaly. Nurberdi han Ahalda ýa-da Maryda bolanda-da öz öýünden örse, hemme tarapdan gelşikli we laýyk bolar.
Ýaşulular Gowşut hanyň tekliplerini makullaýarlar, ýöne abraýly ýeriň maşgalasyny tapmagy onuň özüne ynanýarlar.
Şondan soň Gowşut han Marydaky gajar urşunda wepat bolan Çebşek batyryň garyndaşy, Töre sokynyň gyzy, Hangeldi sokynyň uýasy Güljemaly Nurberdä alyp berýär. Nikalap, üç günläp uly toý edýärler. Soňra Gowşut han bir wagt özünden öýkeläp, Sarahsdan giden Hojamşüküri getirtmek üçin birnäçe ýaşululary we düýekeşli kerweni ugradyp, töwella bilen ony Mara göçürip getirýär. Ony ýene-de özüniň iň ýakyn maslahatçysy edinip, onuň islegi boýunça öz obasy Wekilbazarda oturdýar.
Gowşut han aksakgallar bilen maslahatlaşyp, Eýran we owgan çäklerine çenli dagap ýören salyr we saryk garyndaşlaryň gadymy mekanlary bolan Sarahsa we Pendi ýurduna ýygnanmagyny gazanýar. 1865-nji ýyl töwerekleri Marynyň gülläp ösen döwri hasaplanylsa-da, daşky duşmanlaryň howpunyň güýçlenýän wagtydy.
1868-nji ýylda Buhara emiriniň üstüne rus patyşasynyň goşuny çozuşa taýýarlanýar. Gowşut han Buhara emiriniň özüni kömege çagyrýandygy baradaky habary Kaspi tarapdan gelýän rus basybalyjylaryna garşy taýýarlanyp ýören hanlar hany Nurberdä ýollaýar-da, özi Buharadan gelen wekiller bilen agyr goşun çekip kömege ugraýar. Emma olar fronta ýetmänkä, Zerbulak beýikligindäki söweşde Buharanyň goşuny ýeňlip, rus generaly Kaufman bilen ýaraşyk baglaşanlygy sebäpli, Gowşut hanyň goşuny uruşsyz yzyna dolanýar.
Soňra Gowşut han goranyş galanyň gurluşygyny has-da güýçlendirýär we 1874-nji ýyllarda tamamlaýar.
Sarahsdan Mara göçülip barlanda (1858 ý.), gedaý sypatyna giren Aly han atly rus ofiseri – içalysy peýda bolýar. Ýerli halk oňa Aly mülhit diýip at berýär. Ol haramzada gyş wagtlary çilimsazlyk edip, tomsuna gara meşikde suw satyp gezen. Bu ýerde 15 ýyla golaý bolup, Nurberdidir Gowşut han dagyň gizlin maslahatlaryny, harby syrlaryny, maksat-planlaryny bilýär we aram-aram ýitirim bolýar, öz baýarlaryna habar berip durýar. Ol kezzap ahyrsoňy ynama girip gala aralaşýar, hyzmatkärlige ýetýär. Şunlukda, erbet derman-däri bilen üpjün edilen mülhit şol yzarlap ýörşüne, amatly pursat tapyp, hanyň petekli aýakgabynyň içine we peteginiň aşagyna iýiji keselini döredýän dermany gaýym dökýär. Onsoň ýakyn günlerde: «Gowşut hanyň aýagyndan ýara dömüpdir» diýlen şum habar ýaýrap başlaýar, emma Aly mülhit welin, eýýäm zym-zyýat, ýitirim bolýar. Ol pürsüýäniň ýaramaz niýetlidigini diňe şondan soň bilip galýarlar.
Şondan soň Gowşut hanyň aýagyndan dörän iýiji keseli ýaýrap ugraýar. Han aýagynyň çapylmagyny soraýar, emma bu teklip wagtynda bitirilmänsoň, kesel ýokaryk – ýürege çenli ýaýraýar. Şunlukda, 1878-nji ýylda türkmeniň abraýly serkerde hany – Gowşut han (56 ýaşlarynda) rus içalylary tarapyndan awulanyp öldürilýär. Ol Marynyň golaýyndaky Hoja Abdylla gonamçylygynda jaýlanýar.
Gowşut han ölensoň, onuň ornuny tutan mypasyp adam bolmandyr. Daşky duşmanlaryň hileli täsirleri netijesinde bulaşyklyk, oňşuksyzlyk güýçlenýär. Täçgök serdar öz syçmaz tiresi bilen Mäne-Çäçä, Hojamşükürem Mary aýagyna — Tejene göçýär.
Gowşut hanyň ölümi külli türkmen üçin agyr we uly ýitgi bolan bolsa, duşmanlar üçin örän amatly utuş bolýar.
Şondan soň türkmen halky uzak ýyllaryň dowamynda köp sanly muşakgatlara, zulum-sütemlere döz gelmeli boldy. Ýöne «Öňüm gelenden soňum gelsin» diýlişi ýaly, ata-babalarymyzyň — erkin ýaşamagy arzuwlan türkmenleriň asyrlar boýy ýüreklerinde besläp gelen özbaşdak, garaşsyz, berkarar döwleti döredildi. Goý, biziň Türkmenistan döwletimiz demirgazyk ýyldyzy kimin parlap, ebedi dowam edip, uzaklara şöhle saçsyn.

Döwletmämmet Azady (1700-1760)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 00:51:08 +0000

Döwletmämmet — Azady XVIII asyrda ýaşan türkmen şahyrlarynyň arasynda iň görnüklileriniň biridir. Ol öz eserleri bilen edebi mirasymyza saldamly goşant goşan görnükli alym, ussat şahyr hökmünde tanalýar. Şahyryň türkmen klassyky edebiýatynyň, filosofik we jemgyýetçilik-syýasy pikiriniň ösüş taryhynda bitiren hyzmatlary diňe şular bilen çäklenmeýär. Ol birtopar türkmen şahyrlaryny-da terbiýeläp ýetişdirýär. Ogly Magtymgulyny, ýegeni Gurbandurdy Zeliliniň, ussat şahyr bolup ýetişmeklerinde onuň ýakyndan alada edendigi aýdyň duýulýar.
Döwletmämmet — Azady takmynan 1700-nji ýylda Etrek derýasynyň boýunda, dürli hünärlerden habarly Magtymguly Ýonaçynyň maşgalasynda eneden bolýar. Şahyryň kakasy ýaşlykdan ýetim galýar, köp horluklary başdan geçirýär. Her halda il-günüň, özi ýaly garyp-gasarlaryň, goldamagy bilen, ol hem köpüň hataryna goşulýar, öýli-işikli bolýar. Magtymguly Ýonaçy zähmetsöýer adam bolupdyr. Ol daýhançylyk, at eýer-esbaplaryny ýasamak, zergärçilik bilen meşgullanypdyr. Ol öz el hünäri bilen halk arasynda uly hormata eýe bolupdyr. Bu barada halk rowaýatlarynyň birinde şeýle gürrüň berilýär:

«Magtymguly ýonaçy 40 ýaşlarynda…
Atanyýaz Kadyr handan:
– Men daýhan durar ýaly kim bar?—diýip sorapdyr. Ondan soň Atanyýaz Kadyr han:
– Gerkezde milletiň köpüsi gyşyklardandyr — diýip, şol tireden bolan bir adamynyň öýüni salgy berýär.
Magtymguly Ýonaçy bir gyşygyň öýünde boluberýär. Ol bolýan öýi bolsa Magtymguly Ýonaçyny ogullyk alýar. "Bu her wagt hem özümiziňki bolar" diýip, agasynyň ýetişen gyzyny hem oňa alyp berýär. Şondan soň Magtymguly Ýonaçyda gerkezde gyşyklara saýylyp gidýär. Şeýlelikde, Magtymguly Ýonaçy ýetimlikden çykyp, özbaşdak öýli-işikli bolýar.
Magtymguly Ýonaçy pişekär adam bolupdyr. Ol atlara ýona tiker eken, uýan, gamçy, çeki eder eken. Aýal tarapynyň işi meşik düýplär eken hem-de az-owlak kümüş ussaçylygyny edip, ýüzük-püzük we şuňa meňzeş şaýlary ýasar eken. Ol başga zada göz gezdirmändir, özüniň girdejisini artdyrjak bolmandyr. Iliň näme hyzmaty bolsa irinmändir. Şonuň üçin il hem "Bu biderek adam däl" diýip, Magtymguly Ýonaçy babamyzy gowy görer eken…
Magtymguly Ýonaçy ýetim-esirlikde, hor-homsy günde ýaşan-ogly bolýar. Oňa Döwletmämmet (Garrymolla) at dakylýar. Ýonaçy 66 ýaşynda aradan çykypdyr».

Magtymguly Ýonaçy ýetim-ýesirlikde, hor-homsy günde ýaşanlygy sebäpli, ylym-bilim alyp bilmeýär. Ol sowatsyzlykdan kösenýänligi üçin ogly Döwletmämmedi ýaşlykdan okuwa berýär, oňa öz döwrüniň ýokary ylmyny almaga mümkinçilik döredýär. Döwletmämmet başlangyç bilimi öz obalarynda Nyýaz Salyh diýen adamyň elinde alýar. Ol mekdebi tamamlandan soň, daýylarynyň kömegi bilen Hywa medreseleriniň birine okuwa gidýär. Azady şol ýerde düýpli ylym-bilim alýar, döwrüniň görnükli alymy bolup ýetişýär. Akademik A.N. Samoýlowiç ylym-bilim babatdan "…Türkmenleriň dürli tirelerinden maňa belli bolan şahyrlarynyň arasynda Magtymgulynyň kakasynyň mertebesinde goýar ýaly adam hem ýok" diýip ýazýar.
Azady mekdep-medresede alan ylmy bilen çäklenmeýär. Ol onuň daşyndan hem köp ylymlary öwrenipdir. Şahyr arap, pars hem-de köne çagataý dillerini oňat özleşdirip, şol dillerde ýazylan Gündogaryň taryhyny, filosofiýasyny, edebiýatyny gowy bilipdir. Ol şygyr düzüliş kadalaryndan, ritorikadan, logikadan, medisinadan we beýleki ylymlardan-da ýakyndan habarly bolupdyr. Azadynyň medisina degişli konspekti hem-de şahyryň şahsy kitaphanasyndan biziň günlerimize çenli saklanyp galan bir golýazmanyň (bu golýazma häzir TSSR-nyň Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň golýazmalar fondunda saklanýar. 546 nomerli bukja) ýazgylary onuň köp ylymlar bilen içgin gyzyklanandygyny, gözyetiminiň, dünýägaraýşynyň diýseň giň bolandygyny görkezýär. Azadynyň awtografy bolan bu golýazma onuň geçen durmuş hem döredijilik ýoluny öwrenmekde iň ygtybarly hem-de gymmatly dokumentleriň biri hasaplanýar.
Döwletmämmet — Azadynyň esasy käri oglan okatmak bolup, ol maldarçylyk, ekerançylyk bilen-de meşgullanypdyr. Şahyr adamkärçiligi, parasatlylygy, zähmetsöýerligi bilen halk arasynda giňden tanalypdyr. Ol külli türkmeniň ýaşulusy, ýakyn maslahatçysy hökmünde hormatlanypdyr. Azady hemişe halkyň jümmüşinde ýaşap, olar bilen bir howadan dem alypdyr, hemişe olaryň hyzmatynda bolupdyr. Şonuň üçin halk şahyry tüýs ýürekden söýüpdir, ony ýakyndan goldapdyr. Bir rowaýatda Azadynyň zähmetsöýerligini halkyň hormatlan adamy bolandygy barada şeýle gürrüň berilýär:

«Döwletmämmet oba oglanlaryny okadar eken. Ol mundan başga az-owlak çarwaçylyk hem daýhançylyk bilen-de meşgul bolupdyr. Munuň ekin-tikin hojalyk işlerine uly ogullary Muhammetsapadyr Abdylla kömek eder ekenler. Ol bir çeşmäni bejerip, ekmäge başlaýar, munuň eken gawun-garpyzy, kädisi, jöweni gowy bitipdir. Azady ekin ekmekde ilata görelde görkezipdir. Şondan soň beýleki çarwalar hem çeşmeleri bejerip ekin ekip başlaýarlar.
Bir ýyl açlyk bolupdyr. Döwletmemmet öz eken ýerinden önen ähli hasyly jemagata paýlapdyr.
Başga bir ýyl Döwletmämmediň hem eken ýerleri hasyl bermeýär. Jemagat öz eken gallalaryndan eltip, onuň öýüni bugdaýdan doldurýar. Döwletmämmet elmydama halk bilen baglanyşykly bolup, olara dürli maslahatlar berer eken. Azady argyş bahanasy bilen köp ýerleri gezipdir. Haramylar hem onuň kerwenini talamakdan çekiner ekenler».

Döwletmämmet — Azady şol döwür türkmen durmuşynda dowam eden jemgyýetçilik-syýasy, taryhy wakalardan çetde durmandyr. Ýurduň tozgunçylygyny, halk köpçüliginiň agyr horluklary başdan geçirýändiklerini gören şahyr zulum-süteme, ekspluatasiýa garşy göreş alyp barypdyr. Ol Hanaly han ýaly zalym hökümdarlaryň, gahar-gazabyndan, gara güýçlerinden gorkmazdan, olaryň wagşyçylykly hereketlerini paş edipdir. Döwletmämmet — Azady türkmen ýaşulularynyň, hatarynda Eýran, Owganystan ýaly goňşy döwletler bilen geçirilen gepleşiklere-de gatnaşýar. Şahyryň ogullary Muhammetsapadyr Abdylla bolsa Çowdur hanyň ýolbaşçylygynda Owganystana gidenlerinde ýolda garakçylaryň elinden heläk bolýarlar.
Azady şeýle uly döwlet ähmietli işler bilen birlikde geljekki şahyr Magtymgulyny terbiýeläp ýetişdirmäge, oňa düýpli ylym-bilim bermäge-de köp wagt, uly zähmet sarp edýär.
Şahyr Buzlypolat, Çowdur han, Durdy şahyr ýaly şol döwür türkmen jemgyýetçiliginiň progressiw pikirli birnäçe görnükli wekilleri bilen ýakyn aragatnaşyk saklapdyr.
Döwletmämmet — Azady altmyş ýaşap, 1760-njy ýylyň 22-nji martynda aradan çykýar. Şahyryň ölümi baradaonuň ogly Magtymguly «Atamyň» atly mersiesini (elegiýasyny), ýazypdyr. Onda şeýle maglumat berilýär:

Altmyş ýaşda, nowruz guni, lu ýyly,
Turdy ajal, ýolun tutdy atamyň.
Bu dünýäniň işi beýlemiş, beli?
Ömrüniň tanapyn kesdi atamyň.

Şahyr Etrek derýasy bilen Soňudagyň aralygyndaky Aktokaý diýen ýerde, "Garrymolla" gonamçylygynda jaýlanýar.

DÖREDIJILIGI:
Döwletmlmmet — Azadynyň edebi mirasynyň aslynda nä derejede bolandygyny anyk takyklamak kyn. Doly görnüşde bolmasa-da şahyryň döreden eserleriniň birnäçesi biziň günlerimize ýazuw üsti bilen gelip ýetipdir. Azady ençeme gazallaryň, rubagylaryň hem-de "Hekaýaty-Jabyr Ensar", "Behiştnama", "Wagzy-Azat" poemalarynyň awtorydyr.
Beýleki XVIII—XIX asyr türkmen klassyklarynyň köpüsinden tapawutlylykda, Azady Gündogar edebiýatynyň tradisiýalaryny giňden dowam etdirip, öz eserlerini kitaby stilde (köne çagataý dilinde) ýazypdyr. Onuň döredijiliginde Abulkasym Ferdöwsiniň (940—1020), Nyzamy Genjewiniň (1141 —1203), Sagdy Şirazynyň (1208—1292), Abdyrahman Jamynyň (1414—1492), Alyşir Nowaýynyň (1441—1501) täsiri has-da aýdyň duýulýar.
Azadynyň gazallary, rubagylary filosofik, ahlak-didaktiki, sosial-tankydy motiwli eserler bolup, olarda şahyryň jemgyýetçilik-syýasy, filosofik garaýyşlary, adamkärçiligiň gowy gylyk-häsýietleri baradaky öwüt-ündewleri beýan edilýär. Onuň "Dad heý", "Bu hal ile", "Dürli nygmat käni bar" atly gazallarynda sosýal mazmun has-da güýçlüdir. Şahyr XVIII asyr türkmen durmuşynyň dürli nogsanlyklaryny aýtmak bilen, öz döwründen, onuň gurluşyndan şikaýat edýär. Ol özi ýaly ýüz-münlerçe garyp-gasarlaryň arzuw-umytlarynyň hasyl bolmaýandygyny gynanç bilen şeýle beýan edýär:

Uçmak istär dalmynyp, köňlüm guşy maksat sary,
Ýaýylyp, ýel almady parlap, bu synyk bal ile.

Azadynyň şygyrlary özünden soňky ýaşap geçen şahyrlaryň, birnäçesiniň ünsüni özüne çekipdir. XVIII asyr özbek şahyry Pälwanguly Rownak, XIX asyr türkmen şahyry Gurbandurdy—Zelili dagy onuň "Dad heý" atly gazalyna nezire ýazypdyrlar.
Şahyryň rubagylarynyň hemmesi diýen ýaly zeýrenç, gözýaş dökmek äheninde düzülip, olar pessimizme, göwnüçökgünlige ýugrulypdyr. Şonuň üçin olaryň ideýa-çeperçiligi-de gowşakdyr.
Azadynyň "Hekaýaty-Jabyr Ensar", "Behiştnama" poemalary dini häsiýetde ýazylanlygy, öwredijilik hem terbiýeleçilik ähmiýetiniň pesligi sebäpli, halk arasynda giňden ýaýramandyr. Her halda olarda hem şahyryň geçen durmuş hem döredijilik ýoluny, şonuň ýaly-da türkmen edebiýatynyň beýleki käbir meselelerini öwrenmek üçin azda-kände maglumatlar berilýär.
Şahyryň, bize galdyran edebi mirasynyň, iň ähmiýetlisi onuň, "Wagzy — Azat" kitabydyr. Bu poema Azadynyň döredijiliginiň naýbaşy bolmak bilen, bütin türkmen klassyky edebiýatynyň, taryhy boýunça-da original eserleriň biridir.

ÇEŞME: Gollanma

Garajaoglan (1606-1679)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 00:39:58 +0000

Garajaoglan şahyryň edebi lakamydyr. Onuň çyn ady Hasan bolmaly. Kakasyna Gara Ylýas diýer ekenler. Garajaoglan dünýä inende, ata-enesi oňa Akgoýunly türkmen döwletini dolandyran Uzyn Hasanyň adyny dakýar. Çyn adynyň Hasan bolandygy barada şahyryň özem goşgularynda ýatlap geçýär:

Garajaoglan Hasan adym,
Gözellerde galdy dadym.

Garajaoglan çarwa durmuşynda ýaşap, ýaşlykdan owlak-guzy bakyp ýören wagtlary saz çalyp, aýdym aýtmagy, goşgy düzmegi öwrenýär. Şol döwürde ol Oglan bagşy, Oglan şahyr diýip adygýar. Soňra kämillik ýaşyna ýetende bolsa, boý-syratyna garap, garaýagyz bolany üçin, Garajaoglan ady ýörgünli bolup gidiberýär.
Şahyryň ömür beýany we döredijiligi barada köp işler alyp baran Jahyt Öztelli Ahmet Hamdy Ependiniň (1831-1911) gündelik görnüşindäki ýazgylaryny Garajaoglanyň geçen durmuş ýoluny hem-de edebi mirasyny öwrenmekde ygtybarly çeşmeleriň biri hasaplapdyr. Ol Türkiýäniň Warsak obasynda ýaşaýan saýylogullary türkmenleriň arasynda bolup, Garajaoglana degişli köp maglumatlary toplapdyr. Ol şahyryň aslynyň türkmenleriň saýylogullary taýpasyndandygyny, kakasynyň Gara Ylýas, öz adynyň hem Hasan diýlip atlandyrylandygyny ýazga geçiripdir. Bu aýdylanlary Garajaoglanyň öz goşgulary-da kepillendirýär:

Kozan dagyndan neslimiz,
Ary türkmendir aslymyz,
Warsakdyr durak ýerimiz,
Ýat ilde ýar eglär bizi.

Türkmenistanda ýazylyp alnan maglumatlarda Garajaoglanyň Magtymgulynyň öňüsyrasynda Balkan, Soňudag sebitlerinde ýaşap geçendigi aýdylýar. Onuň ýaşlyk hem ýetginjeklik ýyllary şol töwereklerde geçen bolmaly. Soňra haýsydyr bir sebäbe görä, Garajaoglan dogduk diýaryndan çykyp gitmäge mejbur bolýar. Ol türkmenleriň uly döwletler guran ýurdy bolan Kiçi Aziýa – Türkiýä baryp düşýär. Şol ýerde-de ol köp welaýatlary aýlanyp, türkmen ýaýlalarynda, obadyr şäherlerinde şirin owazy bilen arkadaşlaryna aýdym aýdyp, goşgy okap beripdir. Halk irki döwürlerde şeýle aýdymçylary ozan, soňraky döwürlerde bolsa aşyk ýa-da bagşy diýip atlandyrypdyr.
Garajaoglanyň ömür beýany hem döredijiligi barada halk arasynda hekaýatlardyr rowaýatlar hem aýdylyp gelinýär. Olaryň köpüsinde şahyryň durmuş hem döredijilik ýoly bilen bagly haýsydyr bir durmuş hakykaty bolup, ol soňra rowaýata öwrülip gidipdir. Türkiýede halk tarapyndan şahyr barada «Garaja Oglan bilen Meňli gyz», «Garaja Oglan bilen ýaýla gözeli», «Garaja Oglan bilen Garagyz», «Garaja Oglan bilen Elip gelin» atly dessanlar döredilipdir. Bularyň köpüsi timarlanyp, heniz hakyky dessan görnüşine girip bilmändir. Olarda wakalaryň beýany, şeýle hem olara gatnaşýan gahrymanlaryň keşbi örän ýöntem beýan edilýär. «Garaja Oglan bilen Meňli gyz» atly dessan şolaryň arasynda belli bir derejede kämil, çeper görnüşe giripdir.
Garajaoglanyň döreden eserleri kätipler tarapyndan doly ýazga geçirilmändir. Şahyryň goşgulary ozanlar, bagşylar tarapyndan aýdym edilip aýdylyp, nesilden nesle geçip, biziň günlerimize gelip ýetipdir. Bu ýörelge häzirem dowam edýär. Şonuň üçinem onuň edebi mirasynyň möçberini kesgitlemek kyn. Her halda edebiýatşynaslar şahyryň eserleriniň hata geçen nusgalaryny aýyl-saýyl edip, onuň belli bir derejede möçberini anyklapdyrlar. Häzirki hasaplamalara görä, Garajaoglanyň dört-bäş ýüz goşgusy bolupdyr diýlip aýdylýar.
Türkmenleriň arasynda häzirki wagta çenli awtory näbelli hasap edilýän "Garajaoglan" dessany hem onuň özüniňki bolmagy ahmal .Garajaoglanyň döredijiliginiň temetikasy giň.Onuň goşgularynyň agramly bölegini söýgi lirikasy tutýar.Mundan başgada Watana, il güne ,söýgi dostluk, agzybirlik, edep-ekram meseleleri hem gozgaýar.1991-nji ýylda Türkmenistanda A.Mülkamanowanyň "Goşgular ýygyndasynda" Garajaoglanyň 90 goşgusy çap edildi. Olardan "Aýralyk", "Säher ýeli", "Gyrmyzy","Diller içinde" we başgalar.
Şahyryň 400 ýyllygyna bagyşlanyp 2006-njy ýylda "Garajaoglan" atly goşgular ýygyndysy çap edildi.

ÇEŞME: Gollanma
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/226/garajaoglan-1606-1679?show=248#c248): Garajaoglan "Gara dälmi" goşgysy.

Maña gara diyen gelin,
Gözleriñ gara dälmidir?
Özüni söydüren gelin,
Gashlaryñ gara dälmidir?

Gözel, men seni islärin,
Gül bile seni beslärin.
Ay yüzüñi höwerlärin,
Zülpleriñ gara dälmidir?

Boyuñ uzyn, biliñ ince,
Yañaklary bolmush gunca.
Seret göwse düshen saca,
Örümi gara dälmidir?

Utanar men, akar derim,
Görküñe tay yokdur, perim.
Iñ owadan görgen yerim,
Saclaryñ gara dälmidir?

Maña gara diyip yörme,
Möwlam yaratmysh, har görme.
Ala göze syya sürme,
Çekdigiñ gara dälmidir?

Hindi, Yemenden cekiler,
Iner Bagdada döküler.
Dürli tagama sepiler,
Garaburc gara dälmidir?

Köllere ak guwlar geler,
Ak göwsünde, gara meñler.
Müsürde coh baylar bolar,
Gullary gara dälmidir?

Ceshma gonan ak guwlaryñ,
Ganaty görki suwlaryñ,
Cöldäki arap begleriñ,
Cadyry gara dälmidir?

Iller kändir gonup-göcen,
Läle, sünbulden don bicen,
Aga-begler söyüp icen,
Kofeler gara dälmidir?

Öy öñünden suwlar akar,
Gözelleri göze bakar,
Huplar saclaryna dakar,
Sünbüller gara dälmidir?

Garajaoglan diyer, inshalla,
Görenler diysin: “Ey, Alla!”,
Gara donly ol Beytulla,
Örtüsi gara dälmidir?

Gaýgysyz Serdarowiç Atabaýew (1887-1937)

gyzgyn — Tue, 04 Dec 2018 00:17:44 +0000

Häzirki türkmen döwletiniň düýbüni tutujylaryň biri, sowet partiýa we döwlet işgäri, Orta Aziýada sowet häkimiýetini gurmak hem pugtalandyrmak baradaky işe işjeň gatnaşyjy, Türkmenistanyň ilkinji hökümet başlygy.
Gaýgysyz Atabaýew1887-nji ýylyň oktýabr aýynda Tejen uýezdiniň Mäne obasynda Täçgök serdaryň maşgalasynda dünýä inýär. Alty ýaşynda ýetim galýar. Ol başlangyç bilimi Tejendäki ýerli rus mekdebinde alýar. 1907-nji ýylda Daşkentdäki mugallymçylyk seminariýasyny gutarýar. Seminaride okan döwründe rewolýusion herekete goşulýar hem patyşa polisiýasy tarapyndan yzarlanyp başlanýar.
Gaýgysyz Atabaýew 1907-1912-nji ýyllarda Maryda we Bäherdende ýerli ors mekdebinde mugallymçylyk edýär. Ýerli halk wekillerine mugallymçylygy ynanmazlyk barada Ors patyşalygynyň magaryf ministriniň beren buýrugy esasynda Gaýgysyz Atabaýew mugallymçylykdan boşadylýar. Şonda soň 1912-1917-nji ýyllarda Mary bankynda işläpdir. Oktýabr rewolýusiýasy ýeňenden soň, Maryda sowet häkimiýetini guramak hem pugtalandyrmak ugrunda tutanýerli göreşýär.
1917-1918-nji ýyllarda işçiler we soldatlar deputatlarynyň Mary uýezd sowetiniň türkmen seksiýasynyň ýolbaşçylarynyň biri, uýezd azyk komitetiniň başlygy, Mary uýezd sowetiniň ispolkomynyň başlygynyň orunbasary, 1919-njy ýylyň iýun aýyndan bolsa başlygy bolup işleýär. 1919-njy ýylyň noýabryndan 1920-nji ýylyň iýulyna çenli Zakaspiý oblast rewolýusion komitetiniň başlygynyň orunbasary, Türküstan ASSR –niň Ýer işleri halk komissary, 20-nji ýylyň sentýabryndan Halk Komissarlar Sowetiniň başlygy wezipelerine saýlanýar. Şol bir wagtda-da Fergana frontunyň rewolýusion sowetiniň başlygy bolýar. 1923-nji ýylyň iýunyndan Buhara Halk Sowet Respublikasynyň Nazirler-Ministrler sowetiniň başlygynyň orunbasary bolýar. 1924-nji ýylyň oktýabryndan Türkmenistan rewolýusion komitetiniň (Türkmenistan SSR-niň ilkinji hökümetiniň), 1925-nji ýylyň fewralyndan Türkmenistan SSR Halk Komissarlar Sowetiniň başlyklygyna saýlanýar hem ömrüniň ahyryna çenli 13 ýyllap dynuwsyz şol wezipede işleýär.
1922-nji ýylyň oktýabryndan RSFR-iň Milletler işleri baradaky Halk Komissarlygynyň kollegiýasyna agzalyga saýlanýar. 1935-nji ýylda Lenin ordeni bilen sylaglanýar.
1937-nji ýylyň tomsunda Türkmenistanda başlanan tutha-tutluklaryň sebäbini anyklamak hem bu işi togtatmak maksady bilen Gaýgysyz Atabaýew Moskwa gidýär hem Stalin bilen duşuşmak isleýär. Ýöne ondan kiçiräk ýolbaşçylar, köne tanşy Kaganowiç bilen duşuşyp, onuň öýünde Türkmenistanda Moskwa tarapyndan edilýän eden-etdilikler barasyndaky aladalaryny gürrüň berýär. Kaganowiç howsala düşere esasyň ýokdugyny aýdyp, Ýežowyň ýanyna barmagy maslahat berýär. Ol Lubýanka – NKBD-niň edarasyna – Ýežowyň ýanyna 1937-nji ýylyň 11-nji iýulynda barýar hem şol ýerden gaýdyp çykmaýar.
Atabaýewe "Türkmen azatlygy guramasyny" döretmekde, daşary ýurtlardaky milletçi kontrrewolýusion guramalara içalyçylyk etmekde günä bildirilipdir, surnukdyryjy, ynsanlyk mertebesini kemsidiji soraglar 1938-nji ýylyň fewralyna çenli dowam edipdir. Ahyrsoňy Atabaýew: "Siziň özüňiz kontrrewolýusion iş bilen meşgullanýarsyňyz, arassa adamlara töhmet atýarsyňyz, halk duşmanlary siziň özüňiz" diýip, oturan pola çüýlengi oturgyjyny goparyp, sülçiniň depesinden indirýär, şol wagt Atabaýew sorag edilýän kabinetde atylyp öldürilýär hem şol günüň ertesi oňa ölüm jezasy çykarylýar hem hamana şol hökümden soň atylyp öldürilen hökmünde resmileşdirilýär.
2000-nji ýylda Moskwadaky "Memorial" guramasy Stalin repressiýasynyň pidalarynyň sanawyny kitap görnüşinde çap etdi. Şol kitapda Gaýgysyz Atabaýewiň ady hem bar.
Gaýgysyz Atabaewiň jesedi başga-da 4.5 müň adam bilen bilelikde Moskwa şäherine degip duran "Kommunar" sowhozynda – Sewernaýa Butowo diýen ýerde doganlyk mazarda.
1967-nji ýylda Aşgabatda Atabaýew hem Podwoýsk köçeleriniň çatrygynda Gaýgysyz Atabaýewe Ýadygärlik bina edildi. Gynansakda geçen asyryň 90-njy ýyllarynyň ortalarynda ol ýadygärlik aýryldy.
Türkmen okyjylaryna meşhur ýazyjy Berdi Kerbabaýewiň Gaýgysyz Atabaýewe bagyşlap ýazan "Gaýgysyz Atabaý" atly romanyny mälimdir. Bu eser esasynda "Gaýgysyz Atabaý" atly kinofilmi hem düşürildi.

ÇEŞME: Gollanma

Wladimir Wladimirowiç Putin

gyzgyn — Wed, 14 Nov 2018 07:01:09 +0000

Wladimir Wladimirowiç Putin (Rusça doly ady: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин) Russiÿa Federasiÿasynyñ şu wagtky Prezidentidir. Putin 7-nji Oktÿabr 1952-de Sowÿet Soÿuzynyñ Leningrad şäherinde Dünÿa gelÿär. Ol 1999-2000 we 2008-2012 ÿyllary arasynda RF-nyñ Premÿer Ministri bolandyr. 2000-2008(1-nji gezek Prezidentlik döwri) we 2015-nji ÿylyñ 7-nji maÿ aÿynda bolsa 2-nji gezek Prezident wezipesine saÿlanandyr. Bulardan daşary Putin, Birleşen Russiÿa Partiÿasynyñ başlygy wezipesinde hem işländir.

Syÿasy Durmuşy:
Boris Ÿelsiniñ Birleşen Russiÿa Partiÿasyna goşulmazyndan öñ Putin 16 ÿyl boyunça KGB-de Uly Leÿtenant wezipesinde işländir. 1991-nji ÿylda öz dogulan ÿeri Sankt-Peteburgda syÿasata başlaÿan Putin, 1996-da Moskwada göçüp barÿar we Ÿelsiniñ partiÿasynda tiz wagtda ÿokary wezipelere gelmegi başarÿar. 1999-njy ÿylda Ÿelsiniñ garaşylmadyk ÿagdaÿda syÿasatdan aÿrylmagy netijesinde Putin, geçiji hökümetde "wagtlaÿynça doladyryjy prezident" wezipesine başlaÿar. 2000-nji ÿyldaky prezident saÿlawlarynda Putin Russiÿa Federsiÿaynyñ prezidenti wezipesine saÿlanÿar. 2004-nji ÿyldaky prezident saÿlawlarynda Putin Russiÿa Federsiÿaynyñ prezidenti wezipesine 2-nji gezek saÿlanÿar. 2008-nji ÿylda Russiÿa Federasiÿasynyñ Konstitusiÿasynyñ 2 gezek prezident saÿlanma kodeksine laÿyklykda täzeden prezident saÿlawlaryna gatnaşmaÿar we Przidentligi öz partiÿasy Birleşen Russiÿadan Dmitri Medwedew gazanÿandyr. Putin 2008-2012 ÿyllary arasynda RF-niñ premiÿer ministri bolÿar we 2011-nji ÿylda "2 gezek prezident saÿlanma" kodeksini Konstitusiÿadan aÿyrÿar we 2012-nji ÿylda 3-nji gezek Birleşen Russiÿa Partiÿasyndan prezidentlige saÿlanÿar.

Putin döwüründe Russiÿa ekonomiÿasy:
1999-2008-nji ÿyllar arasynda RF-niñ ekonomiÿasy 2,5 esse ulalÿar, işgärleriñ aÿlyklary 3 esse artÿar, işsizlik we garyplyk bu döwürden öñki wagt bilen garşylaşdyrdygymyzda 2 esse azalÿar. 2014-15 ÿyllaryndaky Krym RF-ÿe baglama we Dünÿa Nebit krizisini göz öñünde tutmasak, Purtin wagtynda RF-niñ kişi başyna düşÿän girdejisi 72% artandyr. Elbetde bulardan daşaryda RF-niñ tebigy baÿlyklary we Soÿuz wagtyndan galan söweş tehnologiÿalaryny dogry wagtda we dogry ÿerde ulanmagy başaran Putin, RF-yi 15 ÿylyñ içinde täzeden bütin Dünÿade syÿasy taÿdan sözi geçÿan sanaglyja döwletleriñ hataryna getirendir.

John Fitzgerald Kennedy

gyzgyn — Wed, 14 Nov 2018 06:58:54 +0000

Jon Fisžerald Kennedi (John Fitzgerald Kennedy) (29 Maý 1917 – 22 Noýabr 1963).
ABŞ-nyň döwlet işgäri. Irland asylly baý katolik maşgalasynda dogulýar. Londonyň ykdysadyýet mekdebini we Garward uniwersitetini tamamlaýar (1940 ý.) 1941-1945-nji ýylarda ABŞ-yň harby deňiz güýçlerinde gulluk edýär. 1947-1953-nji ýyllarda Massaçusets ştatyndan wekiller palatasynyň agzasy. 1953-1960-njy ýyllarda senator, 1960-njy ýylda prezident saýlanýar. Ol ABŞ-nyň 35-nji prezidentidir. "Täze sepgitler" hem-de kosmosy özleşdirmek baradaky "Apollon" maksatnamalarynyň awtory. 1963-nji ýylyň noýabr aýynda Dallasda atylyp öldürilýär.
Žon Kennedi ilki ýurduň ykdysady pese gaçmasyny togtatmagy başardy. Ykdysadyýetini janlandyrmak üçin salgytlary peseltmek isledi. Emma onuň bu teklibini kongress goldamady. Ol aram özgertmeleriň käbirini durmuşa geçirmäge eýgerdi. Ol iş hakynyň ýokarlandyrylmagyny durmuşa geçirdi. Raýatlaryň hukuklary hakynda kabul edilmegini-de gazandy. Emma ol bilimi ösdürmek ýa-da garrylara lukmançylyk kömegini bermek ýaly syýasatlaryny durmuşa geçirip bilmedi. Ýöne kosmos barlaglaryny güýçlendirmegi welin, amala aşyrdy.
Kennedi daşary syýasat meselesinde SSSR we sosialistik ýurtlar bilen gatnaşyklarda ylalaşykly syýasatyň tarapdarydy. Ýöne onuň eglişikli daşary syýasatyna N. Hruşýow ABŞ-yň ejizligi hökmünde nädogry düşünipdi. Dogrusy, "sowuk urşuň" soňuna çykmaga Hruşýowda mümkinçilik bolupdy.
Kennedi 1963-nji ýylyň noýabr aýynyň 22-sinde Tehas ştatyndaky Dallas şäherinde üsti açyk maşynda barýarka öldürildi. Ol aram özgerdişler ugrunda göreşen prezident hökmünde halkyň ýadynda galdy.

Donald John Trump

gyzgyn — Wed, 14 Nov 2018 06:55:31 +0000

Donald John Trump (d. 14 iýun 1946: Queens, Nýu-Ýork) söwdagär, syýasatçy we Amerikanyň Bileşen Şatatlarynyň şu wagtdaky prezidenti. 8 noýabr 2016-da geçirilen saýlowlarda Respublikaçylar partiýasynyň dalaşgäri hökmünde Hillary Kinton-dan üstün çykyp Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň 45-nji prezidentli boldy.
Donald Trump 1960-nji ýyllarda käbir sebäplere görä okuwy taşlamaly bolýar. Soňra Pensilwaniýa Uniwersitetiniň Wharton Institute-ynda okaýar. 1971-nji ýylda kakasynyň kärhanasyny dolandyryp başlaýar. Kärhana "Trump Organisation" diýip atlandyrylýar we merkezini Manhattana geçirýär. Gysga wagtyn içinde myhmanhanalarda adyny tanadýar. 1999-nji ýylda kakasy aradan çykýar. 2000-nji ýylda bolan saýlawlarda Reform partiýasynyň başlygy hökmünde dalaşgär boldy we gysga wagtyň içinde dalaşgärlikden çykdy. 2001-ni ýylda bu partiýadan çykýar. 2004-nji ýylda NBC telekanalynda "Şägirt" (The Apprentice) gepleşigini taýýarlap şow dünýäsine gadam basdy. Käbir pikirleri üçin Parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragyna dalaşgär görkezildi emma ýeňiji saýlanmady. 2016-nji ýylda saýlawlarda İslamofobik gepleri we beren wadalary bilen tankyt edildi. Forbes'iň 2016-nji ýylda dünýäniň iň baý 400 adamy sanawuna adyny goşdy. 2016-nji ýylda saýlawlarda ýeňiş gazanyp ABŞ taryhyndaky iň garry prezident boldy (saýlanan wagtyna çenli aralykda).

Maşgalasy:
Donald Trump nemes asylly bir maşgalada doglan. Dellek garry atasy Frederick Trump 1869-nji ýylda germaniýada dogulýar. 1885-nji ýylda häli 16 ýaşyndaka ABŞýa göçýär. Kanadanyň Klondike welaýatynda altyn resursyny tapdy. Diňe özi altyn çykarmak bilen çäklenmän altyn bilen baýamak isleýänlere iýip içer ýaly restoranlary açdy.Özi ýaly nemes immigrant Elizabeth Christ bilen 1902-nji ýylda toý etdi. Harby borjy ýerine ýetirmezlik we salgyt tölemezlik üçin Germaniýa gidýär. Ýöne gysga wagtyň içinde Amerika yzyna dolanýar. 11 oktýabr 1905-nji ýylda Fred Trump dogulýar. Frederick Trump 1918-nji ýylda ölenden soňra ýaşajyk Fred Trump ýaş bolsa hem söwdägarlige başlaýar. 22 ýaşyna ýeteninde Elizabeth Trump & Son ady bilen bir kärhana gurýar. Şol ýyllarada garalara garşy gurama agza bolanlygy sebäpli türmä basylýar. II jahan urşyyndan soňra kärhanasyny ulaltýar we uly bri baýlygyň eýesi bolýar. Şol ýylarda Nýu-Ýork Quenss-de jaý alyp satmaga başlaýar. Jynsparazlyk edip gara adamlara öý satmaýar. 1935-nji ýylda hyzmatkär şatland immigrant Mary Mecleod bilen durmuş gurýar. Maryanne, Frederick Jr, Elizabeth, Donald we Robert diýip çagalary bolýar.
Donald Trump şu wagta çenli üç gezek durmuş gurdy. Jemi üç sany ogly we iki sany gyzy we sekiz sany agtygy bar. Trump ilki bilen 1972-nji ýylda Çeh model Ivana Zelníčková bilen durmuş gurdy. Bu nikadan Donald Trump Jr., Iwanka we Eric dünýä indi. Jübüt 1992-nji ýylda aýrylyşsa hem ýakyn gatnaşykda boldular. 1997-nji ýylda Trump bu gezek aktrisa Marla Maples bilen nikalaşdy. Bu nakadan Tiffany dünýä indi. Iki ýyl soňra 1999-njy ýylda nika bozulýar. 2005-nji ýylda slowýan model Melaniýa Knauss bilen nikalaşdy. 2006-njy ýylda ogly Barron doguldy. Melaniýanyp saýlow kampaniýasynda adamsy hakyndaky eden çykyşy Barack Obamanyň aýaly Michelle Obamanyň Demokratik pariýasynyň mejlisinde eden çykyşyna meňzemegi dawa döretdi". Käwagt öýde iki ogul çagam bar, biri ýaşajyk bir oglum we beýekisi adamym" diýen çykyşy hem jedellere getirdi.

Barak Hüseýin Obama

gyzgyn — Wed, 14 Nov 2018 06:50:49 +0000

ABŞ-nyň 44-nji prezidenti Barak Hüseýin Obama (4 Awgust 1961) — Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň prezidentidir (2009-2017). Ol 2008-nji ýylyn 4-nji noýabrynda bolup geçen saýlawda Amerikanyn 44-nji prezidenti saýlandy we prezidentlik wezipesini Jorj Buşdan aldy. 2012-nji ýylyň 6njy noýabrynda ol dalaşgär Mit Romni bilen bolan saýlawda ikinji gezek Amerikanyň prezidenti bolmagy başardy. Ol Amerikanyň ilkinji garaýagyz prezidentidir.

Durmuşy:
Ol Amerikanyň Gawaý ştatynyň Gonolulu şäherinde 1961-nji ýylyň 4-nji awgustynda doguldy. Özi bilen bir ada eýe bolan kakasy keniýaly ejesi Ann Dunham bolsa Amerikalydy. Obama heniz 2 yaşyndaka onyň ejesi we kakasy aýrylyşdylar we kakasy Bostondaky Garward uniwersitetinde doktorlyk derejesini aldy we keniýa yzyna dolandy. Ejesi bolsa okamaga gelen bashga bir talyp bilen ikinji gezek durmuş gurdy, Obamanyň kakasy hem öweý kakasy hem dine ähmiyet bermeýän musulmanlardandy.
Ejesi we kakasy bilen Indonezýa göçen Obama Jakartada başlangyç bilim aldy we soňra yene Gonoluluwa gaydyp gelen Obama 1979-njy ýylda orta bilimi gutaryancha ejesi we babasy bilen ýaşady. Ol 1983-njı ýylda Nýu-Ýorkdaky Columbia uniwersitetiniň syýasy bilimler bölüminden uçurym boldy. 1988-nji ýylda Garward uniwersitetiniň hukuk fakultetine girdi. Garward uniwersitetinde talyp mahaly talyplar tarapyndan ýöredilýän "Harvard Law Review" zhurnalynyn ilkini afro-amerikan baş dolandyryjysy boldy. 1991-nji ýylda aklawjy diplomyny aldy.
Obama 1989-njy ýylda Mişel Robinson bilen tanyşdy. 03.10.1992-nji ýylda öýlendi. Aýaly Mişel Obama 1964-nji ýylda doglan we ol hem Garward uniwersiteti hukuk fakultedi uçurymydyr. Barak Obama protestant hristýandyr.
Barak Obama 1992-2004 ýyllary aralykda çikago uniwersiteti hukuk fakultetinde talyplary okatdy, aklawjy bolup işledi we haýyr-sahawat işlerine gatnaşdy. Ol 1996-njy ýylda Illinois ştat senaty saylandy we syýasata tarap ilkinji ädimini ätdi, ol muny 1998 we 2002 ýyllarynda gaýta saýlandy.

2008-nji ýyldaky saýlaw:
Bu saýlawda ABŞ demokratik partiýasynda Obamadan başga Hillary Clinton, John Edwards, Joe Biden, Christopher Dodd we Bill Richardson ýaly birnäçe dalaşgärler hem gatnaşmakçydy. Her partiýadan gatnaşjak dalaşgarler her ştatda bashga bashga wagtda bolup gechyan saylawlar bilen kesgitlenyardi. 2008 yylbaşynda demokratik partiya dalaşgarlerinden Hillary Klinton we Obamadan başga ahli dalaşgarler çekildi. 2008-nji ýylyň 5-nji iyulynda Obama demokratik partiýa dalaşgari yglan edildi. Barak Obama 28-nji awgustda dalaşgarligi kabul etdi. Indi Amerika özünin ilkinji garayagyz prezidentini gormeginde onündaki yekeje böwet bardy, Jon Makkeýn: respublikan partiýa dalaşgäri. Bu iki dalaşgär 26-njy oktýabra çenli 3 gezek telewizorda görüşdiler. 4-nji noýabrda bolan saýlawda Obama sesleriň 52%sini almak bilen ilkinji garaýagyz prezident boldy. 2012-nji ýylda ol Mit Romniden üstün çykyp ikinji gezek prezidentlige saylandy.

Xabier "xabi" Alonso Olano

bet-turkmen — Tue, 11 Sep 2018 06:30:28 +0000

Xabier "xabi" Alonso Olano 25 Noýabr 1981-nji ýylda doglan Ispaniýaly futbol oýunçysy. Kariýerasyna Real Sosiedad başlady. 2004-nji ýylyň awgust aýynda 10.5 milýon ýewro tölegi bilen Angliýanyň kökli futbol toparlaryndan Liwerpula transfer boldy. Liwerpuladaky ilk sezonynda UEFA Şempiýonlar ligasynyň kubogyny göterip adyny dünýä futbolyna tanatdy. 2009-njy ýylda bolsa 30 milýon ýewro tölegi bilen Ispaniýanyň iň tanymal futbol topary Real Madride transfer boldy. Real Madridde 2012 we 2014-nji ýyllarda empiýonlar ligasynyň kubogyny göterdi. 2014-nji ýylyň ýaz transfer sezonynda Germaniýanyň kökli futbol topary Baýern Münihe transfer boldy. Bu toparda 3 ýyl futbol oýnapş 2017-njy ýylyň ýaz aýynda futbol kariýerasyna nokat goýdy. Alanso Ispaniýanyň milli ýygyndysynda-da köp gezek şowly çykyş etdi. 2008 we 2012-de EURO kubogyny, 2010 bolsa Dünýä kubogyny götermek oňa miýesser etdi. Ispaniýanyň milli ýygyndysyndaky futbol kariýerasyna 27-nji awgust 2014 ýylynda nokat goýupdy. Ol jemi 114 gezek Ispaniýanyň milli ýygyndysynda çykyş etdi.

Nagore Aranburu bolsa Xabi Alonsonyň aýaly. Olaryň Jontxu, Ane we Emma adynda üç çagasy bar.
Peter Crouch Liwerpulda oýnaýan wagty Nagore Aranburu-ny görüp oňa aşyk bolupdy. Onuň xabi-nyň aýalydygyndan habary ýokdy. Jim Carregher oňa onuň xabi-nyň aýalydygyny aýdyp berk duýduryş beripdi.

Ynha, Nagore Aranburu we Xabi Alonsonyň bir Futbol Sylaglarynyň galasynda düşen suraty. Surata ünslije serediň hany, näme barka?

http://i.hizliresim.com/r1z9OP.jpg

Elbette, dünýä belli türkmen halysy ünsüňizi çekendir.
Buýsanyň, sag boluň!

Magtymguly Pyragy (1733-1807)

DrWaltBishop — Wed, 06 Jun 2018 04:30:44 +0000

Magtymguly Pyragy (18-njy Maý 1733 - 1807), XVIII asyrda yaşan, türkmen klassyky edebiýatynyň esasy şahyry.
Magtymguly özüniň dürdäne döredijiligi bilen adamkärçiligiň iň gowy suratlaryny wasp edip, ulumsylyk edýänleri, tekepbirleri, şöhratparazlary, harsydünýäleri rehimsiz paş eden şahyrdyr. Magtymguly edebiýaty halk köpçüligine has ýakynlaşdyrýar. Ol edebiýatyň dili, tematikasy jähitden göniden-göni halkyň jümmüşine aralasýar, onuň zeruryýetliklerinden ugur alýar.

MAGTYMGULYNYŇ ÖMRI:
Türkmen halkynyň beýik şahyr ogly Magtymguly Pyragy gökleň türkmenlerindendir. Ol takmynan, 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda, Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol omrüniň kopüsini Etrek, Gürgen, Garrygala sebitlerinde geçiripdir. Şahyr "Älem belgilidir" diýen şygrynda,

"Ýaz geler, wagt-da gidre, gaflata çykmyş gözlerim.
Açaýyn diýsem açylmaz, ne agyr uýkulydyr;
Bilmeýin soranlara aýdyň, bu garyb adymyz:
Asly-gerkez, ýurdy-Etrek, ady-Magtymgulydyr"

diýip, öz adyny we niredendigini, kimlerdendigini aýdýar.
Magtymguly Pyragy başlangyç terbiýäni kakasy Döwletmämmet Azadydan alýar. Ol bu barada: "Ylym öwreden ussat-kyblam pederdir" - diýip ýazýar. Magtymguly ilki oba mekdebinde okaýar. Onuň ilkinji mugallymyna Nyýazsalyh diýer ekenler. Magtymguly örän zehinli we ýiti akylly bolupdyr. Magtymguly ýaş wagty kakasyndan, ejesinden we obanyň garry adamlaryndan köp-köp halk rowaýatlary, goşgy-gazallary, erteki we nakyllary höwes bilen diňleýär eken. Ol kakasy Döwletmämmet Azadynyň döreden eserleriniň köpüsini ýatdan öwrenipdir.
Magtymgulynyň zehinliligine, okuwa höwesliligine göz ýetiren Döwletmämmet onuň ylymly adam bolup ýetişmeginiň aladasyny edipdir. XVIII-nji asyrda Etrek, Ahal, Mary sebilerinde güýçli medreseler bolmandyr. Şonuň uçin hem Döwletmämmet Azady öz oglyny ilki Halajyň Gyzylaýak obasynda ýerlesýän, sol wagt güýcli hasap edilen Idris babanyň medresesinde okuwa iberýär. Magtymguly bu medresede birnäçe wagt okaýar. Soňra ol Buhara gidýär, Buharada Gögeldaş atly medresä okuwa gidýär we onda iki ýyl okaýar. Şahyr sol medresede ders berýän Şiriralyly türkmen Nury Kazym ibn Bahr bilen hem tanyşýar we onuň bilen dostlaşýar. Emma medresedäki talyplaryň tertip-düzgüniniň bozuklygy Magtymgulynyň bu medresäni taşlamagyna sebäp bolýar.
Magtymguly esasy bilimi Hywadaky «Şirgazy» medresesinde üç ýyl okap alýar. Medresede berilýän dersleriň daşynda hem Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň, Nesiminiň, Fizulynyň, Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz okaýar. Ol medresede okaýanlaryň arasynda özüni derrew tanadyp, zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. Okuwyň ilkinji ýylynda Magtymguly talyplaryň halypasy bolýar. Magtymguly öz döwrüniň iň bilimli we düşünjeli adamy bolup ýetişipdir.
Magtymguly Pyragy XVIII-nji asyrda ýaşan, türkmen klassyky edebiýatynyň kämilleşmegine örän uly goşant goşan, türkmen edebi dilini ösdürmekde uly işler bitiren şahyrdyr.
Türkmen halkynyň beýik şahyry Magtymguly Pyragy, takmynan 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol ömrüniň köpüsini Etrek, Gürgen, Garrygala sebit-rinde geçiripdir. Şahyr "Äleme belgilidir" diýen şygrynda:

"Bilmeýän soranlara aýdyň bu garyp adymyz,
Asly-gerkez, ýurdy-Etrek, ady-Magtymguludyr"

diýip, öz adyny, niredendigini, kimlerdendigini aýdýar. Magtymguly ilki oba mekdebinde, soňra Halajyň Gyzylaýak obasynda ýerleşýän Idris babanyň medresesinde bilim alýar. Buharadaky Gögeldaş medresesine okuwa girýär, ýöne talyplaryň bozuklygy, ony bu medresäni taşlamaga mejbur edýär. Magtymguly Hywadaky Şirgazy medresesinde okap bilim alýar we öz döwrüniň bilimli we düşünjeli adamsy bolup ýetişýär. Magtymguly oglan okatmakdan başga tanymal zergär bolupdyr we kümüşden, altyndan dürli bezeg şaýlaryny ýasapdyr. Magtymgulynyň maşgala ýagdaýy jedelli meseleleriň biri bolup durýar. Goşgularyna esaslanyp, onuň Meňli diýen gyzy söýendigini, ýöne käbir sebäplere görä alyp bilmändigi hakda alymlar netijä gelýärler. Magtymgula Akgyz diýen ýeňňesi dakylýar.
Ondan iki ogul bolup, olar hem ýaşlykda ýogalýarlar. Şahyr ogullarynyň ölümine gynanyp, "Yzlamaýan bolarmy", "Mübtela kyldy“ eserleri döredipdir.
Magtymguly, takmynan, 1791-nji ýylda Atasary diýilýän çeşmäniň boýunda, Soňudagyň ýanynda aradan çykýar. Ony kakasynyň ýanynda "Garry molla" (Eýranda) gonamçylygynda jaýlapdyrlar.

DÖREDIJILIGI:
Magtymguly döredijilik işine ýaşka başlapdyr. Magtymguly goşgularyny köpçüligiň üýşen ýerinde, toý-meýlisler okap berip, adamlary gahrymançylyga, ar-namysly, hüşgär bolmaklyga çagyrypdyr. Onuň ylham çeşmesi halk we onuň güzerany bolupdyr.
Onuň öz golýazmalary bize gelip ýetmändir. Magtymguly köp şygyrlaryny Pyragy lakamy bilen düzüpdir. Onuň döredijiligi XVIII asyr türkmen durmuşyny öwrenmäge örän köp material berýär.

Durmuşy goşgulary: Magtymgulynyň çilim çekmek, nas atmak, ogurlyk, nähak gan dökmek ýaly pis häsiýetlere garşy göreş alyp barypdyr. Özüniň goşgularynda (“Kyly-kal bolar”, “Düýşüne degmez”, “Çilimkeş”, “Nas atan”) olary rehimsiz ýazgarypdyr. Magtymguly ýaramaz häsiýetlere garşy göreşmek temasyny edebiýatda giň möçberde işlän we propagandirlän şahyrdyr.

Öwut-nesihat häsiýetli goşgulary: Bu temadan Magtymguly “Janyna degmez”, “Durasyň geler”, “Ýör biläni”, “Il ýagşy”, “Zor bolar”, “Bolar sen”, “Aýrylma” ýaly şygyr ýazypdyr. Şahyr bu goşgularynda döwürdeşlerine asylly terbiýe bermek, olaryň mert, ar-namysly bolmaklaryny nesihat edip, binamys, namartlary ýaňsa alypdyr.

Sosial-deňsizlik temasy: Onuň bu temada ýazan eserlerine “Salar guşun aňlamaz”, “Gaça başlady”, “Ötüp baradyr”, “Ýat bolar”, “Il gözlär”, “Käre döndi”, “Golda bary bolmasa”, “Ajap eýýam gelmedi” ýaly şygyrlar degişlidir.

Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy: Ol bu temada “Türkmeniň”, “Ýeli Gürgeniň” , “Depe nedir, düz nedir”, “Öňi-ardy bilinmez”, “Döker bolduk ýaşymyz”, “Gidiji bolma”, “Gözlär men”, “Başy gerekdir”, “Mert bolmaz” ýaly birnäçe goşgular döredipdir. Magtymguly hakyky watançy hökmünde türkmen ýurduna, onuň gözel tebigatyna, baýlygyna, batyr ýigitlerine guwanypdyr.

Söýgi lirikasy: Bu temadan onuň «Gözel sen», «Gülzardan aýryldym», «Uýat eýleýir», «Bu derdi», «Boýlaryňa», «Durasyň geler» ýaly ençeme goşgulary bar. Magtymguly yşky-liriki temada ýazan goşgularynda öz söýgülisi Meňli bilen baglanyşykly progressiw pikirleri öňe sürýär.

Türkmen edebiýatçylaryndan B.A.Garryýew, G.O.Çaryýew, B.Kerbabaýew, M.Kösäýew, Z.B.Muhammedowa dagylar Magtymgulynyň eserlerini toplamakda we çap etmekde birnäçs işleri geçirdiler. 1926, 1940, 1942-nji ýyllarda şahyryň eserler ýygyndysy çapdan çykdy. 1947-nji ýylda hudojnik A.Hajyýew Magtymgulynyň suratyny döretdi. Şahyryň ady Türkmen döwlet uniwersitetine we iň uly köçä hormatlanyp dakyldy. Aşgabatda ýerleşen şahyryň ýadygärliginiň ýanynda her ýyl poeziýa baýramçylygy geçirilýär.

Magtymgulynyň ady häzirki günlerde birnäçe ýerde ulanylýar. Onuň adyny göterýän uniwersitet, mekdep, guramalar bar.
-Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasy
-Magtymguly adyndaky drama teatry
-Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitedi
-Balkanabat şäheriniň Magtymguly adyndaky 2-nji orta mekdebi

Hojaguly Narlyýew

durdy — Mon, 04 Jun 2018 07:23:53 +0000

21-nji ýanwarda türkmen kino sungatynyň iň görnükli wekillerinden biri, režissýor Hojaguly Narlyýew 75 ýaşady. Onuň ady tas ýarym asyr bäri kino söýüjileriň dilinden düşmän gelýär.
Hojaguly Narlyýew 1937-nji ýylyň 21-nji ýanwarynda öňki Gyzylarbat bilen Gazanjygyň arasyndaky Goç obasynda dünýä inipdi. Ol 1960-njy ýylda Bütinsoýuz Döwlet kinomatografiýa institutynyň operatorçylyk fakultetini tamamlady hem “Türkmenfilm” kinostudiýasynda işe iberildi. Şol döwürdenem ol dürli filmleri surata düşürmek işine başlady.

Hojaguly Narlyýewiň ilkinji uly işi “Şükür bagşy” filimine operatorlyk boldy. Bu film 1963-nji ýylda ekrana çykdy. Belli kino režissýory Bulat Mansurow tarapyndan döredilen bu film ýüzugra uly meşhurlyga eýe boldy.
Owaly bilen, bu filme şol döwürde Bişkek şäherinde geçen Bütinsoýuz kinofestiwalynda birnäçe baýrak berildi. Yzysüre ol film barada dünýä belli ýazyjy Çingiz Aýtmatow “Gylyjy azala öwren saz” diýen at bilen düýpli makala ýazdy. Şol bir wagtyň özünde, filimi döredenleriň hatarynda onuň operatory Hojaguly Narlyýewiň ady-da dile düşdi.

Soňra ol Ýuriý Trifonowyň romany esasynda surata düşürilen we 1966-njy ýylda ekrana çykan “Teşneligiň gandyrylyşy” filminiň operatory boldy. Filmiň operatorlyk işi üçin H. Narlyýewe Bütinsoýuz kino festiwalynda aýratyn diplom berlipdi. Şol filmde hem ol ilkinji gezek aktýor hökmünde surata düşüpdi.
1968-nji ýylda ekrana çykan, belli ýazyjy Andreý Platonowyň powesti esasynda döredilen “Gyrnak” filminiň operatory hem Hojaguly Narlyýew bolupdy. Bu klassyky eserleriň surata düşüriliş işlerine aktiw gatnaşan Hojaguly Narlyýew üçin bu tejribäniň aýratyn döredijilik mekdebi bolandygyny çaklasa bolar.

Hojaguly Narlyýewiň ilkinji režissýorlyk işi balykçylar durmuşyndan gürrüň beýrän “Gämiçiniň jany bir” diýen çeper filmi bolupdy. 1972-nji ýylda bolsa, ol “Gelin” filmini döretdi. Bu filmiň wakasy örän sada. Adamsy urşa giden ýaş gelniň öz gaýyn atasyna hyzmaty hem adamsyna, ojagyna wepalylygy, onuň beýik enelik arzuwy beýan edlýär. İňňän milli häsiýete eýe bolan, örän az sözli hem çuň mazmunly bu film şol dörän ýylynda yzly-yzyna 4 halkara baýragyna mynasyp bolupdy. Oňa 1973-nji ýylda SSSR-iň Döwlet baýragy berildi. Bu şo döwürdäki iň uly baýraklaryň biridi.
Şwesiýada ýaşayan türkmen ýazyjyzy Akmuhammet Welsapar H.Narlyýewiň bu milli filmleriniň ähmiýetine ýokary baha berip, şeýle diýdi: “Hojaguly Narly ‘Gelin’ hem ‘Pyragy – bagtdan jyda düşen’ filmlerinde Alty Garly bilen Bulat Mansurow ýaly zehinli hem tejribeli režissýorlaryň ýoluny dowam etdi. Hojaguly Narly, aýratynam, ‘Gelin’ filminde özüniň hakyky dörediji adamdygyny, hakyky milli türkmen kinorežissýorydygyny görkezdi”.
Magtymguly Pyragynyň ýaşlyk ýyllaryndan gürrüň berýän “Pyragy – bagtdan jyda” düşen filmi türkmen kino sungatynda ilkinji giň ekranly çeper kartina bolupdy.

Bu gürrüňi edilýän filmlerden daşary, ol türkmen zenanlarynyň durmuşyny hem ruhy dünýäsini açyp görkezýän “Ýok diýmegi başar” we “Aýal ata çykanda” filmlerini-de döretdi. Şol döwürlerde ol belli gyrgyz ýazyjysy Çingiz Aýtmatowyň “Asyrdan-da uzaga çeken gün” romany esasynda “Mankurt” filmini surata düşürdi.
Nojaguly Narlyýewiň tomaşaçylara mälim bolan soňky işlerinden biri bolan “Enäniň sesi” filmini ol 2010-njy ýylda surata düşürdi.

Garaşsyzlyk ýyllarynda köpsanly beýleki döredijilik edaralary bilen birlikde “Türkmenfilm” kinostudiýasy hem ýapyldy, onuň işgärleriniň köpüsi bolsa döredijilikden gyrakladylyp, goldawsyz galdyryldy.
Bu ýagdaý, öz gezeginde, köp döredijilik işgärleriniň ýurdy terk edip, başga ýurtlarda öz bagtlaryny synamaklaryna sebäp boldy. Zehinli kino režissýory Hojaguly Narlyýew hem indi köp ýyllar bäri Orsýetde ýaşaýar.
Hojaguly Narlyýew ýaly tejribeli kino işgärleriniň gaýtadan Türkmenistana gaýdyp baryp, täze milli filmleri döretmeklerine ýol açylar diýip garaşyp bolarmy diýip berlen soraga ýazyjy Akmuhammet Welsapar: “Meniň şoňa ynanasym gelýär. Sebäbi Hojaguly Narly ýaly adamlaryň ykbaly diňe olaryň öz ykbaly däl, ol halkyň ykbaly bilen baglanyşykly, biziň hemämiziň ykbalymyz bilen baglanyşykly. Hojaguly Narly, şonuň ýaly ýurduň öz içinde dilleri lal edilen adamlaryň müňlerçesi döredijilige, halkyň durmuşyna gaýdyp gelmese, Türkmenistan üçin hakyky ruhy janlanyş başlandy diýip bolmaz” diýip, jogap berdi.

Kerim Annanow

durdy — Mon, 04 Jun 2018 07:15:32 +0000

Kerim Annanow 1958-nji ýylyň güýzünde Aşgabatda dünýä indi. Ol tanymal kino aktýory Baba Annanowyň hem teatr aktrisasy Ogulbossan Rejebowanyň maşgalasyndaky ilkinji çagady. Ol orta mekdepden soň, Türkmen döwlet uniwersitetiniň rus filologiýasy fakultetini tamamlady. Emma soňy bilen kinostudiýada işläp başlady.
Kerim Türkmenistanyň halk artisti Halmämmet Kakabaýewiň “Laçyn” filminde baş rolda oýnap, kakasy – Baba Annanow bilen bilelikde surata düşdi. Soňy bilen-de kakasynyň režissýorlyk eden “Kärizgenler” filminde keşpleriň birini janlandyrdy.
Täjigistanda surata düşürilen “Adam sypatyny üýtgedýär” atly köp görnüşli telefilmde hem Kerim kakasy bilen bile oýnap, olar bir ynsanyň ýaşlyk hem kämillik ömrüni döretdiler.
Kerim Annanowy ýakyndan tanan, onuň egindeşi ýazyjy Akmuhammet Welsapar Kerim Annanowyň dünýäden ötmeginiň türkmen kino sungaty üçin uly ýitgi bolandygyny aýdyp, onuň ‘uly zehine” eýe bolandygyny hem belläp geçdi.
Akmuhammet Welsapar 1980-nji ýyllaryň ortalarynda Kerim Annanow bilen bir keşbi janlandyrmak üçin synag-bäsleşigine gatnaşandyklaryny ýatlap, şeýle gürrüň berdi:
“Kerim biziň hemmämizden ökde geldi. Men şonda Kerimiň ýeňşine, onuň bir bäsdeşi hökmünde begendim. Sebäbi Kerim şeýle bir zehinli artistler maşgalasynda önüp-ösenden soň, onuň artistlik zehini, başarnygy, tejribesi biziň hemmämiziňkiden ýokary geldi. Ol görnüp durdy. Beýle bäsdeşiň ýeňşine begenmezlik, ony goldamazlyk mümkin däldi”.
Soňlugy bilen Kerim Annanow özbaşdak döredijilik ýoluna başlap, “Ýeňi ýoluk”, “Bastiýon” we birnäçe filmlerde keşpleri oýnaýar. Onuň kakasy bilen režisýorlyk eden we esasy keşpleriň birini oýnan “Zöhre-Tahyr” filmi Halkara kinofestiwallarynda baýrakly orunlara-da mynasyp bolupdy.
Kerim Annanow gazak, özbek, gyrgyz, täjik kinostudiýalarynda surata düşürilen ençeme filmlerde dürli keşpleri döredip, tomaşaçylaryň gyzgyn söýgüsini gazanýar. 1984-nji ýylda bolsa Moskwa gidip, kinorežissýorlyk ugry boýunça ýokary bilim aldy.
Baba Annanowyň hekaýasy esasynda surata düşüren “Güýz” aýratyn söýgä mynasyp boldy. Bu filmde baş rolda oýnamak üçin, dünýä belli mergen, Rim olimpiadasynyň kümüş medalyny gazanan Marat Nyýazowy saýlap aldy hem oňa ýaşy gaýdyşan, durmuşda ýeke galan bir sada ynsanyň keşbini döretmäge mümkinçilik açdy. Filmiň režisýory Kerim Annanow hem, ýaşulynyň rolunda oýnan Marat Nyýazow hem köpçüligiň söýgüsini gazandy.
Kerim Annanow dokumental filmlere-de aýratyn üns berdi. Bu ugurda türkmen ahalteke atlary baraky filmini ýatlamak gerek.
Soňky döwür Kerim Annanow "Oguzhan" kinostudiýasynda işleýärdi. Ýakynda onuň režisýorluk etmeginde “At – Myrat” diýen film ekrana çykdy. Emma ýazyjy Akmuhammet Welsapar garaşsyzlyk ýyllary Kerim Annanowyň öz zehinini doly açmagyna çäkli mümkinçiligiň bolandygyny aýdýar.
“Garaşsyzlyk döwründe biziň zehinli artistlerimize, režisýorlarymyza öz zehinini ösdürmäge, täze-täze filmleri döretmäge mümkinçilik bolmady diýen ýaly. Olara diňe ýokardan görkezme bilen filmler aldyrlyp başlandy. Bu-da, elbetde, zehinli adamyň zehinini duşaklaýar, baglaýar".
Şol bir wagtda, Kerim Annanowyň beýik adamkärçiligini-de ýatlaýarlar. Kakasynyň ýegre dosty, belli kino aktýory Artyk Jallyýewe soňky ýyllarda onuň uly ýardam edendigini belleýärler. Şol beýik şöhratyna seretmezden, Artyk Jallyda resmi at hem ýokary dereje ýokdy, şonuň üçin ol ýeterlik medisina kömegini hem maddy ýardam alyp bilmedik wagtynda, oňa Kerim Annanow hossarlyk etdi.
Kino sungatynyň öňünde bitiren uly hyzmatlary üçin, ol “Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik söýgüsi üçin” ordeni, “Gaýrat”, “Watana bolan söýgüsi üçin” medallary bilen sylaglandy. K.Annanowyň ýogalmagynyň öňýany, agyr ýatan günleri oňa “Türkmenistanyň halk artisti” adynyň hem berlendigi aýdylýar. Belli türkmen kino aktýory hem režisýory Kerim Annanow 58 ýaşynda dünýäden ötdi.

Berdinazar Hudaýnazarow (1927-2001)

josgun — Sun, 24 Dec 2017 09:01:58 +0000

Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň eýesi Berdinazar Hudaýnazarow 1927-nji ýylyñ 15-nji aprelinde Aşgabat raýonynyñ öňki Ýerbent etrabynyň Düwünli guýusynda (obasynda) (häzirki Ruhabat etraby) dünýä inýär. Başlangyç bilimi şol ýerde alýar. Beýik Watançylyk urşunyň öňüsyrasy Ýerbent çarwaçylyk etraby Amyderýa boýlaryna göçürilende, Berdinazaryň maşgalasy hem şol ýere göçýär. Geljekki ýazyjynyň ýetginjekligi gazaply uruş ýyllaryna gabat gelýär. Çekip-çydardan kyn durmuş ýaş Berdinazary tiz taplaýar, ol agyr zähmetde bişişýär. Berdinazar 1946–1948-nji ýyllarda öňki Kerki welaýatynyň «Täze ýol» gazetinde, soňra Kerki etrabynyň «Pagtaçynyň sesi» gazetinde edebi işgär bolup işleýär. 1946-njy ýylda bu gazetlerde onuň goşgulary peýda bolup ugraýar. Ýaş şahyryň goşgulary okyjylarda uly gyzyklanma döredýär. Her ýazyjy-şahyr bir ýol bilen edebiýata gelýär. Berdinazar Hudaýnazarow merkezden alysda, obada – zähmetiň gaýnaýan ýerinde kyn şertlerde ýaşap, özüniň hakyky şahyrdygyny ykrar etdirýär. Ol 1956-njy ýylda Garagum derýasynyň gurluşygynyň köp tiražly gazetinde gezme habarçy bolup işleýär. Eýýäm şol ýylda onuň «Ýaş kommunist» gazetinde Gyzgyn sähra» poemasy çap edilýär. Hut şu poema hem edebiýatymyza uly bir zehiniň gelendiginiň buşlukçysy bolýar. Poema şygryýet muşdaklarynyň arasynda uly seslenme döredýär. Berdinazar Hudaýnazarow 1957-nji ýylda Moskwanyň Maksim Gorkiý adyndaky Edebiýat institutyndaky Ýokary edebiýat kursuna okuwa iberilýär. Moskwada Edebiýat institutynda ol Mihail Swetlow, Ýaroslaw Smelýakow ýaly meşhur rus şahyrlaryndan tälim alýar. Edebiýat institutynda okaýan döwründe şahyryň «Gyzgyn sähra» poemasy Moskwada rus dilinde neşir edilýär. Berdinazar Hudaýnazarow köp ýyllaryň dowamynda çeper döredijilik işi bilen meşgullandy we okyjylaryň göwnünden turýan çeper eserleri döretdi. Berdinazar Hudaýnazarow Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginiň başlyklygyna saýlanyldy, Magtymguly adyndaky Halkara baýraklary baradaky komitetiň başlygy wezipesinde işledi. Berdinazar Hudaýnazarowyň publisistikasy hakda-da, drama eserleri hakda-da, eserleri boýunça döredilen kinofilmler hakda-da giňişleýin gürrüň etmek mümkin. Ol rus şahyry Aleksandr Twardowskiniň, awar şahyry Resul Gamzatowyň we beýleki şahyrlaryň ençemesiniň eserlerini türkmen diline terjime etdi. Berdinazar Hudaýnazarowyň terjimesinde ol eserler terjime däl-de, ussat türkmen şahyrynyň hut özi tarapyndan ýazylan poeziýa eserleri ýaly ýaňlanýar. Berdinazar Hudaýnazarow tutuş ömrüniň dowamynda türkmen edebiýatyny ösdürmek aladalary bilen ýaşady, onuň ody bilen girip, küli bilen çykdy. Türkmen edebiýatynyň aýry-aýry meseleleri, ýaşlaryň döredijiligi barada makalalar bilen metbugat sahypalarynda yzy giderli çykyş etdi. Berdinazar Hudaýnazarow 2001-nji ýylda aradan çykdy.

Berdinazar Hudaýnazarow şygryýeti mukaddes hasaplap, onuň mertebesini hemişe belent tutan şahyr. Ol şahyryň borjuna, şygryýetiň wezipesine düýpli düşünmek bilen şeýle diýýär:

Goşgy ýürekden çykýar,
Meňzeşdir ol perzende.
Aklym siňsin her bende,
Şeklim siňsin her bende.
Mährim siňsin her bende,
Gahrym siňsin her bende.

Her bir söz ussady çeper döredijilikde özüniň gowy bilýän, ýürekden söýýän, özüni tolgundyrýan, galama ýapyşmasa, öz erkine goýmaýan temasyna, meselesine ýüzlenýär. Ýerbentde dünýä inen Berdinazar üçin dogduk mekany, Garagumuň giň sährasy, depeleri, gollary, gum obasy, adamlary örän eziz hem mähriban. Geljekki şahyrda Wa tana bolan uly söýgi hut şu ýerden başlanýar. Şahyryň çagalygy çölüň jümmüşinde geçýär:

Ýerbent çöli uzap ýatyr
Garagumuň ýüreginde,
Çagalygmyň yzy bardyr,
Her golunda, her eginde.

Şahyr üçin Garagumuň jana şypa beriji howasy-da, akylyňy haýran edýän gözel görnüşi-de, gazaply ýakyp–ýandyryp barýan jöwzasy-da biçak gymmatly:

Ýumurtgany otsuz-zatsyz
Gyzgyn gumda bişirdim men.
Suwsuzlykda güni dogrup,
Suwsuz güni ýaşyrdym men.

Düňle sähra bolan söýgüsinden, oňa bäş barmagy ýaly beletliginden başga-da Berdinazar Hudaýnazarow gumlularyň häsiýetini, edim-gylymlaryny, endiklerini, däp-dessurlaryny, ruhy dünýäsini örän çuňdan bilýär, olaryň içki dünýäsine inçeden aralaşýar. Bu hakykaty şahyryň «Gumlular» goşgusy-da tassyklaýar:

Göwünleri çäge ýaly arassa,
Bedenleri gurşun ýaly berkdir.
Sadalygy, sagdynlygy olara,
Meger, tebigatyň özi beripdir.

Gadymlardan gelýän gymmatly däpler,
Gum içinde namys kimin goralar.
Tanyşmakçy bolsaň, öz adyň däl-de,
Ilki ataň-babaň ady soralar.

Berdinazar Hudaýnazarow öz eserlerinde möwsümleýin, geldi-geçer wakalara däl-de, durmuşdaky durnukly ahlak hem ruhy gymmatlyklara ýüzlenýär. Şahyryň liriki gahrymany ynsany hakyky ynsan edýän, onuň mertebesini ýokary göterýän sypatlaryň goragçysy hökmünde çykyş edýär. Hakykata gol ýapmak, dogruçyllyk şahyryň döredijilikde baş ýörelgesi. Ol iňňän kyn şertlerde-de şol haky katy aýtmagyň ebeteýini tapýar. Şahyr ynsan mertebesini ýokary götermäge aýratyn üns berýär. Bu pikir onuň köp eserleriniň içinden eriş-argaç bolup geçýär. Ynsap, päklik, halallyk, ynsan mertebesi, ar-namys ýaly adamy bezeýän häsiýetler şahyryň eserlerinde gozgalýan baş meselelerdir. Şahyr ululy-kiçili poemalaryň birnäçesini döretdi. Oňa ilkinji meşhurlyk getiren iri göwrümli eseri «Gyzgyn sähra» poemasydyr. Şahyr Garagum derýasynyň gurluşygynyň köp tiražly gazetiniň gezme habarçysy bolup işlän döwründe çölde kanal gurujylaryň arasynda ýaşaýar we olaryň durmuşyndan bu eseri ýazýar. Öz gahrymanlary bilen bilelikde duz-çörek iýip, bir howadan dem alyp ýaşamagy, olaryň durmuşyna ýakyndan belet bolmagy, galyberse-de, tebigy zehin şahyra uly üstünlik getirýär. «Gyzgyn sähra» poemasynda täsirli wakalar poeziýanyň şirin-şerbedine, gahrymanlaryň çuňňur duýgusyna ýugrulyp çeper suratlandyrylýar. Eserde şygyr setirleri owazly, akgynly. Bu eser barada Tükmenistanyň halk ýazyjysy Kerim Gurbannepesow şeýle ýazýar: «Ellinji ýyllaryň or tasynda Berdinazar Hudaýnazarowyň biziň edebiýatymyza gelmegi bilen poeziýamyz täze öwüşgin aldy. Poeziýamyzyň «Gyzgyn sähra» diýen liro-epiki, soňra «Seniň ýaşlygyň bolupdy» diýen liriki poemalar bilen baýlaşmagy uly hadysa bolupdy. Sebäbi şundan ozalky türkmen sowet poeziýamyzda gahrymanyň pynhan içki dünýäsine, çylşyrymly ykbalyna, şeýle çuňňur, özboluşly aralaşylmandy. «Gyzgyn sähradaky» gahrymanlaryň döwrebaplygy, söweşjeňligi, baý ruhy, «Seniň ýaşlygyň bolupdydaky» liriki gahrymanyň uly şahsyýeti, kämil oýlanmalary biziň poeziýamyz üçin täzelikdi». Şahyryň her bir ýygyndysy, goşgusy çeper hadysa hökmünde okyjylaryň aňyna siňdi. Onuň täsin, dürli reňklere, öwüşginlere baý şahyrana dünýäsi bar. Kerim Gurbannepesowyň aýdyşy ýaly, Berdinazar Hudaýnazarowyň poeziýa dünýäsi örän lezzetli. Ol dünýäniň içi giň. Howasy arassa. Ondan dem aldygyňça, dem alasyň gelýär. Şonuň bilen birlikde bolsa, ol dünýäniň howsalasy-da, aladasy–da özüne ýetik. Ol dünýäde gögem gürleýär, ýyldyrymam çakýar, tupanam turýar. Emma durmuş hemme bela-beteri ýeňýär. Durmuşy ykrar edijilik, ruhubelentlik şahyryň poeziýasyny tapawutlandyrýan esasy aýratynlykdyr.
Türkmenistanyň Halk ýazyjysy Berdinazar Hudaýnazarowyň eserleri:
- Ynsabyň yzasy (Roman)
- Gumlular (Roman)
- Gyzgyn sähra (poema)
- Meniň dünýäm (kitap)
- Ýüzlerçe goşgu we şygyrlar
Goşundy-1 (https://gyzgyn.com/109/berdinazar-hudaynazarow-1927-2001?show=291#c291): Berdinazar Hudaýnazarow - Pähimler.

Biperwaýlyk süýşip ýakyn gelende,
Köpbilmiş köpelip, bilýän azalar.
Tapawut kiçelip, çynda-ýalanda,
Olary saýgarjak bolýan azalar.

Garym gatym bolyp sähet-bisähet
Okamyş bol bolar, çyn alym gahat.
Iliň arasynda öwüt nesihat,
Berýän köpelerde alýan azalar.

Her kim öňe oklar, hergiz bir özün,
Jahyllar, juwanlar tanamaz yzyn,
Aksakal aşyk deý oýnadar özün,
Paýhasyna tagzym kylýan azalar.

Birine ýetmese müň maksat tutan,
Hany rza bolyp dünýäden öten.
Özgelerden aýyp gözlär öňýeten.
Öz aýbyny özü bilýän azalar.

Aýdylýan aýdymlar goşulmaz saza,
Gadyr hormat gaçar tagama duza.
Döwür öňe gider adamam yza,
Emma muňa nazar salýan azalar.

Ýerden göteriljek bolsa sahawat,
Alýan köpelerde berýän azalar.
Kemlik etmez boş kasamlar, wadalar,
Ýöne öz lebzinde durýan azalar.

Asyllylar azar, agraslar ýeňlär,
Göwreler ýognarda, ýürekler ownar.
Kethuda diýjegiň bet işi oňlar,
Haram meýlis artar, gurban azalar.

Gulpyny gitdikçe galňaldyp öýler,
Tagamlar goňşydan ogrynça iýler.
Ýaman zat hemmäniň gözüne iýler,
Ýagşy zady welin görýän azalar.

Atalary pisint etmez ogullar,
Herne bizden daşda bolsyn o günler.
Kiýse galňar gedaýlaşar göwünler,
Säher haky ýatlap turýan azalar

Edep öwretjekler biedep bolar,
Mukaddes nakyllar gury gep bolar.
Halallygy agzan adam köp bolar.
Emma halal ýoldan ýöreýän azalar.

Buýsanç egsilmekçi bolsa kem-kemden,
Ynsan ýüreginde ýalkym azalar.
Ýata suwa dönüp pikir hyýallar,
Däli göwünlerde ýalkym azalar.

Gün görmek däl, ömür sürmek kyn bolar,
Är oňa däl, aýal äre han bolar.
Gara görmän haýbat atýan kän bolar.
Ýagyny yzyna serpen azalar.

Aýyp artar, adam galmaz haýrana,
Gezek berler batly batly ýaňrana.
Gol ýapýan gytalyp aglan-eňränä.
Ynsabyň sudyndan gorkan azalar.

Müýnürgär beýikler, çyrpynar egsik,
Aglasaň aglaber, hamsyksaň hamsyk.
Köpeler kölge dek yşnaksyz samsyk,
Akyly daş ýarýan tentek azalar.

Azap çeken duýgy böwrü symsyklar,
Hany toba eden, hany syr saklan.
Garyplaşar, garyplaşar gursaklar,
Telpekli köpeler erkek azalar

Her döwürde bir hili zat ýoň bolar,
Bihaýalyk hemmesinden geň bolar.
Toý toý bolmaz, dawa bilen jeň bolar,
Özün saklap bilýän jahyl azalar.

Şerbazlar şereby ýüzüne sylar,
Saçagyň üstinde bulgyrlar synar.
Ne gözel naharlar harama döner,
Haý küşler ýol almaz täsir azalar.

Danalaň sözlerin diňlän tapylmaz,
Ynsany päklige ündän tapylmaz.
Halaly, haramy dannan tapylmaz,
Aşa düşen artar, berhiz azalar.

Göz gülban bolyşyp gündüziň güni,
Nebir gyz gelinler güjeňlär teni.
Söýüşýärler diýip aldamaň meni,
Aşyksumak artar Tahyr azalar.

Öten geçenlerden gyryp-çyryp edip,
Ak kagyzy gök syýany sarp edip.
Gazetleri pak gazala gark edip,
Goşgyçy köpeler, şahyr azalar.

Jemagatdan gaçjak bolsa tebähet,
Sabyr senden gider takat azalar.
Galagoplyk gaplap alar göwnüňi,
Bilmersiň nämeden rahat azalar.

Üç esse ulalar ynsanyň gözü,
Arkaýyn ýatýana meňzem ýüzi,
Agyr tozan örter daglary, düzi
Kalbyňy gülledýän pursat azalar.

Müşdek bolyp görüner doly çuwalyň,
Alanyň az, kän görüner sowanyň.
Baş bäsdeşiň bolar süýtdeş doganyň
Gap çanak köpelip, owkat azalar.

Gursagyňdan uçar gider kanagat,
Ojagyňdan gaçar gider bereket.
Ýap ýaňy bol zatlar, gör eýýam gahat,
Bisähet köpeler, sähet azalar.

Nebis atly şar gara bir güýç bolar,
Garynlar dolyka, gözler aç bolar.
Dolmaz garna bar baýlaygyň hiç bolar.
Myş-myşlar köpeler, söhbet azalar.

Saparmyrat Nyýazow Ataýewiç: 19.02.1940 - 21.12.2006

DrWaltBishop — Thu, 21 Dec 2017 02:08:50 +0000

Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow 1940-njy ýylyň 19-njy fewralynda Aşgabat etrabynyň Gypjak obasynda doguldy. Milleti türkmen. Kakasy Atamyrat II Jahan urşunda Kawkaz söweşleriniň birinde wepat bolýar. 35 ýaşly ejesi Gurbansoltan, doganlary 10 ýaşly Muhammetmyrat we 6 ýaşly Nyýazmyrat 1948-nji ýylyň Aşgabat ýer titremesinde şehit bolýarlar. Bu maşgaladan diňe 8 ýaşly Saparmyrat aman galýar. Ony garyndaşy Gurbanmyrat aga ýygnayar. Ona ene terbiýesini berýär.
Ol Aşgabatdaky 20-nji orta mekdebi tapawutlanyp tamamlaýar. Zähmet ýoluna 1959-njy ýylda başlady.
Ýokary bilimi 1963-1967-nji ýyllarda Leningrad Politehniki institutynda alýar.
Okuwyny tamamlap Büzmeyin GRES-inde inzener ussasy bolup işe başlaýar. 1970-nji ýyldan 1985-nji ýyla çenli partiýa we sowet organlarynda jogapkärli wezipelerde işledi.
1980-nji ýylda Aşgabat şäher komitetiniň birinji sekreatarylygyna saýlanýar.
1985-nji ýylda ol Türkmenistan Ministrler Sowetiniň Başlyklygyna bellendi, şol ýylyň dekabrynda bolsa Türkmenistan Kommunistik partiýasynyň Merkezi Komitetiniň plenumynda Türkmenistanyň Kommunistik Partiýasynyň Merkez Komitetiniň birinji sekretarlygyna saýlanyp Türkmenistanyň Hökümetiniň başyna geçyär.
1990-njy ýylyň 27-nji oktyabrynda ählihalk saýlawlary netijesinde ol Türkmenistan Sowet Sosiýalis respublikasynyň prezidentligine saýlandy. 1991-nji ýylyň maýynda Dünyä türkmenleriniň gumanitar birleşiginiň prezidentligine saýlanyldy.
1991-nji ýylyň 27-nji oktýabryndaky referendum bilen Türkmenistan Garaşsyzlygyny yglan edyär we Saparmyrat Nyýazow Garaşsyz Türkmenistanyň ilkinji prezidenti saýlanýar.
1992-nji ýylyň 2-nji martynda onuň ýolbaşçylygynda Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyn agzasy bolýar.
1993-nji ýylyň 1-nji noýabrynda onuň ýolbaşçylygynda Türkmenistan özüniň pul birligini (MANAT) çykarýar.
1995-nji ýylyň 12-nji dekabrynda onuň ýolbaşçylygynda Türkmenistan Bitarap döwlet hökmünde BMG tarapyndan ykrar edilyär.
Saparmyrat Nyýazow ykdysady we syýasy ylymlaryň doktory, professor, Türkmenistan Ylymlar Akademiyasynyň akademigidir. Halklaryň arasyndaky dostlugy we parahatçylygy pugtalandyrmakda bitiren hyzmatlary göz ňňünde tutulyp, S.A.Nyýazowa birnäçe abraýly halkara baýraklary berildi. Saparmyrat Nyýazow Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň birinji laureatydyr. Ol Türkmenistanyň iň ýokary tapawutlandyryş derejesi bolan Türkmenistanyň Gahrymany diýen hormatly adyň we “Altyn Aý” medalynyň üç gezek eýesidir (Türkmenistanyň Garaşsyzlygy, Türkmenistanyň Bitaraplygy we Türkmenistanyň bugdaý garaşsyzlygy üçin berildi).
1995-nji ýylyň ýanwarynda geçirilen ählihalk referendumynda türkmen halky nobatdaky saýlawlary geçirmezden Prezidentiň ygtyyarlyklaryny ikinji möhlete uzaltdy we oňa Türkmenleriň başy diýlen "Türkmenbaşy" adalgasy berildi.
1999-njy ýylyň dekabrynda bolan Halk Maslahatynyň, Milli Galkynyş hereketiniň we Ýaşulular maslahatynyň bilelikdäki Mejlisi Saparmyrat Türkmenbaşyny Türkmenistanyň ömürlik Prezidenti diýip yglan etdi.
Nyýazow 2006-njy ýylyň dekabr aýynyň 21-ne ýüregi durup tarpa taýyn aramyzdan gitmeli boldy. Ol Gypjakdaky Ruhy Metjitde jaýlanan, ýatan ýeri ýagty bolsun.
Ýazan kitaplarynyň sanawy: Ruhnama, Ruhnamanyň ikinji kitaby, Meniň ruhybelentlik baharym, Türkmenistan bagtym meniň, Türkmeniň bäş eýýamynyň ruhy, Mähribanlarym we Türkmen ilim aman bolsun.